Adhyāya 14

शौनक उवाच । सौते कथय तामेतां विस्तरेण कथां पुनः । आस्तीकस्य कवेः साधोः शुश्रूषा परमा हि नः ॥

śaunaka uvāca । saute kathaya tām etāṁ vistareṇa kathāṁ punaḥ । āstīkasya kaveḥ sādhoḥ śuśrūṣā paramā hi naḥ ॥

मधुरं कथ्यते सौम्य श्लक्ष्णाक्षरपदं त्वया । प्रीयामहे भृशं तात पितेवेदं प्रभाषसे ॥

madhuraṁ kathyate saumya ślakṣṇākṣarapadaṁ tvayā । prīyāmahe bhr̥śaṁ tāta pitevedaṁ prabhāṣase ॥

अस्मच्छुश्रूषणे नित्यं पिता हि निरतस्तव । आचष्टैतद्यथाख्यानं पिता ते त्वं तथा वद ॥

asmacchuśrūṣaṇe nityaṁ pitā hi niratas tava । ācaṣṭaitad yathākhyānaṁ pitā te tvaṁ tathā vada ॥

सूत उवाच । आयुष्यमिदमाख्यानमास्तीकं कथयामि ते । यथा श्रुतं कथयतः सकाशाद्वै पितुर्मया ॥

sūta uvāca । āyuṣyam idam ākhyānam āstīkaṁ kathayāmi te । yathā śrutaṁ kathayataḥ sakāśād vai pitur mayā ॥

पुरा देवयुगे ब्रह्मन्प्रजापतिसुते शुभे । आस्तां भगिन्यौ रूपेण समुपेतेऽद्भुतेऽनघे ॥

purā devayuge brahman prajāpatisute śubhe । āstāṁ bhaginyau rūpeṇa samupete ’dbhute ’naghe ॥

ते भार्ये कश्यपस्यास्तां कद्रूश्च विनता च ह । प्रादात्ताभ्यां वरं प्रीतः प्रजापतिसमः पतिः । कश्यपो धर्मपत्नीभ्यां मुदा परमया युतः ॥

te bhārye kaśyapasyāstāṁ kadrūś ca vinatā ca ha । prādāt tābhyāṁ varaṁ prītaḥ prajāpatisamaḥ patiḥ । kaśyapo dharmapatnībhyāṁ mudā paramayā yutaḥ ॥

वरातिसर्गं श्रुत्वैव कश्यपादुत्तमं च ते । हर्षादप्रतिमां प्रीतिं प्रापतुः स्म वरस्त्रियौ ॥

varātisargaṁ śrutvaiva kaśyapād uttamaṁ ca te । harṣād apratimāṁ prītiṁ prāpatuḥ sma varastriyau ॥

वव्रे कद्रूः सुतान्नागान्सहस्रं तुल्यतेजसः । द्वौ पुत्रौ विनता वव्रे कद्रूपुत्राधिकौ बले । ओजसा तेजसा चैव विक्रमेणाधिकौ सुतौ ॥

vavre kadrūḥ sutān nāgān sahasraṁ tulyatejasaḥ । dvau putrau vinatā vavre kadrūputrādhikau bale । ojasā tejasā caiva vikrameṇādhikau sutau ॥

तस्यै भर्ता वरं प्रादादध्यर्धं पुत्रमीप्सितम् । एवमस्त्विति तं चाह कश्यपं विनता तदा ॥

tasyai bhartā varaṁ prādād adhyardhaṁ putram īpsitam । evam astv iti taṁ cāha kaśyapaṁ vinatā tadā ॥

कृतकृत्या तु विनता लब्ध्वा वीर्याधिकौ सुतौ । कद्रूश्च लब्ध्वा पुत्राणां सहस्रं तुल्यतेजसाम् ॥

kr̥takr̥tyā tu vinatā labdhvā vīryādhikau sutau । kadrūś ca labdhvā putrāṇāṁ sahasraṁ tulyatejasām ॥

धार्यौ प्रयत्नतो गर्भावित्युक्त्वा स महातपाः । ते भार्ये वरसंहृष्टे कश्यपो वनमाविशत् ॥

dhāryau prayatnato garbhāv ity uktvā sa mahātapāḥ । te bhārye varasaṁhr̥ṣṭe kaśyapo vanam āviśat ॥

कालेन महता कद्रूरण्डानां दशतीर्दश । जनयामास विप्रेन्द्र द्वे अण्डे विनता तदा ॥

kālena mahatā kadrūr aṇḍānāṁ daśatīr daśa । janayām āsa viprendra dve aṇḍe vinatā tadā ॥

तयोरण्डानि निदधुः प्रहृष्टाः परिचारिकाः । सोपस्वेदेषु भाण्डेषु पञ्च वर्षशतानि च ॥

tayor aṇḍāni nidadhuḥ prahr̥ṣṭāḥ paricārikāḥ । sopasvedeṣu bhāṇḍeṣu pañca varṣaśatāni ca ॥

ततः पञ्चशते काले कद्रूपुत्रा विनिःसृताः । अण्डाभ्यां विनतायास्तु मिथुनं न व्यदृश्यत ॥

tataḥ pañcaśate kāle kadrūputrā viniḥsr̥tāḥ । aṇḍābhyāṁ vinatāyās tu mithunaṁ na vyadr̥śyata ॥

ततः पुत्रार्थिणी देवी व्रीडिता सा तपस्विनी । अण्डं बिभेद विनता तत्र पुत्रमदृक्षत ॥

tataḥ putrārthiṇī devī vrīḍitā sā tapasvinī । aṇḍaṁ bibheda vinatā tatra putram adr̥kṣata ॥

पूर्वार्धकायसंपन्नमितरेणाप्रकाशता । स पुत्रो रोषसंपन्नः शशापैनामिति श्रुतिः ॥

pūrvārdhakāyasaṁpannam itareṇāprakāśatā । sa putro roṣasaṁpannaḥ śaśāpainām iti śrutiḥ ॥

योऽहमेवं कृतो मातस्त्वया लोभपरीतया । शरीरेणासमग्रोऽद्य तस्माद्दासी भविष्यसि ॥

yo ’ham evaṁ kr̥to mātas tvayā lobhaparītayā । śarīreṇāsamagro ’dya tasmād dāsī bhaviṣyasi ॥

पञ्च वर्षशतान्यस्या यया विस्पर्धसे सह । एष च त्वां सुतो मातर्दास्यत्वान्मोक्षयिष्यति ॥

pañca varṣaśatāny asyā yayā vispardhase saha । eṣa ca tvāṁ suto mātar dāsyatvān mokṣayiṣyati ॥

यद्येनमपि मातस्त्वं मामिवाण्डविभेदनात् । न करिष्यस्यदेहं वा व्यङ्गं वापि तपस्विनम् ॥

yady enam api mātas tvaṁ mām ivāṇḍavibhedanāt । na kariṣyasy adehaṁ vā vyaṅgaṁ vāpi tapasvinam ॥

प्रतिपालयितव्यस्ते जन्मकालोऽस्य धीरया । विशिष्टबलमीप्सन्त्या पञ्चवर्षशतात्परः ॥

pratipālayitavyas te janmakālo ’sya dhīrayā । viśiṣṭabalam īpsantyā pañcavarṣaśatāt paraḥ ॥

एवं शप्त्वा ततः पुत्रो विनतामन्तरिक्षगः । अरुणो दृश्यते ब्रह्मन्प्रभातसमये सदा ॥

evaṁ śaptvā tataḥ putro vinatām antarikṣagaḥ । aruṇo dr̥śyate brahman prabhātasamaye sadā ॥

गरुडोऽपि यथाकालं जज्ञे पन्नगसूदनः । स जातमात्रो विनतां परित्यज्य खमाविशत् ॥

garuḍo ’pi yathākālaṁ jajñe pannagasūdanaḥ । sa jātamātro vinatāṁ parityajya kham āviśat ॥

आदास्यन्नात्मनो भोज्यमन्नं विहितमस्य यत् । विधात्रा भृगुशार्दूल क्षुधितस्य बुभुक्षतः ॥

ādāsyann ātmano bhojyam annaṁ vihitam asya yat । vidhātrā bhr̥guśārdūla kṣudhitasya bubhukṣataḥ ॥