Adhyāya 138

वैशंपायन उवाच । तेन विक्रमता तूर्णमूरुवेगसमीरितम् । प्रववावनिलो राजञ्शुचिशुक्रागमे यथा ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tena vikramatā tūrṇam ūruvegasamīritam । pravavāv anilo rājañ śuciśukrāgame yathā ॥

स मृद्नन्पुष्पितांश्चैव फलितांश्च वनस्पतीन् । आरुजन्दारुगुल्मांश्च पथस्तस्य समीपजान् ॥

sa mr̥dnan puṣpitāṁś caiva phalitāṁś ca vanaspatīn । ārujan dārugulmāṁś ca pathas tasya samīpajān ॥

तथा वृक्षान्भञ्जमानो जगामामितविक्रमः । तस्य वेगेन पाण्डूनां मूर्च्छेव समजायत ॥

tathā vr̥kṣān bhañjamāno jagāmāmitavikramaḥ । tasya vegena pāṇḍūnāṁ mūrccheva samajāyata ॥

असकृच्चापि संतीर्य दूरपारं भुजप्लवैः । पथि प्रच्छन्नमासेदुर्धार्तराष्ट्रभयात्तदा ॥

asakr̥c cāpi saṁtīrya dūrapāraṁ bhujaplavaiḥ । pathi pracchannam āsedur dhārtarāṣṭrabhayāt tadā ॥

कृच्छ्रेण मातरं त्वेकां सुकुमारीं यशस्विनीम् । अवहत्तत्र पृष्ठेन रोधःसु विषमेषु च ॥

kr̥cchreṇa mātaraṁ tv ekāṁ sukumārīṁ yaśasvinīm । avahat tatra pr̥ṣṭhena rodhaḥsu viṣameṣu ca ॥

आगमंस्ते वनोद्देशमल्पमूलफलोदकम् । क्रूरपक्षिमृगं घोरं सायाह्ने भरतर्षभाः ॥

āgamaṁs te vanoddeśam alpamūlaphalodakam । krūrapakṣimr̥gaṁ ghoraṁ sāyāhne bharatarṣabhāḥ ॥

घोरा समभवत्संध्या दारुणा मृगपक्षिणः । अप्रकाशा दिशः सर्वा वातैरासन्ननार्तवैः ॥

ghorā samabhavat saṁdhyā dāruṇā mr̥gapakṣiṇaḥ । aprakāśā diśaḥ sarvā vātair āsann anārtavaiḥ ॥

ते श्रमेण च कौरव्यास्तृष्णया च प्रपीडिताः । नाशक्नुवंस्तदा गन्तुं निद्रया च प्रवृद्धया ॥

te śrameṇa ca kauravyās tr̥ṣṇayā ca prapīḍitāḥ । nāśaknuvaṁs tadā gantuṁ nidrayā ca pravr̥ddhayā ॥

ततो भीमो वनं घोरं प्रविश्य विजनं महत् । न्यग्रोधं विपुलच्छायं रमणीयमुपाद्रवत् ॥

tato bhīmo vanaṁ ghoraṁ praviśya vijanaṁ mahat । nyagrodhaṁ vipulacchāyaṁ ramaṇīyam upādravat ॥

तत्र निक्षिप्य तान्सर्वानुवाच भरतर्षभः । पानीयं मृगयामीह विश्रमध्वमिति प्रभो ॥

tatra nikṣipya tān sarvān uvāca bharatarṣabhaḥ । pānīyaṁ mr̥gayāmīha viśramadhvam iti prabho ॥

एते रुवन्ति मधुरं सारसा जलचारिणः । ध्रुवमत्र जलस्थायो महानिति मतिर्मम ॥

ete ruvanti madhuraṁ sārasā jalacāriṇaḥ । dhruvam atra jalasthāyo mahān iti matir mama ॥

अनुज्ञातः स गच्छेति भ्रात्रा ज्येष्ठेन भारत । जगाम तत्र यत्र स्म रुवन्ति जलचारिणः ॥

anujñātaḥ sa gaccheti bhrātrā jyeṣṭhena bhārata । jagāma tatra yatra sma ruvanti jalacāriṇaḥ ॥

स तत्र पीत्वा पानीयं स्नात्वा च भरतर्षभ । उत्तरीयेण पानीयमाजहार तदा नृप ॥

sa tatra pītvā pānīyaṁ snātvā ca bharatarṣabha । uttarīyeṇa pānīyam ājahāra tadā nr̥pa ॥

गव्यूतिमात्रादागत्य त्वरितो मातरं प्रति । स सुप्तां मातरं दृष्ट्वा भ्रातॄंश्च वसुधातले । भृशं दुःखपरीतात्मा विललाप वृकोदरः ॥

gavyūtimātrād āgatya tvarito mātaraṁ prati । sa suptāṁ mātaraṁ dr̥ṣṭvā bhrātr̥̄ṁś ca vasudhātale । bhr̥śaṁ duḥkhaparītātmā vilalāpa vr̥kodaraḥ ॥

शयनेषु परार्ध्येषु ये पुरा वारणावते । नाधिजग्मुस्तदा निद्रां तेऽद्य सुप्ता महीतले ॥

śayaneṣu parārdhyeṣu ye purā vāraṇāvate । nādhijagmus tadā nidrāṁ te ’dya suptā mahītale ॥

स्वसारं वसुदेवस्य शत्रुसंघावमर्दिनः । कुन्तिभोजसुतां कुन्तीं सर्वलक्षणपूजिताम् ॥

svasāraṁ vasudevasya śatrusaṁghāvamardinaḥ । kuntibhojasutāṁ kuntīṁ sarvalakṣaṇapūjitām ॥

स्नुषां विचित्रवीर्यस्य भार्यां पाण्डोर्महात्मनः । प्रासादशयनां नित्यं पुण्डरीकान्तरप्रभाम् ॥

snuṣāṁ vicitravīryasya bhāryāṁ pāṇḍor mahātmanaḥ । prāsādaśayanāṁ nityaṁ puṇḍarīkāntaraprabhām ॥

सुकुमारतरां स्त्रीणां महार्हशयनोचिताम् । शयानां पश्यताद्येह पृथिव्यामतथोचिताम् ॥

sukumāratarāṁ strīṇāṁ mahārhaśayanocitām । śayānāṁ paśyatādyeha pr̥thivyām atathocitām ॥

धर्मादिन्द्राच्च वायोश्च सुषुवे या सुतानिमान् । सेयं भूमौ परिश्रान्ता शेते ह्यद्यातथोचिता ॥

dharmād indrāc ca vāyoś ca suṣuve yā sutān imān । seyaṁ bhūmau pariśrāntā śete hy adyātathocitā ॥

किं नु दुःखतरं शक्यं मया द्रष्टुमतः परम् । योऽहमद्य नरव्याघ्रान्सुप्तान्पश्यामि भूतले ॥

kiṁ nu duḥkhataraṁ śakyaṁ mayā draṣṭum ataḥ param । yo ’ham adya naravyāghrān suptān paśyāmi bhūtale ॥

त्रिषु लोकेषु यद्राज्यं धर्मविद्योऽर्हते नृपः । सोऽयं भूमौ परिश्रान्तः शेते प्राकृतवत्कथम् ॥

triṣu lokeṣu yad rājyaṁ dharmavidyo ’rhate nr̥paḥ । so ’yaṁ bhūmau pariśrāntaḥ śete prākr̥tavat katham ॥

अयं नीलाम्बुदश्यामो नरेष्वप्रतिमो भुवि । शेते प्राकृतवद्भूमावतो दुःखतरं नु किम् ॥

ayaṁ nīlāmbudaśyāmo nareṣv apratimo bhuvi । śete prākr̥tavad bhūmāv ato duḥkhataraṁ nu kim ॥

अश्विनाविव देवानां याविमौ रूपसंपदा । तौ प्राकृतवदद्येमौ प्रसुप्तौ धरणीतले ॥

aśvināv iva devānāṁ yāv imau rūpasaṁpadā । tau prākr̥tavad adyemau prasuptau dharaṇītale ॥

ज्ञातयो यस्य नैव स्युर्विषमाः कुलपांसनाः । स जीवेत्सुसुखं लोके ग्रामे द्रुम इवैकजः ॥

jñātayo yasya naiva syur viṣamāḥ kulapāṁsanāḥ । sa jīvet susukhaṁ loke grāme druma ivaikajaḥ ॥

एको वृक्षो हि यो ग्रामे भवेत्पर्णफलान्वितः । चैत्यो भवति निर्ज्ञातिरर्चनीयः सुपूजितः ॥

eko vr̥kṣo hi yo grāme bhavet parṇaphalānvitaḥ । caityo bhavati nirjñātir arcanīyaḥ supūjitaḥ ॥

येषां च बहवः शूरा ज्ञातयो धर्मसंश्रिताः । ते जीवन्ति सुखं लोके भवन्ति च निरामयाः ॥

yeṣāṁ ca bahavaḥ śūrā jñātayo dharmasaṁśritāḥ । te jīvanti sukhaṁ loke bhavanti ca nirāmayāḥ ॥

बलवन्तः समृद्धार्था मित्रबान्धवनन्दनाः । जीवन्त्यन्योन्यमाश्रित्य द्रुमाः काननजा इव ॥

balavantaḥ samr̥ddhārthā mitrabāndhavanandanāḥ । jīvanty anyonyam āśritya drumāḥ kānanajā iva ॥

वयं तु धृतराष्ट्रेण सपुत्रेण दुरात्मना । विवासिता न दग्धाश्च कथंचित्तस्य शासनात् ॥

vayaṁ tu dhr̥tarāṣṭreṇa saputreṇa durātmanā । vivāsitā na dagdhāś ca kathaṁ cit tasya śāsanāt ॥

तस्मान्मुक्ता वयं दाहादिमं वृक्षमुपाश्रिताः । कां दिशं प्रतिपत्स्यामः प्राप्ताः क्लेशमनुत्तमम् ॥

tasmān muktā vayaṁ dāhād imaṁ vr̥kṣam upāśritāḥ । kāṁ diśaṁ pratipatsyāmaḥ prāptāḥ kleśam anuttamam ॥

नातिदूरे च नगरं वनादस्माद्धि लक्षये । जागर्तव्ये स्वपन्तीमे हन्त जागर्म्यहं स्वयम् ॥

nātidūre ca nagaraṁ vanād asmād dhi lakṣaye । jāgartavye svapantīme hanta jāgarmy ahaṁ svayam ॥

पास्यन्तीमे जलं पश्चात्प्रतिबुद्धा जितक्लमाः । इति भीमो व्यवस्यैव जजागार स्वयं तदा ॥

pāsyantīme jalaṁ paścāt pratibuddhā jitaklamāḥ । iti bhīmo vyavasyaiva jajāgāra svayaṁ tadā ॥