Adhyāya 13

शौनक उवाच । किमर्थं राजशार्दूलः स राजा जनमेजयः । सर्पसत्रेण सर्पाणां गतोऽन्तं तद्वदस्व मे ॥

śaunaka uvāca । kimarthaṁ rājaśārdūlaḥ sa rājā janamejayaḥ । sarpasatreṇa sarpāṇāṁ gato ’ntaṁ tad vadasva me ॥

आस्तीकश्च द्विजश्रेष्ठः किमर्थं जपतां वरः । मोक्षयामास भुजगान्दीप्तात्तस्माद्धुताशनात् ॥

āstīkaś ca dvijaśreṣṭhaḥ kimarthaṁ japatāṁ varaḥ । mokṣayām āsa bhujagān dīptāt tasmād dhutāśanāt ॥

कस्य पुत्रः स राजासीत्सर्पसत्रं य आहरत् । स च द्विजातिप्रवरः कस्य पुत्रो वदस्व मे ॥

kasya putraḥ sa rājāsīt sarpasatraṁ ya āharat । sa ca dvijātipravaraḥ kasya putro vadasva me ॥

सूत उवाच । महदाख्यानमास्तीकं यत्रैतत्प्रोच्यते द्विज । सर्वमेतदशेषेण शृणु मे वदतां वर ॥

sūta uvāca । mahad ākhyānam āstīkaṁ yatraitat procyate dvija । sarvam etad aśeṣeṇa śr̥ṇu me vadatāṁ vara ॥

शौनक उवाच । श्रोतुमिच्छाम्यशेषेण कथामेतां मनोरमाम् । आस्तीकस्य पुराणस्य ब्राह्मणस्य यशस्विनः ॥

śaunaka uvāca । śrotum icchāmy aśeṣeṇa kathām etāṁ manoramām । āstīkasya purāṇasya brāhmaṇasya yaśasvinaḥ ॥

सूत उवाच । इतिहासमिमं वृद्धाः पुराणं परिचक्षते । कृष्णद्वैपायनप्रोक्तं नैमिषारण्यवासिनः ॥

sūta uvāca । itihāsam imaṁ vr̥ddhāḥ purāṇaṁ paricakṣate । kr̥ṣṇadvaipāyanaproktaṁ naimiṣāraṇyavāsinaḥ ॥

पूर्वं प्रचोदितः सूतः पिता मे लोमहर्षणः । शिष्यो व्यासस्य मेधावी ब्राह्मणैरिदमुक्तवान् ॥

pūrvaṁ pracoditaḥ sūtaḥ pitā me lomaharṣaṇaḥ । śiṣyo vyāsasya medhāvī brāhmaṇair idam uktavān ॥

तस्मादहमुपश्रुत्य प्रवक्ष्यामि यथातथम् । इदमास्तीकमाख्यानं तुभ्यं शौनक पृच्छते ॥

tasmād aham upaśrutya pravakṣyāmi yathātatham । idam āstīkam ākhyānaṁ tubhyaṁ śaunaka pr̥cchate ॥

आस्तीकस्य पिता ह्यासीत्प्रजापतिसमः प्रभुः । ब्रह्मचारी यताहारस्तपस्युग्रे रतः सदा ॥

āstīkasya pitā hy āsīt prajāpatisamaḥ prabhuḥ । brahmacārī yatāhāras tapasy ugre rataḥ sadā ॥

जरत्कारुरिति ख्यात ऊर्ध्वरेता महानृषिः । यायावराणां धर्मज्ञः प्रवरः संशितव्रतः ॥

jaratkārur iti khyāta ūrdhvaretā mahān r̥ṣiḥ । yāyāvarāṇāṁ dharmajñaḥ pravaraḥ saṁśitavrataḥ ॥

अटमानः कदाचित्स स्वान्ददर्श पितामहान् । लम्बमानान्महागर्ते पादैरूर्ध्वैरधोमुखान् ॥

aṭamānaḥ kadā cit sa svān dadarśa pitāmahān । lambamānān mahāgarte pādair ūrdhvair adhomukhān ॥

तानब्रवीत्स दृष्ट्वैव जरत्कारुः पितामहान् । के भवन्तोऽवलम्बन्ते गर्तेऽस्मिन्वा अधोमुखाः ॥

tān abravīt sa dr̥ṣṭvaiva jaratkāruḥ pitāmahān । ke bhavanto ’valambante garte ’smin vā adhomukhāḥ ॥

वीरणस्तम्बके लग्नाः सर्वतः परिभक्षिते । मूषकेन निगूढेन गर्तेऽस्मिन्नित्यवासिना ॥

vīraṇastambake lagnāḥ sarvataḥ paribhakṣite । mūṣakena nigūḍhena garte ’smin nityavāsinā ॥

पितर ऊचुः । यायावरा नाम वयमृषयः संशितव्रताः । संतानप्रक्षयाद्ब्रह्मन्नधो गच्छाम मेदिनीम् ॥

pitara ūcuḥ । yāyāvarā nāma vayam r̥ṣayaḥ saṁśitavratāḥ । saṁtānaprakṣayād brahmann adho gacchāma medinīm ॥

अस्माकं संततिस्त्वेको जरत्कारुरिति श्रुतः । मन्दभाग्योऽल्पभाग्यानां तप एव समास्थितः ॥

asmākaṁ saṁtatis tv eko jaratkārur iti śrutaḥ । mandabhāgyo ’lpabhāgyānāṁ tapa eva samāsthitaḥ ॥

न स पुत्राञ्जनयितुं दारान्मूढश्चिकीर्षति । तेन लम्बामहे गर्ते संतानप्रक्षयादिह ॥

na sa putrāñ janayituṁ dārān mūḍhaś cikīrṣati । tena lambāmahe garte saṁtānaprakṣayād iha ॥

अनाथास्तेन नाथेन यथा दुष्कृतिनस्तथा । कस्त्वं बन्धुरिवास्माकमनुशोचसि सत्तम ॥

anāthās tena nāthena yathā duṣkr̥tinas tathā । kas tvaṁ bandhur ivāsmākam anuśocasi sattama ॥

ज्ञातुमिच्छामहे ब्रह्मन्को भवानिह धिष्ठितः । किमर्थं चैव नः शोच्याननुकम्पितुमर्हसि ॥

jñātum icchāmahe brahman ko bhavān iha dhiṣṭhitaḥ । kimarthaṁ caiva naḥ śocyān anukampitum arhasi ॥

जरत्कारुरुवाच । मम पूर्वे भवन्तो वै पितरः सपितामहाः । ब्रूत किं करवाण्यद्य जरत्कारुरहं स्वयम् ॥

jaratkārur uvāca । mama pūrve bhavanto vai pitaraḥ sapitāmahāḥ । brūta kiṁ karavāṇy adya jaratkārur ahaṁ svayam ॥

पितर ऊचुः । यतस्व यत्नवांस्तात संतानाय कुलस्य नः । आत्मनोऽर्थेऽस्मदर्थे च धर्म इत्येव चाभिभो ॥

pitara ūcuḥ । yatasva yatnavāṁs tāta saṁtānāya kulasya naḥ । ātmano ’rthe ’smadarthe ca dharma ity eva cābhibho ॥

न हि धर्मफलैस्तात न तपोभिः सुसंचितैः । तां गतिं प्राप्नुवन्तीह पुत्रिणो यां व्रजन्ति ह ॥

na hi dharmaphalais tāta na tapobhiḥ susaṁcitaiḥ । tāṁ gatiṁ prāpnuvantīha putriṇo yāṁ vrajanti ha ॥

तद्दारग्रहणे यत्नं संतत्यां च मनः कुरु । पुत्रकास्मन्नियोगात्त्वमेतन्नः परमं हितम् ॥

tad dāragrahaṇe yatnaṁ saṁtatyāṁ ca manaḥ kuru । putrakāsmanniyogāt tvam etan naḥ paramaṁ hitam ॥

जरत्कारुरुवाच । न दारान्वै करिष्यामि सदा मे भावितं मनः । भवतां तु हितार्थाय करिष्ये दारसंग्रहम् ॥

jaratkārur uvāca । na dārān vai kariṣyāmi sadā me bhāvitaṁ manaḥ । bhavatāṁ tu hitārthāya kariṣye dārasaṁgraham ॥

समयेन च कर्ताहमनेन विधिपूर्वकम् । तथा यद्युपलप्स्यामि करिष्ये नान्यथा त्वहम् ॥

samayena ca kartāham anena vidhipūrvakam । tathā yady upalapsyāmi kariṣye nānyathā tv aham ॥

सनाम्नी या भवित्री मे दित्सिता चैव बन्धुभिः । भैक्षवत्तामहं कन्यामुपयंस्ये विधानतः ॥

sanāmnī yā bhavitrī me ditsitā caiva bandhubhiḥ । bhaikṣavat tām ahaṁ kanyām upayaṁsye vidhānataḥ ॥

दरिद्राय हि मे भार्यां को दास्यति विशेषतः । प्रतिग्रहीष्ये भिक्षां तु यदि कश्चित्प्रदास्यति ॥

daridrāya hi me bhāryāṁ ko dāsyati viśeṣataḥ । pratigrahīṣye bhikṣāṁ tu yadi kaś cit pradāsyati ॥

एवं दारक्रियाहेतोः प्रयतिष्ये पितामहाः । अनेन विधिना शश्वन्न करिष्येऽहमन्यथा ॥

evaṁ dārakriyāhetoḥ prayatiṣye pitāmahāḥ । anena vidhinā śaśvan na kariṣye ’ham anyathā ॥

तत्र चोत्पत्स्यते जन्तुर्भवतां तारणाय वै । शाश्वतं स्थानमासाद्य मोदन्तां पितरो मम ॥

tatra cotpatsyate jantur bhavatāṁ tāraṇāya vai । śāśvataṁ sthānam āsādya modantāṁ pitaro mama ॥

सूत उवाच । ततो निवेशाय तदा स विप्रः संशितव्रतः । महीं चचार दारार्थी न च दारानविन्दत ॥

sūta uvāca । tato niveśāya tadā sa vipraḥ saṁśitavrataḥ । mahīṁ cacāra dārārthī na ca dārān avindata ॥

स कदाचिद्वनं गत्वा विप्रः पितृवचः स्मरन् । चुक्रोश कन्याभिक्षार्थी तिस्रो वाचः शनैरिव ॥

sa kadā cid vanaṁ gatvā vipraḥ pitr̥vacaḥ smaran । cukrośa kanyābhikṣārthī tisro vācaḥ śanair iva ॥

तं वासुकिः प्रत्यगृह्णादुद्यम्य भगिनीं तदा । न स तां प्रतिजग्राह न सनाम्नीति चिन्तयन् ॥

taṁ vāsukiḥ pratyagr̥hṇād udyamya bhaginīṁ tadā । na sa tāṁ pratijagrāha na sanāmnīti cintayan ॥

सनाम्नीमुद्यतां भार्यां गृह्णीयामिति तस्य हि । मनो निविष्टमभवज्जरत्कारोर्महात्मनः ॥

sanāmnīm udyatāṁ bhāryāṁ gr̥hṇīyām iti tasya hi । mano niviṣṭam abhavaj jaratkāror mahātmanaḥ ॥

तमुवाच महाप्राज्ञो जरत्कारुर्महातपाः । किंनाम्नी भगिनीयं ते ब्रूहि सत्यं भुजंगम ॥

tam uvāca mahāprājño jaratkārur mahātapāḥ । kiṁnāmnī bhaginīyaṁ te brūhi satyaṁ bhujaṁgama ॥

वासुकिरुवाच । जरत्कारो जरत्कारुः स्वसेयमनुजा मम । त्वदर्थं रक्षिता पूर्वं प्रतीच्छेमां द्विजोत्तम ॥

vāsukir uvāca । jaratkāro jaratkāruḥ svaseyam anujā mama । tvadarthaṁ rakṣitā pūrvaṁ pratīcchemāṁ dvijottama ॥

सूत उवाच । मात्रा हि भुजगाः शप्ताः पूर्वं ब्रह्मविदां वर । जनमेजयस्य वो यज्ञे धक्ष्यत्यनिलसारथिः ॥

sūta uvāca । mātrā hi bhujagāḥ śaptāḥ pūrvaṁ brahmavidāṁ vara । janamejayasya vo yajñe dhakṣyaty anilasārathiḥ ॥

तस्य शापस्य शान्त्यर्थं प्रददौ पन्नगोत्तमः । स्वसारमृषये तस्मै सुव्रताय तपस्विने ॥

tasya śāpasya śāntyarthaṁ pradadau pannagottamaḥ । svasāram r̥ṣaye tasmai suvratāya tapasvine ॥

स च तां प्रतिजग्राह विधिदृष्टेन कर्मणा । आस्तीको नाम पुत्रश्च तस्यां जज्ञे महात्मनः ॥

sa ca tāṁ pratijagrāha vidhidr̥ṣṭena karmaṇā । āstīko nāma putraś ca tasyāṁ jajñe mahātmanaḥ ॥

तपस्वी च महात्मा च वेदवेदाङ्गपारगः । समः सर्वस्य लोकस्य पितृमातृभयापहः ॥

tapasvī ca mahātmā ca vedavedāṅgapāragaḥ । samaḥ sarvasya lokasya pitr̥mātr̥bhayāpahaḥ ॥

अथ कालस्य महतः पाण्डवेयो नराधिपः । आजहार महायज्ञं सर्पसत्रमिति श्रुतिः ॥

atha kālasya mahataḥ pāṇḍaveyo narādhipaḥ । ājahāra mahāyajñaṁ sarpasatram iti śrutiḥ ॥

तस्मिन्प्रवृत्ते सत्रे तु सर्पाणामन्तकाय वै । मोचयामास तं शापमास्तीकः सुमहायशाः ॥

tasmin pravr̥tte satre tu sarpāṇām antakāya vai । mocayām āsa taṁ śāpam āstīkaḥ sumahāyaśāḥ ॥

नागांश्च मातुलांश्चैव तथा चान्यान्स बान्धवान् । पितॄंश्च तारयामास संतत्या तपसा तथा । व्रतैश्च विविधैर्ब्रह्मन्स्वाध्यायैश्चानृणोऽभवत् ॥

nāgāṁś ca mātulāṁś caiva tathā cānyān sa bāndhavān । pitr̥̄ṁś ca tārayām āsa saṁtatyā tapasā tathā । vrataiś ca vividhair brahman svādhyāyaiś cānr̥ṇo ’bhavat ॥

देवांश्च तर्पयामास यज्ञैर्विविधदक्षिणैः । ऋषींश्च ब्रह्मचर्येण संतत्या च पितामहान् ॥

devāṁś ca tarpayām āsa yajñair vividhadakṣiṇaiḥ । r̥ṣīṁś ca brahmacaryeṇa saṁtatyā ca pitāmahān ॥

अपहृत्य गुरुं भारं पितॄणां संशितव्रतः । जरत्कारुर्गतः स्वर्गं सहितः स्वैः पितामहैः ॥

apahr̥tya guruṁ bhāraṁ pitr̥̄ṇāṁ saṁśitavrataḥ । jaratkārur gataḥ svargaṁ sahitaḥ svaiḥ pitāmahaiḥ ॥

आस्तीकं च सुतं प्राप्य धर्मं चानुत्तमं मुनिः । जरत्कारुः सुमहता कालेन स्वर्गमीयिवान् ॥

āstīkaṁ ca sutaṁ prāpya dharmaṁ cānuttamaṁ muniḥ । jaratkāruḥ sumahatā kālena svargam īyivān ॥

एतदाख्यानमास्तीकं यथावत्कीर्तितं मया । प्रब्रूहि भृगुशार्दूल किं भूयः कथ्यतामिति ॥

etad ākhyānam āstīkaṁ yathāvat kīrtitaṁ mayā । prabrūhi bhr̥guśārdūla kiṁ bhūyaḥ kathyatām iti ॥