Adhyāya 124

वैशंपायन उवाच । कृतास्त्रान्धार्तराष्ट्रांश्च पाण्डुपुत्रांश्च भारत । दृष्ट्वा द्रोणोऽब्रवीद्राजन्धृतराष्ट्रं जनेश्वरम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । kr̥tāstrān dhārtarāṣṭrāṁś ca pāṇḍuputrāṁś ca bhārata । dr̥ṣṭvā droṇo ’bravīd rājan dhr̥tarāṣṭraṁ janeśvaram ॥

कृपस्य सोमदत्तस्य बाह्लीकस्य च धीमतः । गाङ्गेयस्य च सांनिध्ये व्यासस्य विदुरस्य च ॥

kr̥pasya somadattasya bāhlīkasya ca dhīmataḥ । gāṅgeyasya ca sāṁnidhye vyāsasya vidurasya ca ॥

राजन्संप्राप्तविद्यास्ते कुमराः कुरुसत्तम । ते दर्शयेयुः स्वां शिक्षां राजन्ननुमते तव ॥

rājan saṁprāptavidyās te kumarāḥ kurusattama । te darśayeyuḥ svāṁ śikṣāṁ rājann anumate tava ॥

ततोऽब्रवीन्महाराजः प्रहृष्टेनान्तरात्मना । भारद्वाज महत्कर्म कृतं ते द्विजसत्तम ॥

tato ’bravīn mahārājaḥ prahr̥ṣṭenāntarātmanā । bhāradvāja mahat karma kr̥taṁ te dvijasattama ॥

यदा तु मन्यसे कालं यस्मिन्देशे यथा यथा । तथा तथा विधानाय स्वयमाज्ञापयस्व माम् ॥

yadā tu manyase kālaṁ yasmin deśe yathā yathā । tathā tathā vidhānāya svayam ājñāpayasva mām ॥

स्पृहयाम्यद्य निर्वेदात्पुरुषाणां सचक्षुषाम् । अस्त्रहेतोः पराक्रान्तान्ये मे द्रक्ष्यन्ति पुत्रकान् ॥

spr̥hayāmy adya nirvedāt puruṣāṇāṁ sacakṣuṣām । astrahetoḥ parākrāntān ye me drakṣyanti putrakān ॥

क्षत्तर्यद्गुरुराचार्यो ब्रवीति कुरु तत्तथा । न हीदृशं प्रियं मन्ये भविता धर्मवत्सल ॥

kṣattar yad gurur ācāryo bravīti kuru tat tathā । na hīdr̥śaṁ priyaṁ manye bhavitā dharmavatsala ॥

ततो राजानमामन्त्र्य विदुरानुगतो बहिः । भारद्वाजो महाप्राज्ञो मापयामास मेदिनीम् । समामवृक्षां निर्गुल्मामुदक्प्रवणसंस्थिताम् ॥

tato rājānam āmantrya vidurānugato bahiḥ । bhāradvājo mahāprājño māpayām āsa medinīm । samām avr̥kṣāṁ nirgulmām udakpravaṇasaṁsthitām ॥

तस्यां भूमौ बलिं चक्रे तिथौ नक्षत्रपूजिते । अवघुष्टं पुरे चापि तदर्थं वदतां वर ॥

tasyāṁ bhūmau baliṁ cakre tithau nakṣatrapūjite । avaghuṣṭaṁ pure cāpi tadarthaṁ vadatāṁ vara ॥

रङ्गभूमौ सुविपुलं शास्त्रदृष्टं यथाविधि । प्रेक्षागारं सुविहितं चक्रुस्तत्र च शिल्पिनः । राज्ञः सर्वायुधोपेतं स्त्रीणां चैव नरर्षभ ॥

raṅgabhūmau suvipulaṁ śāstradr̥ṣṭaṁ yathāvidhi । prekṣāgāraṁ suvihitaṁ cakrus tatra ca śilpinaḥ । rājñaḥ sarvāyudhopetaṁ strīṇāṁ caiva nararṣabha ॥

मञ्चांश्च कारयामासुस्तत्र जानपदा जनाः । विपुलानुच्छ्रयोपेताञ्शिबिकाश्च महाधनाः ॥

mañcāṁś ca kārayām āsus tatra jānapadā janāḥ । vipulān ucchrayopetāñ śibikāś ca mahādhanāḥ ॥

तस्मिंस्ततोऽहनि प्राप्ते राजा ससचिवस्तदा । भीष्मं प्रमुखतः कृत्वा कृपं चाचार्यसत्तमम् ॥

tasmiṁs tato ’hani prāpte rājā sasacivas tadā । bhīṣmaṁ pramukhataḥ kr̥tvā kr̥paṁ cācāryasattamam ॥

मुक्ताजालपरिक्षिप्तं वैडूर्यमणिभूषितम् । शातकुम्भमयं दिव्यं प्रेक्षागारमुपागमत् ॥

muktājālaparikṣiptaṁ vaiḍūryamaṇibhūṣitam । śātakumbhamayaṁ divyaṁ prekṣāgāram upāgamat ॥

गान्धारी च महाभागा कुन्ती च जयतां वर । स्त्रियश्च सर्वा या राज्ञः सप्रेष्याः सपरिच्छदाः । हर्षादारुरुहुर्मञ्चान्मेरुं देवस्त्रियो यथा ॥

gāndhārī ca mahābhāgā kuntī ca jayatāṁ vara । striyaś ca sarvā yā rājñaḥ sapreṣyāḥ saparicchadāḥ । harṣād āruruhur mañcān meruṁ devastriyo yathā ॥

ब्राह्मणक्षत्रियाद्यं च चातुर्वर्ण्यं पुराद्द्रुतम् । दर्शनेप्सु समभ्यागात्कुमाराणां कृतास्त्रताम् ॥

brāhmaṇakṣatriyādyaṁ ca cāturvarṇyaṁ purād drutam । darśanepsu samabhyāgāt kumārāṇāṁ kr̥tāstratām ॥

प्रवादितैश्च वादित्रैर्जनकौतूहलेन च । महार्णव इव क्षुब्धः समाजः सोऽभवत्तदा ॥

pravāditaiś ca vāditrair janakautūhalena ca । mahārṇava iva kṣubdhaḥ samājaḥ so ’bhavat tadā ॥

ततः शुक्लाम्बरधरः शुक्लयज्ञोपवीतवान् । शुक्लकेशः सितश्मश्रुः शुक्लमाल्यानुलेपनः ॥

tataḥ śuklāmbaradharaḥ śuklayajñopavītavān । śuklakeśaḥ sitaśmaśruḥ śuklamālyānulepanaḥ ॥

रङ्गमध्यं तदाचार्यः सपुत्रः प्रविवेश ह । नभो जलधरैर्हीनं साङ्गारक इवांशुमान् ॥

raṅgamadhyaṁ tadācāryaḥ saputraḥ praviveśa ha । nabho jaladharair hīnaṁ sāṅgāraka ivāṁśumān ॥

स यथासमयं चक्रे बलिं बलवतां वरः । ब्राह्मणांश्चात्र मन्त्रज्ञान्वाचयामास मङ्गलम् ॥

sa yathāsamayaṁ cakre baliṁ balavatāṁ varaḥ । brāhmaṇāṁś cātra mantrajñān vācayām āsa maṅgalam ॥

अथ पुण्याहघोषस्य पुण्यस्य तदनन्तरम् । विविशुर्विविधं गृह्य शस्त्रोपकरणं नराः ॥

atha puṇyāhaghoṣasya puṇyasya tadanantaram । viviśur vividhaṁ gr̥hya śastropakaraṇaṁ narāḥ ॥

ततो बद्धतनुत्राणा बद्धकक्ष्या महाबलाः । बद्धतूणाः सधनुषो विविशुर्भरतर्षभाः ॥

tato baddhatanutrāṇā baddhakakṣyā mahābalāḥ । baddhatūṇāḥ sadhanuṣo viviśur bharatarṣabhāḥ ॥

अनुज्येष्ठं च ते तत्र युधिष्ठिरपुरोगमाः । चक्रुरस्त्रं महावीर्याः कुमाराः परमाद्भुतम् ॥

anujyeṣṭhaṁ ca te tatra yudhiṣṭhirapurogamāḥ । cakrur astraṁ mahāvīryāḥ kumārāḥ paramādbhutam ॥

केचिच्छराक्षेपभयाच्छिरांस्यवननामिरे । मनुजा धृष्टमपरे वीक्षां चक्रुः सविस्मयाः ॥

ke cic charākṣepabhayāc chirāṁsy avananāmire । manujā dhr̥ṣṭam apare vīkṣāṁ cakruḥ savismayāḥ ॥

ते स्म लक्ष्याणि विविधुर्बाणैर्नामाङ्कशोभितैः । विविधैर्लाघवोत्सृष्टैरुह्यन्तो वाजिभिर्द्रुतम् ॥

te sma lakṣyāṇi vividhur bāṇair nāmāṅkaśobhitaiḥ । vividhair lāghavotsr̥ṣṭair uhyanto vājibhir drutam ॥

तत्कुमारबलं तत्र गृहीतशरकार्मुकम् । गन्धर्वनगराकारं प्रेक्ष्य ते विस्मिताभवन् ॥

tat kumārabalaṁ tatra gr̥hītaśarakārmukam । gandharvanagarākāraṁ prekṣya te vismitābhavan ॥

सहसा चुक्रुशुस्तत्र नराः शतसहस्रशः । विस्मयोत्फुल्लनयनाः साधु साध्विति भारत ॥

sahasā cukruśus tatra narāḥ śatasahasraśaḥ । vismayotphullanayanāḥ sādhu sādhv iti bhārata ॥

कृत्वा धनुषि ते मार्गान्रथचर्यासु चासकृत् । गजपृष्ठेऽश्वपृष्ठे च नियुद्धे च महाबलाः ॥

kr̥tvā dhanuṣi te mārgān rathacaryāsu cāsakr̥t । gajapr̥ṣṭhe ’śvapr̥ṣṭhe ca niyuddhe ca mahābalāḥ ॥

गृहीतखड्गचर्माणस्ततो भूयः प्रहारिणः । त्सरुमार्गान्यथोद्दिष्टांश्चेरुः सर्वासु भूमिषु ॥

gr̥hītakhaḍgacarmāṇas tato bhūyaḥ prahāriṇaḥ । tsarumārgān yathoddiṣṭāṁś ceruḥ sarvāsu bhūmiṣu ॥

लाघवं सौष्ठवं शोभां स्थिरत्वं दृढमुष्टिताम् । ददृशुस्तत्र सर्वेषां प्रयोगे खड्गचर्मणाम् ॥

lāghavaṁ sauṣṭhavaṁ śobhāṁ sthiratvaṁ dr̥ḍhamuṣṭitām । dadr̥śus tatra sarveṣāṁ prayoge khaḍgacarmaṇām ॥

अथ तौ नित्यसंहृष्टौ सुयोधनवृकोदरौ । अवतीर्णौ गदाहस्तावेकशृङ्गाविवाचलौ ॥

atha tau nityasaṁhr̥ṣṭau suyodhanavr̥kodarau । avatīrṇau gadāhastāv ekaśr̥ṅgāv ivācalau ॥

बद्धकक्ष्यौ महाबाहू पौरुषे पर्यवस्थितौ । बृंहन्तौ वाशिताहेतोः समदाविव कुञ्जरौ ॥

baddhakakṣyau mahābāhū pauruṣe paryavasthitau । br̥ṁhantau vāśitāhetoḥ samadāv iva kuñjarau ॥

तौ प्रदक्षिणसव्यानि मण्डलानि महाबलौ । चेरतुर्निर्मलगदौ समदाविव गोवृषौ ॥

tau pradakṣiṇasavyāni maṇḍalāni mahābalau । ceratur nirmalagadau samadāv iva govr̥ṣau ॥

विदुरो धृतराष्ट्राय गान्धार्यै पाण्डवारणिः । न्यवेदयेतां तत्सर्वं कुमाराणां विचेष्टितम् ॥

viduro dhr̥tarāṣṭrāya gāndhāryai pāṇḍavāraṇiḥ । nyavedayetāṁ tat sarvaṁ kumārāṇāṁ viceṣṭitam ॥