Adhyāya 100

वैशंपायन उवाच । ततः सत्यवती काले वधूं स्नातामृतौ तदा । संवेशयन्ती शयने शनकैर्वाक्यमब्रवीत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tataḥ satyavatī kāle vadhūṁ snātām r̥tau tadā । saṁveśayantī śayane śanakair vākyam abravīt ॥

कौसल्ये देवरस्तेऽस्ति सोऽद्य त्वानुप्रवेक्ष्यति । अप्रमत्ता प्रतीक्षैनं निशीथे आगमिष्यति ॥

kausalye devaras te ’sti so ’dya tvānupravekṣyati । apramattā pratīkṣainaṁ niśīthe āgamiṣyati ॥

श्वश्र्वास्तद्वचनं श्रुत्वा शयाना शयने शुभे । साचिन्तयत्तदा भीष्ममन्यांश्च कुरुपुंगवान् ॥

śvaśrvās tad vacanaṁ śrutvā śayānā śayane śubhe । sācintayat tadā bhīṣmam anyāṁś ca kurupuṁgavān ॥

ततोऽम्बिकायां प्रथमं नियुक्तः सत्यवागृषिः । दीप्यमानेषु दीपेषु शयनं प्रविवेश ह ॥

tato ’mbikāyāṁ prathamaṁ niyuktaḥ satyavāg r̥ṣiḥ । dīpyamāneṣu dīpeṣu śayanaṁ praviveśa ha ॥

तस्य कृष्णस्य कपिला जटा दीप्ते च लोचने । बभ्रूणि चैव श्मश्रूणि दृष्ट्वा देवी न्यमीलयत् ॥

tasya kr̥ṣṇasya kapilā jaṭā dīpte ca locane । babhrūṇi caiva śmaśrūṇi dr̥ṣṭvā devī nyamīlayat ॥

संबभूव तया रात्रौ मातुः प्रियचिकीर्षया । भयात्काशिसुता तं तु नाशक्नोदभिवीक्षितुम् ॥

saṁbabhūva tayā rātrau mātuḥ priyacikīrṣayā । bhayāt kāśisutā taṁ tu nāśaknod abhivīkṣitum ॥

ततो निष्क्रान्तमासाद्य माता पुत्रमथाब्रवीत् । अप्यस्यां गुणवान्पुत्र राजपुत्रो भविष्यति ॥

tato niṣkrāntam āsādya mātā putram athābravīt । apy asyāṁ guṇavān putra rājaputro bhaviṣyati ॥

निशम्य तद्वचो मातुर्व्यासः परमबुद्धिमान् । प्रोवाचातीन्द्रियज्ञानो विधिना संप्रचोदितः ॥

niśamya tad vaco mātur vyāsaḥ paramabuddhimān । provācātīndriyajñāno vidhinā saṁpracoditaḥ ॥

नागायुतसमप्राणो विद्वान्राजर्षिसत्तमः । महाभागो महावीर्यो महाबुद्धिर्भविष्यति ॥

nāgāyutasamaprāṇo vidvān rājarṣisattamaḥ । mahābhāgo mahāvīryo mahābuddhir bhaviṣyati ॥

तस्य चापि शतं पुत्रा भविष्यन्ति महाबलाः । किं तु मातुः स वैगुण्यादन्ध एव भविष्यति ॥

tasya cāpi śataṁ putrā bhaviṣyanti mahābalāḥ । kiṁ tu mātuḥ sa vaiguṇyād andha eva bhaviṣyati ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा माता पुत्रमथाब्रवीत् । नान्धः कुरूणां नृपतिरनुरूपस्तपोधन ॥

tasya tad vacanaṁ śrutvā mātā putram athābravīt । nāndhaḥ kurūṇāṁ nr̥patir anurūpas tapodhana ॥

ज्ञातिवंशस्य गोप्तारं पितॄणां वंशवर्धनम् । द्वितीयं कुरुवंशस्य राजानं दातुमर्हसि ॥

jñātivaṁśasya goptāraṁ pitr̥̄ṇāṁ vaṁśavardhanam । dvitīyaṁ kuruvaṁśasya rājānaṁ dātum arhasi ॥

स तथेति प्रतिज्ञाय निश्चक्राम महातपाः । सापि कालेन कौसल्या सुषुवेऽन्धं तमात्मजम् ॥

sa tatheti pratijñāya niścakrāma mahātapāḥ । sāpi kālena kausalyā suṣuve ’ndhaṁ tam ātmajam ॥

पुनरेव तु सा देवी परिभाष्य स्नुषां ततः । ऋषिमावाहयत्सत्या यथापूर्वमनिन्दिता ॥

punar eva tu sā devī paribhāṣya snuṣāṁ tataḥ । r̥ṣim āvāhayat satyā yathāpūrvam aninditā ॥

ततस्तेनैव विधिना महर्षिस्तामपद्यत । अम्बालिकामथाभ्यागादृषिं दृष्ट्वा च सापि तम् । विषण्णा पाण्डुसंकाशा समपद्यत भारत ॥

tatas tenaiva vidhinā maharṣis tām apadyata । ambālikām athābhyāgād r̥ṣiṁ dr̥ṣṭvā ca sāpi tam । viṣaṇṇā pāṇḍusaṁkāśā samapadyata bhārata ॥

तां भीतां पाण्डुसंकाशां विषण्णां प्रेक्ष्य पार्थिव । व्यासः सत्यवतीपुत्र इदं वचनमब्रवीत् ॥

tāṁ bhītāṁ pāṇḍusaṁkāśāṁ viṣaṇṇāṁ prekṣya pārthiva । vyāsaḥ satyavatīputra idaṁ vacanam abravīt ॥

यस्मात्पाण्डुत्वमापन्ना विरूपं प्रेक्ष्य मामपि । तस्मादेष सुतस्तुभ्यं पाण्डुरेव भविष्यति ॥

yasmāt pāṇḍutvam āpannā virūpaṁ prekṣya mām api । tasmād eṣa sutas tubhyaṁ pāṇḍur eva bhaviṣyati ॥

नाम चास्य तदेवेह भविष्यति शुभानने । इत्युक्त्वा स निराक्रामद्भगवानृषिसत्तमः ॥

nāma cāsya tad eveha bhaviṣyati śubhānane । ity uktvā sa nirākrāmad bhagavān r̥ṣisattamaḥ ॥

ततो निष्क्रान्तमालोक्य सत्या पुत्रमभाषत । शशंस स पुनर्मात्रे तस्य बालस्य पाण्डुताम् ॥

tato niṣkrāntam ālokya satyā putram abhāṣata । śaśaṁsa sa punar mātre tasya bālasya pāṇḍutām ॥

तं माता पुनरेवान्यमेकं पुत्रमयाचत । तथेति च महर्षिस्तां मातरं प्रत्यभाषत ॥

taṁ mātā punar evānyam ekaṁ putram ayācata । tatheti ca maharṣis tāṁ mātaraṁ pratyabhāṣata ॥

ततः कुमारं सा देवी प्राप्तकालमजीजनत् । पाण्डुं लक्षणसंपन्नं दीप्यमानमिव श्रिया । तस्य पुत्रा महेष्वासा जज्ञिरे पञ्च पाण्डवाः ॥

tataḥ kumāraṁ sā devī prāptakālam ajījanat । pāṇḍuṁ lakṣaṇasaṁpannaṁ dīpyamānam iva śriyā । tasya putrā maheṣvāsā jajñire pañca pāṇḍavāḥ ॥

ऋतुकाले ततो ज्येष्ठां वधूं तस्मै न्ययोजयत् । सा तु रूपं च गन्धं च महर्षेः प्रविचिन्त्य तम् । नाकरोद्वचनं देव्या भयात्सुरसुतोपमा ॥

r̥tukāle tato jyeṣṭhāṁ vadhūṁ tasmai nyayojayat । sā tu rūpaṁ ca gandhaṁ ca maharṣeḥ pravicintya tam । nākarod vacanaṁ devyā bhayāt surasutopamā ॥

ततः स्वैर्भूषणैर्दासीं भूषयित्वाप्सरोपमाम् । प्रेषयामास कृष्णाय ततः काशिपतेः सुता ॥

tataḥ svair bhūṣaṇair dāsīṁ bhūṣayitvāpsaropamām । preṣayām āsa kr̥ṣṇāya tataḥ kāśipateḥ sutā ॥

दासी ऋषिमनुप्राप्तं प्रत्युद्गम्याभिवाद्य च । संविवेशाभ्यनुज्ञाता सत्कृत्योपचचार ह ॥

dāsī r̥ṣim anuprāptaṁ pratyudgamyābhivādya ca । saṁviveśābhyanujñātā satkr̥tyopacacāra ha ॥

कामोपभोगेन तु स तस्यां तुष्टिमगादृषिः । तया सहोषितो रात्रिं महर्षिः प्रीयमाणया ॥

kāmopabhogena tu sa tasyāṁ tuṣṭim agād r̥ṣiḥ । tayā sahoṣito rātriṁ maharṣiḥ prīyamāṇayā ॥

उत्तिष्ठन्नब्रवीदेनामभुजिष्या भविष्यसि । अयं च ते शुभे गर्भः श्रीमानुदरमागतः । धर्मात्मा भविता लोके सर्वबुद्धिमतां वरः ॥

uttiṣṭhann abravīd enām abhujiṣyā bhaviṣyasi । ayaṁ ca te śubhe garbhaḥ śrīmān udaram āgataḥ । dharmātmā bhavitā loke sarvabuddhimatāṁ varaḥ ॥

स जज्ञे विदुरो नाम कृष्णद्वैपायनात्मजः । धृतराष्ट्रस्य च भ्राता पाण्डोश्चामितबुद्धिमान् ॥

sa jajñe viduro nāma kr̥ṣṇadvaipāyanātmajaḥ । dhr̥tarāṣṭrasya ca bhrātā pāṇḍoś cāmitabuddhimān ॥

धर्मो विदुररूपेण शापात्तस्य महात्मनः । माण्डव्यस्यार्थतत्त्वज्ञः कामक्रोधविवर्जितः ॥

dharmo vidurarūpeṇa śāpāt tasya mahātmanaḥ । māṇḍavyasyārthatattvajñaḥ kāmakrodhavivarjitaḥ ॥

स धर्मस्यानृणो भूत्वा पुनर्मात्रा समेत्य च । तस्यै गर्भं समावेद्य तत्रैवान्तरधीयत ॥

sa dharmasyānr̥ṇo bhūtvā punar mātrā sametya ca । tasyai garbhaṁ samāvedya tatraivāntaradhīyata ॥

एवं विचित्रवीर्यस्य क्षेत्रे द्वैपायनादपि । जज्ञिरे देवगर्भाभाः कुरुवंशविवर्धनाः ॥

evaṁ vicitravīryasya kṣetre dvaipāyanād api । jajñire devagarbhābhāḥ kuruvaṁśavivardhanāḥ ॥