Adhyāya 1

नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् । देवीं सरस्वतीं चैव ततो जयमुदीरयेत् ॥

nārāyaṇaṁ namaskr̥tya naraṁ caiva narottamam । devīṁ sarasvatīṁ caiva tato jayam udīrayet ॥

लोमहर्षणपुत्र उग्रश्रवाः सूतः पौराणिको नैमिषारण्ये शौनकस्य कुलपतेर्द्वादशवार्षिके सत्रे ॥

lomaharṣaṇaputra ugraśravāḥ sūtaḥ paurāṇiko naimiṣāraṇye śaunakasya kulapater dvādaśavārṣike satre ॥

समासीनानभ्यगच्छद्ब्रह्मर्षीन्संशितव्रतान् । विनयावनतो भूत्वा कदाचित्सूतनन्दनः ॥

samāsīnān abhyagacchad brahmarṣīn saṁśitavratān । vinayāvanato bhūtvā kadā cit sūtanandanaḥ ॥

तमाश्रममनुप्राप्तं नैमिषारण्यवासिनः । चित्राः श्रोतुं कथास्तत्र परिवव्रुस्तपस्विनः ॥

tam āśramam anuprāptaṁ naimiṣāraṇyavāsinaḥ । citrāḥ śrotuṁ kathās tatra parivavrus tapasvinaḥ ॥

अभिवाद्य मुनींस्तांस्तु सर्वानेव कृताञ्जलिः । अपृच्छत्स तपोवृद्धिं सद्भिश्चैवाभिनन्दितः ॥

abhivādya munīṁs tāṁs tu sarvān eva kr̥tāñjaliḥ । apr̥cchat sa tapovr̥ddhiṁ sadbhiś caivābhinanditaḥ ॥

अथ तेषूपविष्टेषु सर्वेष्वेव तपस्विषु । निर्दिष्टमासनं भेजे विनयाल्लोमहर्षणिः ॥

atha teṣūpaviṣṭeṣu sarveṣv eva tapasviṣu । nirdiṣṭam āsanaṁ bheje vinayāl lomaharṣaṇiḥ ॥

सुखासीनं ततस्तं तु विश्रान्तमुपलक्ष्य च । अथापृच्छदृषिस्तत्र कश्चित्प्रस्तावयन्कथाः ॥

sukhāsīnaṁ tatas taṁ tu viśrāntam upalakṣya ca । athāpr̥cchad r̥ṣis tatra kaś cit prastāvayan kathāḥ ॥

कुत आगम्यते सौते क्व चायं विहृतस्त्वया । कालः कमलपत्राक्ष शंसैतत्पृच्छतो मम ॥

kuta āgamyate saute kva cāyaṁ vihr̥tas tvayā । kālaḥ kamalapatrākṣa śaṁsaitat pr̥cchato mama ॥

सूत उवाच । जनमेजयस्य राजर्षेः सर्पसत्रे महात्मनः । समीपे पार्थिवेन्द्रस्य सम्यक्पारिक्षितस्य च ॥

sūta uvāca । janamejayasya rājarṣeḥ sarpasatre mahātmanaḥ । samīpe pārthivendrasya samyak pārikṣitasya ca ॥

कृष्णद्वैपायनप्रोक्ताः सुपुण्या विविधाः कथाः । कथिताश्चापि विधिवद्या वैशंपायनेन वै ॥

kr̥ṣṇadvaipāyanaproktāḥ supuṇyā vividhāḥ kathāḥ । kathitāś cāpi vidhivad yā vaiśaṁpāyanena vai ॥

श्रुत्वाहं ता विचित्रार्था महाभारतसंश्रिताः । बहूनि संपरिक्रम्य तीर्थान्यायतनानि च ॥

śrutvāhaṁ tā vicitrārthā mahābhāratasaṁśritāḥ । bahūni saṁparikramya tīrthāny āyatanāni ca ॥

समन्तपञ्चकं नाम पुण्यं द्विजनिषेवितम् । गतवानस्मि तं देशं युद्धं यत्राभवत्पुरा । पाण्डवानां कुरूणां च सर्वेषां च महीक्षिताम् ॥

samantapañcakaṁ nāma puṇyaṁ dvijaniṣevitam । gatavān asmi taṁ deśaṁ yuddhaṁ yatrābhavat purā । pāṇḍavānāṁ kurūṇāṁ ca sarveṣāṁ ca mahīkṣitām ॥

दिदृक्षुरागतस्तस्मात्समीपं भवतामिह । आयुष्मन्तः सर्व एव ब्रह्मभूता हि मे मताः ॥

didr̥kṣur āgatas tasmāt samīpaṁ bhavatām iha । āyuṣmantaḥ sarva eva brahmabhūtā hi me matāḥ ॥

अस्मिन्यज्ञे महाभागाः सूर्यपावकवर्चसः । कृताभिषेकाः शुचयः कृतजप्या हुताग्नयः । भवन्त आसते स्वस्था ब्रवीमि किमहं द्विजाः ॥

asmin yajñe mahābhāgāḥ sūryapāvakavarcasaḥ । kr̥tābhiṣekāḥ śucayaḥ kr̥tajapyā hutāgnayaḥ । bhavanta āsate svasthā bravīmi kim ahaṁ dvijāḥ ॥

पुराणसंश्रिताः पुण्याः कथा वा धर्मसंश्रिताः । इतिवृत्तं नरेन्द्राणामृषीणां च महात्मनाम् ॥

purāṇasaṁśritāḥ puṇyāḥ kathā vā dharmasaṁśritāḥ । itivr̥ttaṁ narendrāṇām r̥ṣīṇāṁ ca mahātmanām ॥

ऋषय ऊचुः । द्वैपायनेन यत्प्रोक्तं पुराणं परमर्षिणा । सुरैर्ब्रह्मर्षिभिश्चैव श्रुत्वा यदभिपूजितम् ॥

r̥ṣaya ūcuḥ । dvaipāyanena yat proktaṁ purāṇaṁ paramarṣiṇā । surair brahmarṣibhiś caiva śrutvā yad abhipūjitam ॥

तस्याख्यानवरिष्ठस्य विचित्रपदपर्वणः । सूक्ष्मार्थन्याययुक्तस्य वेदार्थैर्भूषितस्य च ॥

tasyākhyānavariṣṭhasya vicitrapadaparvaṇaḥ । sūkṣmārthanyāyayuktasya vedārthair bhūṣitasya ca ॥

भारतस्येतिहासस्य पुण्यां ग्रन्थार्थसंयुताम् । संस्कारोपगतां ब्राह्मीं नानाशास्त्रोपबृंहिताम् ॥

bhāratasyetihāsasya puṇyāṁ granthārthasaṁyutām । saṁskāropagatāṁ brāhmīṁ nānāśāstropabr̥ṁhitām ॥

जनमेजयस्य यां राज्ञो वैशंपायन उक्तवान् । यथावत्स ऋषिस्तुष्ट्या सत्रे द्वैपायनाज्ञया ॥

janamejayasya yāṁ rājño vaiśaṁpāyana uktavān । yathāvat sa r̥ṣis tuṣṭyā satre dvaipāyanājñayā ॥

वेदैश्चतुर्भिः समितां व्यासस्याद्भुतकर्मणः । संहितां श्रोतुमिच्छामो धर्म्यां पापभयापहाम् ॥

vedaiś caturbhiḥ samitāṁ vyāsasyādbhutakarmaṇaḥ । saṁhitāṁ śrotum icchāmo dharmyāṁ pāpabhayāpahām ॥

सूत उवाच । आद्यं पुरुषमीशानं पुरुहूतं पुरुष्टुतम् । ऋतमेकाक्षरं ब्रह्म व्यक्ताव्यक्तं सनातनम् ॥

sūta uvāca । ādyaṁ puruṣam īśānaṁ puruhūtaṁ puruṣṭutam । r̥tam ekākṣaraṁ brahma vyaktāvyaktaṁ sanātanam ॥

असच्च सच्चैव च यद्विश्वं सदसतः परम् । परावराणां स्रष्टारं पुराणं परमव्ययम् ॥

asac ca sac caiva ca yad viśvaṁ sadasataḥ param । parāvarāṇāṁ sraṣṭāraṁ purāṇaṁ param avyayam ॥

मङ्गल्यं मङ्गलं विष्णुं वरेण्यमनघं शुचिम् । नमस्कृत्य हृषीकेशं चराचरगुरुं हरिम् ॥

maṅgalyaṁ maṅgalaṁ viṣṇuṁ vareṇyam anaghaṁ śucim । namaskr̥tya hr̥ṣīkeśaṁ carācaraguruṁ harim ॥

महर्षेः पूजितस्येह सर्वलोके महात्मनः । प्रवक्ष्यामि मतं कृत्स्नं व्यासस्यामिततेजसः ॥

maharṣeḥ pūjitasyeha sarvaloke mahātmanaḥ । pravakṣyāmi mataṁ kr̥tsnaṁ vyāsasyāmitatejasaḥ ॥

आचख्युः कवयः केचित्संप्रत्याचक्षते परे । आख्यास्यन्ति तथैवान्ये इतिहासमिमं भुवि ॥

ācakhyuḥ kavayaḥ ke cit saṁpraty ācakṣate pare । ākhyāsyanti tathaivānye itihāsam imaṁ bhuvi ॥

इदं तु त्रिषु लोकेषु महज्ज्ञानं प्रतिष्ठितम् । विस्तरैश्च समासैश्च धार्यते यद्द्विजातिभिः ॥

idaṁ tu triṣu lokeṣu mahaj jñānaṁ pratiṣṭhitam । vistaraiś ca samāsaiś ca dhāryate yad dvijātibhiḥ ॥

अलंकृतं शुभैः शब्दैः समयैर्दिव्यमानुषैः । छन्दोवृत्तैश्च विविधैरन्वितं विदुषां प्रियम् ॥

alaṁkr̥taṁ śubhaiḥ śabdaiḥ samayair divyamānuṣaiḥ । chandovr̥ttaiś ca vividhair anvitaṁ viduṣāṁ priyam ॥

निष्प्रभेऽस्मिन्निरालोके सर्वतस्तमसावृते । बृहदण्डमभूदेकं प्रजानां बीजमक्षयम् ॥

niṣprabhe ’smin nirāloke sarvatas tamasāvr̥te । br̥had aṇḍam abhūd ekaṁ prajānāṁ bījam akṣayam ॥

युगस्यादौ निमित्तं तन्महद्दिव्यं प्रचक्षते । यस्मिंस्तच्छ्रूयते सत्यं ज्योतिर्ब्रह्म सनातनम् ॥

yugasyādau nimittaṁ tan mahad divyaṁ pracakṣate । yasmiṁs tac chrūyate satyaṁ jyotir brahma sanātanam ॥

अद्भुतं चाप्यचिन्त्यं च सर्वत्र समतां गतम् । अव्यक्तं कारणं सूक्ष्मं यत्तत्सदसदात्मकम् ॥

adbhutaṁ cāpy acintyaṁ ca sarvatra samatāṁ gatam । avyaktaṁ kāraṇaṁ sūkṣmaṁ yat tat sadasadātmakam ॥

यस्मात्पितामहो जज्ञे प्रभुरेकः प्रजापतिः । ब्रह्मा सुरगुरुः स्थाणुर्मनुः कः परमेष्ठ्यथ ॥

yasmāt pitāmaho jajñe prabhur ekaḥ prajāpatiḥ । brahmā suraguruḥ sthāṇur manuḥ kaḥ parameṣṭhy atha ॥

प्राचेतसस्तथा दक्षो दक्षपुत्राश्च सप्त ये । ततः प्रजानां पतयः प्राभवन्नेकविंशतिः ॥

prācetasas tathā dakṣo dakṣaputrāś ca sapta ye । tataḥ prajānāṁ patayaḥ prābhavann ekaviṁśatiḥ ॥

पुरुषश्चाप्रमेयात्मा यं सर्वमृषयो विदुः । विश्वेदेवास्तथादित्या वसवोऽथाश्विनावपि ॥

puruṣaś cāprameyātmā yaṁ sarvam r̥ṣayo viduḥ । viśvedevās tathādityā vasavo ’thāśvināv api ॥

यक्षाः साध्याः पिशाचाश्च गुह्यकाः पितरस्तथा । ततः प्रसूता विद्वांसः शिष्टा ब्रह्मर्षयोऽमलाः ॥

yakṣāḥ sādhyāḥ piśācāś ca guhyakāḥ pitaras tathā । tataḥ prasūtā vidvāṁsaḥ śiṣṭā brahmarṣayo ’malāḥ ॥

राजर्षयश्च बहवः सर्वैः समुदिता गुणैः । आपो द्यौः पृथिवी वायुरन्तरिक्षं दिशस्तथा ॥

rājarṣayaś ca bahavaḥ sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ । āpo dyauḥ pr̥thivī vāyur antarikṣaṁ diśas tathā ॥

संवत्सरर्तवो मासाः पक्षाहोरात्रयः क्रमात् । यच्चान्यदपि तत्सर्वं संभूतं लोकसाक्षिकम् ॥

saṁvatsarartavo māsāḥ pakṣāhorātrayaḥ kramāt । yac cānyad api tat sarvaṁ saṁbhūtaṁ lokasākṣikam ॥

यदिदं दृश्यते किंचिद्भूतं स्थावरजङ्गमम् । पुनः संक्षिप्यते सर्वं जगत्प्राप्ते युगक्षये ॥

yad idaṁ dr̥śyate kiṁ cid bhūtaṁ sthāvarajaṅgamam । punaḥ saṁkṣipyate sarvaṁ jagat prāpte yugakṣaye ॥

यथर्तावृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये । दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा भावा युगादिषु ॥

yathartāv r̥tuliṅgāni nānārūpāṇi paryaye । dr̥śyante tāni tāny eva tathā bhāvā yugādiṣu ॥

एवमेतदनाद्यन्तं भूतसंहारकारकम् । अनादिनिधनं लोके चक्रं संपरिवर्तते ॥

evam etad anādyantaṁ bhūtasaṁhārakārakam । anādinidhanaṁ loke cakraṁ saṁparivartate ॥

त्रयस्त्रिंशत्सहस्राणि त्रयस्त्रिंशच्छतानि च । त्रयस्त्रिंशच्च देवानां सृष्टिः संक्षेपलक्षणा ॥

trayastriṁśatsahasrāṇi trayastriṁśacchatāni ca । trayastriṁśac ca devānāṁ sr̥ṣṭiḥ saṁkṣepalakṣaṇā ॥

दिवस्पुत्रो बृहद्भानुश्चक्षुरात्मा विभावसुः । सविता च ऋचीकोऽर्को भानुराशावहो रविः ॥

divasputro br̥hadbhānuś cakṣur ātmā vibhāvasuḥ । savitā ca r̥cīko ’rko bhānur āśāvaho raviḥ ॥

पुत्रा विवस्वतः सर्वे मह्यस्तेषां तथावरः । देवभ्राट्तनयस्तस्य तस्मात्सुभ्राडिति स्मृतः ॥

putrā vivasvataḥ sarve mahyas teṣāṁ tathāvaraḥ । devabhrāṭ tanayas tasya tasmāt subhrāḍ iti smr̥taḥ ॥

सुभ्राजस्तु त्रयः पुत्राः प्रजावन्तो बहुश्रुताः । दशज्योतिः शतज्योतिः सहस्रज्योतिरात्मवान् ॥

subhrājas tu trayaḥ putrāḥ prajāvanto bahuśrutāḥ । daśajyotiḥ śatajyotiḥ sahasrajyotir ātmavān ॥

दश पुत्रसहस्राणि दशज्योतेर्महात्मनः । ततो दशगुणाश्चान्ये शतज्योतेरिहात्मजाः ॥

daśa putrasahasrāṇi daśajyoter mahātmanaḥ । tato daśaguṇāś cānye śatajyoter ihātmajāḥ ॥

भूयस्ततो दशगुणाः सहस्रज्योतिषः सुताः । तेभ्योऽयं कुरुवंशश्च यदूनां भरतस्य च ॥

bhūyas tato daśaguṇāḥ sahasrajyotiṣaḥ sutāḥ । tebhyo ’yaṁ kuruvaṁśaś ca yadūnāṁ bharatasya ca ॥

ययातीक्ष्वाकुवंशश्च राजर्षीणां च सर्वशः । संभूता बहवो वंशा भूतसर्गाः सविस्तराः ॥

yayātīkṣvākuvaṁśaś ca rājarṣīṇāṁ ca sarvaśaḥ । saṁbhūtā bahavo vaṁśā bhūtasargāḥ savistarāḥ ॥

भूतस्थानानि सर्वाणि रहस्यं त्रिविधं च यत् । वेदयोगं सविज्ञानं धर्मोऽर्थः काम एव च ॥

bhūtasthānāni sarvāṇi rahasyaṁ trividhaṁ ca yat । vedayogaṁ savijñānaṁ dharmo ’rthaḥ kāma eva ca ॥

धर्मकामार्थशास्त्राणि शास्त्राणि विविधानि च । लोकयात्राविधानं च संभूतं दृष्टवानृषिः ॥

dharmakāmārthaśāstrāṇi śāstrāṇi vividhāni ca । lokayātrāvidhānaṁ ca saṁbhūtaṁ dr̥ṣṭavān r̥ṣiḥ ॥

इतिहासाः सवैयाख्या विविधाः श्रुतयोऽपि च । इह सर्वमनुक्रान्तमुक्तं ग्रन्थस्य लक्षणम् ॥

itihāsāḥ savaiyākhyā vividhāḥ śrutayo ’pi ca । iha sarvam anukrāntam uktaṁ granthasya lakṣaṇam ॥

विस्तीर्यैतन्महज्ज्ञानमृषिः संक्षेपमब्रवीत् । इष्टं हि विदुषां लोके समासव्यासधारणम् ॥

vistīryaitan mahaj jñānam r̥ṣiḥ saṁkṣepam abravīt । iṣṭaṁ hi viduṣāṁ loke samāsavyāsadhāraṇam ॥

मन्वादि भारतं केचिदास्तीकादि तथापरे । तथोपरिचराद्यन्ये विप्राः सम्यगधीयते ॥

manvādi bhārataṁ ke cid āstīkādi tathāpare । tathoparicarādy anye viprāḥ samyag adhīyate ॥

विविधं संहिताज्ञानं दीपयन्ति मनीषिणः । व्याख्यातुं कुशलाः केचिद्ग्रन्थं धारयितुं परे ॥

vividhaṁ saṁhitājñānaṁ dīpayanti manīṣiṇaḥ । vyākhyātuṁ kuśalāḥ ke cid granthaṁ dhārayituṁ pare ॥

तपसा ब्रह्मचर्येण व्यस्य वेदं सनातनम् । इतिहासमिमं चक्रे पुण्यं सत्यवतीसुतः ॥

tapasā brahmacaryeṇa vyasya vedaṁ sanātanam । itihāsam imaṁ cakre puṇyaṁ satyavatīsutaḥ ॥

पराशरात्मजो विद्वान्ब्रह्मर्षिः संशितव्रतः । मातुर्नियोगाद्धर्मात्मा गाङ्गेयस्य च धीमतः ॥

parāśarātmajo vidvān brahmarṣiḥ saṁśitavrataḥ । mātur niyogād dharmātmā gāṅgeyasya ca dhīmataḥ ॥

क्षेत्रे विचित्रवीर्यस्य कृष्णद्वैपायनः पुरा । त्रीनग्नीनिव कौरव्याञ्जनयामास वीर्यवान् ॥

kṣetre vicitravīryasya kr̥ṣṇadvaipāyanaḥ purā । trīn agnīn iva kauravyāñ janayām āsa vīryavān ॥

उत्पाद्य धृतराष्ट्रं च पाण्डुं विदुरमेव च । जगाम तपसे धीमान्पुनरेवाश्रमं प्रति ॥

utpādya dhr̥tarāṣṭraṁ ca pāṇḍuṁ viduram eva ca । jagāma tapase dhīmān punar evāśramaṁ prati ॥

तेषु जातेषु वृद्धेषु गतेषु परमां गतिम् । अब्रवीद्भारतं लोके मानुषेऽस्मिन्महानृषिः ॥

teṣu jāteṣu vr̥ddheṣu gateṣu paramāṁ gatim । abravīd bhārataṁ loke mānuṣe ’smin mahān r̥ṣiḥ ॥

जनमेजयेन पृष्टः सन्ब्राह्मणैश्च सहस्रशः । शशास शिष्यमासीनं वैशंपायनमन्तिके ॥

janamejayena pr̥ṣṭaḥ san brāhmaṇaiś ca sahasraśaḥ । śaśāsa śiṣyam āsīnaṁ vaiśaṁpāyanam antike ॥

स सदस्यैः सहासीनः श्रावयामास भारतम् । कर्मान्तरेषु यज्ञस्य चोद्यमानः पुनः पुनः ॥

sa sadasyaiḥ sahāsīnaḥ śrāvayām āsa bhāratam । karmāntareṣu yajñasya codyamānaḥ punaḥ punaḥ ॥

विस्तरं कुरुवंशस्य गान्धार्या धर्मशीलताम् । क्षत्तुः प्रज्ञां धृतिं कुन्त्याः सम्यग्द्वैपायनोऽब्रवीत् ॥

vistaraṁ kuruvaṁśasya gāndhāryā dharmaśīlatām । kṣattuḥ prajñāṁ dhr̥tiṁ kuntyāḥ samyag dvaipāyano ’bravīt ॥

वासुदेवस्य माहात्म्यं पाण्डवानां च सत्यताम् । दुर्वृत्तं धार्तराष्ट्राणामुक्तवान्भगवानृषिः ॥

vāsudevasya māhātmyaṁ pāṇḍavānāṁ ca satyatām । durvr̥ttaṁ dhārtarāṣṭrāṇām uktavān bhagavān r̥ṣiḥ ॥

चतुर्विंशतिसाहस्रीं चक्रे भारतसंहिताम् । उपाख्यानैर्विना तावद्भारतं प्रोच्यते बुधैः ॥

caturviṁśatisāhasrīṁ cakre bhāratasaṁhitām । upākhyānair vinā tāvad bhārataṁ procyate budhaiḥ ॥

ततोऽध्यर्धशतं भूयः संक्षेपं कृतवानृषिः । अनुक्रमणिमध्यायं वृत्तान्तानां सपर्वणाम् ॥

tato ’dhyardhaśataṁ bhūyaḥ saṁkṣepaṁ kr̥tavān r̥ṣiḥ । anukramaṇim adhyāyaṁ vr̥ttāntānāṁ saparvaṇām ॥

इदं द्वैपायनः पूर्वं पुत्रमध्यापयच्छुकम् । ततोऽन्येभ्योऽनुरूपेभ्यः शिष्येभ्यः प्रददौ प्रभुः ॥

idaṁ dvaipāyanaḥ pūrvaṁ putram adhyāpayac chukam । tato ’nyebhyo ’nurūpebhyaḥ śiṣyebhyaḥ pradadau prabhuḥ ॥

नारदोऽश्रावयद्देवानसितो देवलः पितॄन् । गन्धर्वयक्षरक्षांसि श्रावयामास वै शुकः ॥

nārado ’śrāvayad devān asito devalaḥ pitr̥̄n । gandharvayakṣarakṣāṁsi śrāvayām āsa vai śukaḥ ॥

दुर्योधनो मन्युमयो महाद्रुमः; स्कन्धः कर्णः शकुनिस्तस्य शाखाः । दुःशासनः पुष्पफले समृद्धे; मूलं राजा धृतराष्ट्रोऽमनीषी ॥

duryodhano manyumayo mahādrumaḥ; skandhaḥ karṇaḥ śakunis tasya śākhāḥ । duḥśāsanaḥ puṣpaphale samr̥ddhe; mūlaṁ rājā dhr̥tarāṣṭro ’manīṣī ॥

युधिष्ठिरो धर्ममयो महाद्रुमः; स्कन्धोऽर्जुनो भीमसेनोऽस्य शाखाः । माद्रीसुतौ पुष्पफले समृद्धे; मूलं कृष्णो ब्रह्म च ब्राह्मणाश्च ॥

yudhiṣṭhiro dharmamayo mahādrumaḥ; skandho ’rjuno bhīmaseno ’sya śākhāḥ । mādrīsutau puṣpaphale samr̥ddhe; mūlaṁ kr̥ṣṇo brahma ca brāhmaṇāś ca ॥

पाण्डुर्जित्वा बहून्देशान्युधा विक्रमणेन च । अरण्ये मृगयाशीलो न्यवसत्सजनस्तदा ॥

pāṇḍur jitvā bahūn deśān yudhā vikramaṇena ca । araṇye mr̥gayāśīlo nyavasat sajanas tadā ॥

मृगव्यवायनिधने कृच्छ्रां प्राप स आपदम् । जन्मप्रभृति पार्थानां तत्राचारविधिक्रमः ॥

mr̥gavyavāyanidhane kr̥cchrāṁ prāpa sa āpadam । janmaprabhr̥ti pārthānāṁ tatrācāravidhikramaḥ ॥

मात्रोरभ्युपपत्तिश्च धर्मोपनिषदं प्रति । धर्मस्य वायोः शक्रस्य देवयोश्च तथाश्विनोः ॥

mātror abhyupapattiś ca dharmopaniṣadaṁ prati । dharmasya vāyoḥ śakrasya devayoś ca tathāśvinoḥ ॥

तापसैः सह संवृद्धा मातृभ्यां परिरक्षिताः । मेध्यारण्येषु पुण्येषु महतामाश्रमेषु च ॥

tāpasaiḥ saha saṁvr̥ddhā mātr̥bhyāṁ parirakṣitāḥ । medhyāraṇyeṣu puṇyeṣu mahatām āśrameṣu ca ॥

ऋषिभिश्च तदानीता धार्तराष्ट्रान्प्रति स्वयम् । शिशवश्चाभिरूपाश्च जटिला ब्रह्मचारिणः ॥

r̥ṣibhiś ca tadānītā dhārtarāṣṭrān prati svayam । śiśavaś cābhirūpāś ca jaṭilā brahmacāriṇaḥ ॥

पुत्राश्च भ्रातरश्चेमे शिष्याश्च सुहृदश्च वः । पाण्डवा एत इत्युक्त्वा मुनयोऽन्तर्हितास्ततः ॥

putrāś ca bhrātaraś ceme śiṣyāś ca suhr̥daś ca vaḥ । pāṇḍavā eta ity uktvā munayo ’ntarhitās tataḥ ॥

तांस्तैर्निवेदितान्दृष्ट्वा पाण्डवान्कौरवास्तदा । शिष्टाश्च वर्णाः पौरा ये ते हर्षाच्चुक्रुशुर्भृशम् ॥

tāṁs tair niveditān dr̥ṣṭvā pāṇḍavān kauravās tadā । śiṣṭāś ca varṇāḥ paurā ye te harṣāc cukruśur bhr̥śam ॥

आहुः केचिन्न तस्यैते तस्यैत इति चापरे । यदा चिरमृतः पाण्डुः कथं तस्येति चापरे ॥

āhuḥ ke cin na tasyaite tasyaita iti cāpare । yadā ciramr̥taḥ pāṇḍuḥ kathaṁ tasyeti cāpare ॥

स्वागतं सर्वथा दिष्ट्या पाण्डोः पश्याम संततिम् । उच्यतां स्वागतमिति वाचोऽश्रूयन्त सर्वशः ॥

svāgataṁ sarvathā diṣṭyā pāṇḍoḥ paśyāma saṁtatim । ucyatāṁ svāgatam iti vāco ’śrūyanta sarvaśaḥ ॥

तस्मिन्नुपरते शब्दे दिशः सर्वा विनादयन् । अन्तर्हितानां भूतानां निस्वनस्तुमुलोऽभवत् ॥

tasminn uparate śabde diśaḥ sarvā vinādayan । antarhitānāṁ bhūtānāṁ nisvanas tumulo ’bhavat ॥

पुष्पवृष्टिः शुभा गन्धाः शङ्खदुन्दुभिनिस्वनाः । आसन्प्रवेशे पार्थानां तदद्भुतमिवाभवत् ॥

puṣpavr̥ṣṭiḥ śubhā gandhāḥ śaṅkhadundubhinisvanāḥ । āsan praveśe pārthānāṁ tad adbhutam ivābhavat ॥

तत्प्रीत्या चैव सर्वेषां पौराणां हर्षसंभवः । शब्द आसीन्महांस्तत्र दिवस्पृक्कीर्तिवर्धनः ॥

tatprītyā caiva sarveṣāṁ paurāṇāṁ harṣasaṁbhavaḥ । śabda āsīn mahāṁs tatra divaspr̥k kīrtivardhanaḥ ॥

तेऽप्यधीत्याखिलान्वेदाञ्शास्त्राणि विविधानि च । न्यवसन्पाण्डवास्तत्र पूजिता अकुतोभयाः ॥

te ’py adhītyākhilān vedāñ śāstrāṇi vividhāni ca । nyavasan pāṇḍavās tatra pūjitā akutobhayāḥ ॥

युधिष्ठिरस्य शौचेन प्रीताः प्रकृतयोऽभवन् । धृत्या च भीमसेनस्य विक्रमेणार्जुनस्य च ॥

yudhiṣṭhirasya śaucena prītāḥ prakr̥tayo ’bhavan । dhr̥tyā ca bhīmasenasya vikrameṇārjunasya ca ॥

गुरुशुश्रूषया कुन्त्या यमयोर्विनयेन च । तुतोष लोकः सकलस्तेषां शौर्यगुणेन च ॥

guruśuśrūṣayā kuntyā yamayor vinayena ca । tutoṣa lokaḥ sakalas teṣāṁ śauryaguṇena ca ॥

समवाये ततो राज्ञां कन्यां भर्तृस्वयंवराम् । प्राप्तवानर्जुनः कृष्णां कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥

samavāye tato rājñāṁ kanyāṁ bhartr̥svayaṁvarām । prāptavān arjunaḥ kr̥ṣṇāṁ kr̥tvā karma suduṣkaram ॥

ततः प्रभृति लोकेऽस्मिन्पूज्यः सर्वधनुष्मताम् । आदित्य इव दुष्प्रेक्ष्यः समरेष्वपि चाभवत् ॥

tataḥ prabhr̥ti loke ’smin pūjyaḥ sarvadhanuṣmatām । āditya iva duṣprekṣyaḥ samareṣv api cābhavat ॥

स सर्वान्पार्थिवाञ्जित्वा सर्वांश्च महतो गणान् । आजहारार्जुनो राज्ञे राजसूयं महाक्रतुम् ॥

sa sarvān pārthivāñ jitvā sarvāṁś ca mahato gaṇān । ājahārārjuno rājñe rājasūyaṁ mahākratum ॥

अन्नवान्दक्षिणावांश्च सर्वैः समुदितो गुणैः । युधिष्ठिरेण संप्राप्तो राजसूयो महाक्रतुः ॥

annavān dakṣiṇāvāṁś ca sarvaiḥ samudito guṇaiḥ । yudhiṣṭhireṇa saṁprāpto rājasūyo mahākratuḥ ॥

सुनयाद्वासुदेवस्य भीमार्जुनबलेन च । घातयित्वा जरासंधं चैद्यं च बलगर्वितम् ॥

sunayād vāsudevasya bhīmārjunabalena ca । ghātayitvā jarāsaṁdhaṁ caidyaṁ ca balagarvitam ॥

दुर्योधनमुपागच्छन्नर्हणानि ततस्ततः । मणिकाञ्चनरत्नानि गोहस्त्यश्वधनानि च ॥

duryodhanam upāgacchann arhaṇāni tatas tataḥ । maṇikāñcanaratnāni gohastyaśvadhanāni ca ॥

समृद्धां तां तथा दृष्ट्वा पाण्डवानां तदा श्रियम् । ईर्ष्यासमुत्थः सुमहांस्तस्य मन्युरजायत ॥

samr̥ddhāṁ tāṁ tathā dr̥ṣṭvā pāṇḍavānāṁ tadā śriyam । īrṣyāsamutthaḥ sumahāṁs tasya manyur ajāyata ॥

विमानप्रतिमां चापि मयेन सुकृतां सभाम् । पाण्डवानामुपहृतां स दृष्ट्वा पर्यतप्यत ॥

vimānapratimāṁ cāpi mayena sukr̥tāṁ sabhām । pāṇḍavānām upahr̥tāṁ sa dr̥ṣṭvā paryatapyata ॥

यत्रावहसितश्चासीत्प्रस्कन्दन्निव संभ्रमात् । प्रत्यक्षं वासुदेवस्य भीमेनानभिजातवत् ॥

yatrāvahasitaś cāsīt praskandann iva saṁbhramāt । pratyakṣaṁ vāsudevasya bhīmenānabhijātavat ॥

स भोगान्विविधान्भुञ्जन्रत्नानि विविधानि च । कथितो धृतराष्ट्रस्य विवर्णो हरिणः कृशः ॥

sa bhogān vividhān bhuñjan ratnāni vividhāni ca । kathito dhr̥tarāṣṭrasya vivarṇo hariṇaḥ kr̥śaḥ ॥

अन्वजानात्ततो द्यूतं धृतराष्ट्रः सुतप्रियः । तच्छ्रुत्वा वासुदेवस्य कोपः समभवन्महान् ॥

anvajānāt tato dyūtaṁ dhr̥tarāṣṭraḥ sutapriyaḥ । tac chrutvā vāsudevasya kopaḥ samabhavan mahān ॥

नातिप्रीतमनाश्चासीद्विवादांश्चान्वमोदत । द्यूतादीननयान्घोरान्प्रवृद्धांश्चाप्युपैक्षत ॥

nātiprītamanāś cāsīd vivādāṁś cānvamodata । dyūtādīn anayān ghorān pravr̥ddhāṁś cāpy upaikṣata ॥

निरस्य विदुरं द्रोणं भीष्मं शारद्वतं कृपम् । विग्रहे तुमुले तस्मिन्नहन्क्षत्रं परस्परम् ॥

nirasya viduraṁ droṇaṁ bhīṣmaṁ śāradvataṁ kr̥pam । vigrahe tumule tasminn ahan kṣatraṁ parasparam ॥

जयत्सु पाण्डुपुत्रेषु श्रुत्वा सुमहदप्रियम् । दुर्योधनमतं ज्ञात्वा कर्णस्य शकुनेस्तथा । धृतराष्ट्रश्चिरं ध्यात्वा संजयं वाक्यमब्रवीत् ॥

jayatsu pāṇḍuputreṣu śrutvā sumahad apriyam । duryodhanamataṁ jñātvā karṇasya śakunes tathā । dhr̥tarāṣṭraś ciraṁ dhyātvā saṁjayaṁ vākyam abravīt ॥

शृणु संजय मे सर्वं न मेऽसूयितुमर्हसि । श्रुतवानसि मेधावी बुद्धिमान्प्राज्ञसंमतः ॥

śr̥ṇu saṁjaya me sarvaṁ na me ’sūyitum arhasi । śrutavān asi medhāvī buddhimān prājñasaṁmataḥ ॥

न विग्रहे मम मतिर्न च प्रीये कुरुक्षये । न मे विशेषः पुत्रेषु स्वेषु पाण्डुसुतेषु च ॥

na vigrahe mama matir na ca prīye kurukṣaye । na me viśeṣaḥ putreṣu sveṣu pāṇḍusuteṣu ca ॥

वृद्धं मामभ्यसूयन्ति पुत्रा मन्युपरायणाः । अहं त्वचक्षुः कार्पण्यात्पुत्रप्रीत्या सहामि तत् । मुह्यन्तं चानुमुह्यामि दुर्योधनमचेतनम् ॥

vr̥ddhaṁ mām abhyasūyanti putrā manyuparāyaṇāḥ । ahaṁ tv acakṣuḥ kārpaṇyāt putraprītyā sahāmi tat । muhyantaṁ cānumuhyāmi duryodhanam acetanam ॥

राजसूये श्रियं दृष्ट्वा पाण्डवस्य महौजसः । तच्चावहसनं प्राप्य सभारोहणदर्शने ॥

rājasūye śriyaṁ dr̥ṣṭvā pāṇḍavasya mahaujasaḥ । tac cāvahasanaṁ prāpya sabhārohaṇadarśane ॥

अमर्षितः स्वयं जेतुमशक्तः पाण्डवान्रणे । निरुत्साहश्च संप्राप्तुं श्रियमक्षत्रियो यथा । गान्धारराजसहितश्छद्मद्यूतममन्त्रयत् ॥

amarṣitaḥ svayaṁ jetum aśaktaḥ pāṇḍavān raṇe । nirutsāhaś ca saṁprāptuṁ śriyam akṣatriyo yathā । gāndhārarājasahitaś chadmadyūtam amantrayat ॥

तत्र यद्यद्यथा ज्ञातं मया संजय तच्छृणु । श्रुत्वा हि मम वाक्यानि बुद्ध्या युक्तानि तत्त्वतः । ततो ज्ञास्यसि मां सौते प्रज्ञाचक्षुषमित्युत ॥

tatra yad yad yathā jñātaṁ mayā saṁjaya tac chr̥ṇu । śrutvā hi mama vākyāni buddhyā yuktāni tattvataḥ । tato jñāsyasi māṁ saute prajñācakṣuṣam ity uta ॥

यदाश्रौषं धनुरायम्य चित्रं; विद्धं लक्ष्यं पातितं वै पृथिव्याम् । कृष्णां हृतां पश्यतां सर्वराज्ञां; तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥

yadāśrauṣaṁ dhanur āyamya citraṁ; viddhaṁ lakṣyaṁ pātitaṁ vai pr̥thivyām । kr̥ṣṇāṁ hr̥tāṁ paśyatāṁ sarvarājñāṁ; tadā nāśaṁse vijayāya saṁjaya ॥

यदाश्रौषं द्वारकायां सुभद्रां; प्रसह्योढां माधवीमर्जुनेन । इन्द्रप्रस्थं वृष्णिवीरौ च यातौ; तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥

yadāśrauṣaṁ dvārakāyāṁ subhadrāṁ; prasahyoḍhāṁ mādhavīm arjunena । indraprasthaṁ vr̥ṣṇivīrau ca yātau; tadā nāśaṁse vijayāya saṁjaya ॥

यदाश्रौषं देवराजं प्रवृष्टं; शरैर्दिव्यैर्वारितं चार्जुनेन । अग्निं तथा तर्पितं खाण्डवे च; तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥

yadāśrauṣaṁ devarājaṁ pravr̥ṣṭaṁ; śarair divyair vāritaṁ cārjunena । agniṁ tathā tarpitaṁ khāṇḍave ca; tadā nāśaṁse vijayāya saṁjaya ॥

यदाश्रौषं हृतराज्यं युधिष्ठिरं; पराजितं सौबलेनाक्षवत्याम् । अन्वागतं भ्रातृभिरप्रमेयै;स्तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥

yadāśrauṣaṁ hr̥tarājyaṁ yudhiṣṭhiraṁ; parājitaṁ saubalenākṣavatyām । anvāgataṁ bhrātr̥bhir aprameyais; tadā nāśaṁse vijayāya saṁjaya ॥

यदाश्रौषं द्रौपदीमश्रुकण्ठीं; सभां नीतां दुःखितामेकवस्त्राम् । रजस्वलां नाथवतीमनाथव;त्तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥

yadāśrauṣaṁ draupadīm aśrukaṇṭhīṁ; sabhāṁ nītāṁ duḥkhitām ekavastrām । rajasvalāṁ nāthavatīm anāthavat; tadā nāśaṁse vijayāya saṁjaya ॥

यदाश्रौषं विविधास्तात चेष्टा; धर्मात्मनां प्रस्थितानां वनाय । ज्येष्ठप्रीत्या क्लिश्यतां पाण्डवानां; तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥

yadāśrauṣaṁ vividhās tāta ceṣṭā; dharmātmanāṁ prasthitānāṁ vanāya । jyeṣṭhaprītyā kliśyatāṁ pāṇḍavānāṁ; tadā nāśaṁse vijayāya saṁjaya ॥

यदाश्रौषं स्नातकानां सहस्रै;रन्वागतं धर्मराजं वनस्थम् । भिक्षाभुजां ब्राह्मणानां महात्मनां; तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥

yadāśrauṣaṁ snātakānāṁ sahasrair; anvāgataṁ dharmarājaṁ vanastham । bhikṣābhujāṁ brāhmaṇānāṁ mahātmanāṁ; tadā nāśaṁse vijayāya saṁjaya ॥

यदाश्रौषमर्जुनो देवदेवं; किरातरूपं त्र्यम्बकं तोष्य युद्धे । अवाप तत्पाशुपतं महास्त्रं; तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥

yadāśrauṣam arjuno devadevaṁ; kirātarūpaṁ tryambakaṁ toṣya yuddhe । avāpa tat pāśupataṁ mahāstraṁ; tadā nāśaṁse vijayāya saṁjaya ॥

यदाश्रौषं त्रिदिवस्थं धनंजयं; शक्रात्साक्षाद्दिव्यमस्त्रं यथावत् । अधीयानं शंसितं सत्यसंधं; तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥

yadāśrauṣaṁ tridivasthaṁ dhanaṁjayaṁ; śakrāt sākṣād divyam astraṁ yathāvat । adhīyānaṁ śaṁsitaṁ satyasaṁdhaṁ; tadā nāśaṁse vijayāya saṁjaya ॥

यदाश्रौषं वैश्रवणेन सार्धं; समागतं भीममन्यांश्च पार्थान् । तस्मिन्देशे मानुषाणामगम्ये; तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥

yadāśrauṣaṁ vaiśravaṇena sārdhaṁ; samāgataṁ bhīmam anyāṁś ca pārthān । tasmin deśe mānuṣāṇām agamye; tadā nāśaṁse vijayāya saṁjaya ॥

यदाश्रौषं घोषयात्रागतानां; बन्धं गन्धर्वैर्मोक्षणं चार्जुनेन । स्वेषां सुतानां कर्णबुद्धौ रतानां; तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥

yadāśrauṣaṁ ghoṣayātrāgatānāṁ; bandhaṁ gandharvair mokṣaṇaṁ cārjunena । sveṣāṁ sutānāṁ karṇabuddhau ratānāṁ; tadā nāśaṁse vijayāya saṁjaya ॥

यदाश्रौषं यक्षरूपेण धर्मं; समागतं धर्मराजेन सूत । प्रश्नानुक्तान्विब्रुवन्तं च सम्य;क्तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥

yadāśrauṣaṁ yakṣarūpeṇa dharmaṁ; samāgataṁ dharmarājena sūta । praśnān uktān vibruvantaṁ ca samyak; tadā nāśaṁse vijayāya saṁjaya ॥

यदाश्रौषं मामकानां वरिष्ठा;न्धनंजयेनैकरथेन भग्नान् । विराटराष्ट्रे वसता महात्मना; तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥

yadāśrauṣaṁ māmakānāṁ variṣṭhān; dhanaṁjayenaikarathena bhagnān । virāṭarāṣṭre vasatā mahātmanā; tadā nāśaṁse vijayāya saṁjaya ॥

यदाश्रौषं सत्कृतां मत्स्यराज्ञा; सुतां दत्तामुत्तरामर्जुनाय । तां चार्जुनः प्रत्यगृह्णात्सुतार्थे; तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥

yadāśrauṣaṁ satkr̥tāṁ matsyarājñā; sutāṁ dattām uttarām arjunāya । tāṁ cārjunaḥ pratyagr̥hṇāt sutārthe; tadā nāśaṁse vijayāya saṁjaya ॥

यदाश्रौषं निर्जितस्याधनस्य; प्रव्राजितस्य स्वजनात्प्रच्युतस्य । अक्षौहिणीः सप्त युधिष्ठिरस्य; तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥

yadāśrauṣaṁ nirjitasyādhanasya; pravrājitasya svajanāt pracyutasya । akṣauhiṇīḥ sapta yudhiṣṭhirasya; tadā nāśaṁse vijayāya saṁjaya ॥

यदाश्रौषं नरनारायणौ तौ; कृष्णार्जुनौ वदतो नारदस्य । अहं द्रष्टा ब्रह्मलोके सदेति; तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥

yadāśrauṣaṁ naranārāyaṇau tau; kr̥ṣṇārjunau vadato nāradasya । ahaṁ draṣṭā brahmaloke sadeti; tadā nāśaṁse vijayāya saṁjaya ॥

यदाश्रौषं माधवं वासुदेवं; सर्वात्मना पाण्डवार्थे निविष्टम् । यस्येमां गां विक्रममेकमाहु;स्तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥

yadāśrauṣaṁ mādhavaṁ vāsudevaṁ; sarvātmanā pāṇḍavārthe niviṣṭam । yasyemāṁ gāṁ vikramam ekam āhus; tadā nāśaṁse vijayāya saṁjaya ॥

यदाश्रौषं कर्णदुर्योधनाभ्यां; बुद्धिं कृतां निग्रहे केशवस्य । तं चात्मानं बहुधा दर्शयानं; तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥

yadāśrauṣaṁ karṇaduryodhanābhyāṁ; buddhiṁ kr̥tāṁ nigrahe keśavasya । taṁ cātmānaṁ bahudhā darśayānaṁ; tadā nāśaṁse vijayāya saṁjaya ॥

यदाश्रौषं वासुदेवे प्रयाते; रथस्यैकामग्रतस्तिष्ठमानाम् । आर्तां पृथां सान्त्वितां केशवेन; तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥

yadāśrauṣaṁ vāsudeve prayāte; rathasyaikām agratas tiṣṭhamānām । ārtāṁ pr̥thāṁ sāntvitāṁ keśavena; tadā nāśaṁse vijayāya saṁjaya ॥

यदाश्रौषं मन्त्रिणं वासुदेवं; तथा भीष्मं शांतनवं च तेषाम् । भारद्वाजं चाशिषोऽनुब्रुवाणं; तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥

yadāśrauṣaṁ mantriṇaṁ vāsudevaṁ; tathā bhīṣmaṁ śāṁtanavaṁ ca teṣām । bhāradvājaṁ cāśiṣo ’nubruvāṇaṁ; tadā nāśaṁse vijayāya saṁjaya ॥

यदाश्रौषं कर्ण उवाच भीष्मं; नाहं योत्स्ये युध्यमाने त्वयीति । हित्वा सेनामपचक्राम चैव; तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥

yadāśrauṣaṁ karṇa uvāca bhīṣmaṁ; nāhaṁ yotsye yudhyamāne tvayīti । hitvā senām apacakrāma caiva; tadā nāśaṁse vijayāya saṁjaya ॥

यदाश्रौषं वासुदेवार्जुनौ तौ; तथा धनुर्गाण्डिवमप्रमेयम् । त्रीण्युग्रवीर्याणि समागतानि; तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥

yadāśrauṣaṁ vāsudevārjunau tau; tathā dhanur gāṇḍivam aprameyam । trīṇy ugravīryāṇi samāgatāni; tadā nāśaṁse vijayāya saṁjaya ॥

यदाश्रौषं कश्मलेनाभिपन्ने; रथोपस्थे सीदमानेऽर्जुने वै । कृष्णं लोकान्दर्शयानं शरीरे; तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥

yadāśrauṣaṁ kaśmalenābhipanne; rathopasthe sīdamāne ’rjune vai । kr̥ṣṇaṁ lokān darśayānaṁ śarīre; tadā nāśaṁse vijayāya saṁjaya ॥

यदाश्रौषं भीष्मममित्रकर्शनं; निघ्नन्तमाजावयुतं रथानाम् । नैषां कश्चिद्वध्यते दृश्यरूप;स्तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥

yadāśrauṣaṁ bhīṣmam amitrakarśanaṁ; nighnantam ājāv ayutaṁ rathānām । naiṣāṁ kaś cid vadhyate dr̥śyarūpas; tadā nāśaṁse vijayāya saṁjaya ॥

यदाश्रौषं भीष्ममत्यन्तशूरं; हतं पार्थेनाहवेष्वप्रधृष्यम् । शिखण्डिनं पुरतः स्थापयित्वा; तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥

yadāśrauṣaṁ bhīṣmam atyantaśūraṁ; hataṁ pārthenāhaveṣv apradhr̥ṣyam । śikhaṇḍinaṁ purataḥ sthāpayitvā; tadā nāśaṁse vijayāya saṁjaya ॥

यदाश्रौषं शरतल्पे शयानं; वृद्धं वीरं सादितं चित्रपुङ्खैः । भीष्मं कृत्वा सोमकानल्पशेषां;स्तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥

yadāśrauṣaṁ śaratalpe śayānaṁ; vr̥ddhaṁ vīraṁ sāditaṁ citrapuṅkhaiḥ । bhīṣmaṁ kr̥tvā somakān alpaśeṣāṁs; tadā nāśaṁse vijayāya saṁjaya ॥

यदाश्रौषं शांतनवे शयाने; पानीयार्थे चोदितेनार्जुनेन । भूमिं भित्त्वा तर्पितं तत्र भीष्मं; तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥

yadāśrauṣaṁ śāṁtanave śayāne; pānīyārthe coditenārjunena । bhūmiṁ bhittvā tarpitaṁ tatra bhīṣmaṁ; tadā nāśaṁse vijayāya saṁjaya ॥

यदाश्रौषं शुक्रसूर्यौ च युक्तौ; कौन्तेयानामनुलोमौ जयाय । नित्यं चास्माञ्श्वापदा व्याभषन्त;स्तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥

yadāśrauṣaṁ śukrasūryau ca yuktau; kaunteyānām anulomau jayāya । nityaṁ cāsmāñ śvāpadā vyābhaṣantas; tadā nāśaṁse vijayāya saṁjaya ॥

यदा द्रोणो विविधानस्त्रमार्गा;न्विदर्शयन्समरे चित्रयोधी । न पाण्डवाञ्श्रेष्ठतमान्निहन्ति; तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥

yadā droṇo vividhān astramārgān; vidarśayan samare citrayodhī । na pāṇḍavāñ śreṣṭhatamān nihanti; tadā nāśaṁse vijayāya saṁjaya ॥

यदाश्रौषं चास्मदीयान्महारथा;न्व्यवस्थितानर्जुनस्यान्तकाय । संशप्तकान्निहतानर्जुनेन; तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥

yadāśrauṣaṁ cāsmadīyān mahārathān; vyavasthitān arjunasyāntakāya । saṁśaptakān nihatān arjunena; tadā nāśaṁse vijayāya saṁjaya ॥

यदाश्रौषं व्यूहमभेद्यमन्यै;र्भारद्वाजेनात्तशस्त्रेण गुप्तम् । भित्त्वा सौभद्रं वीरमेकं प्रविष्टं; तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥

yadāśrauṣaṁ vyūham abhedyam anyair; bhāradvājenāttaśastreṇa guptam । bhittvā saubhadraṁ vīram ekaṁ praviṣṭaṁ; tadā nāśaṁse vijayāya saṁjaya ॥

यदाभिमन्युं परिवार्य बालं; सर्वे हत्वा हृष्टरूपा बभूवुः । महारथाः पार्थमशक्नुवन्त;स्तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥

yadābhimanyuṁ parivārya bālaṁ; sarve hatvā hr̥ṣṭarūpā babhūvuḥ । mahārathāḥ pārtham aśaknuvantas; tadā nāśaṁse vijayāya saṁjaya ॥

यदाश्रौषमभिमन्युं निहत्य; हर्षान्मूढान्क्रोशतो धार्तराष्ट्रान् । क्रोधं मुक्तं सैन्धवे चार्जुनेन; तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥

yadāśrauṣam abhimanyuṁ nihatya; harṣān mūḍhān krośato dhārtarāṣṭrān । krodhaṁ muktaṁ saindhave cārjunena; tadā nāśaṁse vijayāya saṁjaya ॥

यदाश्रौषं सैन्धवार्थे प्रतिज्ञां; प्रतिज्ञातां तद्वधायार्जुनेन । सत्यां निस्तीर्णां शत्रुमध्ये च तेन; तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥

yadāśrauṣaṁ saindhavārthe pratijñāṁ; pratijñātāṁ tadvadhāyārjunena । satyāṁ nistīrṇāṁ śatrumadhye ca tena; tadā nāśaṁse vijayāya saṁjaya ॥

यदाश्रौषं श्रान्तहये धनंजये; मुक्त्वा हयान्पाययित्वोपवृत्तान् । पुनर्युक्त्वा वासुदेवं प्रयातं; तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥

yadāśrauṣaṁ śrāntahaye dhanaṁjaye; muktvā hayān pāyayitvopavr̥ttān । punar yuktvā vāsudevaṁ prayātaṁ; tadā nāśaṁse vijayāya saṁjaya ॥

यदाश्रौषं वाहनेष्वाश्वसत्सु; रथोपस्थे तिष्ठता गाण्डिवेन । सर्वान्योधान्वारितानर्जुनेन; तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥

yadāśrauṣaṁ vāhaneṣv āśvasatsu; rathopasthe tiṣṭhatā gāṇḍivena । sarvān yodhān vāritān arjunena; tadā nāśaṁse vijayāya saṁjaya ॥

यदाश्रौषं नागबलैर्दुरुत्सहं; द्रोणानीकं युयुधानं प्रमथ्य । यातं वार्ष्णेयं यत्र तौ कृष्णपार्थौ; तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥

yadāśrauṣaṁ nāgabalair durutsahaṁ; droṇānīkaṁ yuyudhānaṁ pramathya । yātaṁ vārṣṇeyaṁ yatra tau kr̥ṣṇapārthau; tadā nāśaṁse vijayāya saṁjaya ॥

यदाश्रौषं कर्णमासाद्य मुक्तं; वधाद्भीमं कुत्सयित्वा वचोभिः । धनुष्कोट्या तुद्य कर्णेन वीरं; तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥

yadāśrauṣaṁ karṇam āsādya muktaṁ; vadhād bhīmaṁ kutsayitvā vacobhiḥ । dhanuṣkoṭyā tudya karṇena vīraṁ; tadā nāśaṁse vijayāya saṁjaya ॥

यदा द्रोणः कृतवर्मा कृपश्च; कर्णो द्रौणिर्मद्रराजश्च शूरः । अमर्षयन्सैन्धवं वध्यमानं; तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥

yadā droṇaḥ kr̥tavarmā kr̥paś ca; karṇo drauṇir madrarājaś ca śūraḥ । amarṣayan saindhavaṁ vadhyamānaṁ; tadā nāśaṁse vijayāya saṁjaya ॥

यदाश्रौषं देवराजेन दत्तां; दिव्यां शक्तिं व्यंसितां माधवेन । घटोत्कचे राक्षसे घोररूपे; तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥

yadāśrauṣaṁ devarājena dattāṁ; divyāṁ śaktiṁ vyaṁsitāṁ mādhavena । ghaṭotkace rākṣase ghorarūpe; tadā nāśaṁse vijayāya saṁjaya ॥

यदाश्रौषं कर्णघटोत्कचाभ्यां; युद्धे मुक्तां सूतपुत्रेण शक्तिम् । यया वध्यः समरे सव्यसाची; तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥

yadāśrauṣaṁ karṇaghaṭotkacābhyāṁ; yuddhe muktāṁ sūtaputreṇa śaktim । yayā vadhyaḥ samare savyasācī; tadā nāśaṁse vijayāya saṁjaya ॥

यदाश्रौषं द्रोणमाचार्यमेकं; धृष्टद्युम्नेनाभ्यतिक्रम्य धर्मम् । रथोपस्थे प्रायगतं विशस्तं; तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥

yadāśrauṣaṁ droṇam ācāryam ekaṁ; dhr̥ṣṭadyumnenābhyatikramya dharmam । rathopasthe prāyagataṁ viśastaṁ; tadā nāśaṁse vijayāya saṁjaya ॥

यदाश्रौषं द्रौणिना द्वैरथस्थं; माद्रीपुत्रं नकुलं लोकमध्ये । समं युद्धे पाण्डवं युध्यमानं; तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥

yadāśrauṣaṁ drauṇinā dvairathasthaṁ; mādrīputraṁ nakulaṁ lokamadhye । samaṁ yuddhe pāṇḍavaṁ yudhyamānaṁ; tadā nāśaṁse vijayāya saṁjaya ॥

यदा द्रोणे निहते द्रोणपुत्रो; नारायणं दिव्यमस्त्रं विकुर्वन् । नैषामन्तं गतवान्पाण्डवानां; तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥

yadā droṇe nihate droṇaputro; nārāyaṇaṁ divyam astraṁ vikurvan । naiṣām antaṁ gatavān pāṇḍavānāṁ; tadā nāśaṁse vijayāya saṁjaya ॥

यदाश्रौषं कर्णमत्यन्तशूरं; हतं पार्थेनाहवेष्वप्रधृष्यम् । तस्मिन्भ्रातॄणां विग्रहे देवगुह्ये; तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥

yadāśrauṣaṁ karṇam atyantaśūraṁ; hataṁ pārthenāhaveṣv apradhr̥ṣyam । tasmin bhrātr̥̄ṇāṁ vigrahe devaguhye; tadā nāśaṁse vijayāya saṁjaya ॥

यदाश्रौषं द्रोणपुत्रं कृपं च; दुःशासनं कृतवर्माणमुग्रम् । युधिष्ठिरं शून्यमधर्षयन्तं; तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥

yadāśrauṣaṁ droṇaputraṁ kr̥paṁ ca; duḥśāsanaṁ kr̥tavarmāṇam ugram । yudhiṣṭhiraṁ śūnyam adharṣayantaṁ; tadā nāśaṁse vijayāya saṁjaya ॥

यदाश्रौषं निहतं मद्रराजं; रणे शूरं धर्मराजेन सूत । सदा संग्रामे स्पर्धते यः स कृष्णं; तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥

yadāśrauṣaṁ nihataṁ madrarājaṁ; raṇe śūraṁ dharmarājena sūta । sadā saṁgrāme spardhate yaḥ sa kr̥ṣṇaṁ; tadā nāśaṁse vijayāya saṁjaya ॥

यदाश्रौषं कलहद्यूतमूलं; मायाबलं सौबलं पाण्डवेन । हतं संग्रामे सहदेवेन पापं; तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥

yadāśrauṣaṁ kalahadyūtamūlaṁ; māyābalaṁ saubalaṁ pāṇḍavena । hataṁ saṁgrāme sahadevena pāpaṁ; tadā nāśaṁse vijayāya saṁjaya ॥

यदाश्रौषं श्रान्तमेकं शयानं; ह्रदं गत्वा स्तम्भयित्वा तदम्भः । दुर्योधनं विरथं भग्नदर्पं; तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥

yadāśrauṣaṁ śrāntam ekaṁ śayānaṁ; hradaṁ gatvā stambhayitvā tad ambhaḥ । duryodhanaṁ virathaṁ bhagnadarpaṁ; tadā nāśaṁse vijayāya saṁjaya ॥

यदाश्रौषं पाण्डवांस्तिष्ठमाना;न्गङ्गाह्रदे वासुदेवेन सार्धम् । अमर्षणं धर्षयतः सुतं मे; तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥

yadāśrauṣaṁ pāṇḍavāṁs tiṣṭhamānān; gaṅgāhrade vāsudevena sārdham । amarṣaṇaṁ dharṣayataḥ sutaṁ me; tadā nāśaṁse vijayāya saṁjaya ॥

यदाश्रौषं विविधांस्तात मार्गा;न्गदायुद्धे मण्डलं संचरन्तम् । मिथ्या हतं वासुदेवस्य बुद्ध्या; तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥

yadāśrauṣaṁ vividhāṁs tāta mārgān; gadāyuddhe maṇḍalaṁ saṁcarantam । mithyā hataṁ vāsudevasya buddhyā; tadā nāśaṁse vijayāya saṁjaya ॥

यदाश्रौषं द्रोणपुत्रादिभिस्तै;र्हतान्पाञ्चालान्द्रौपदेयांश्च सुप्तान् । कृतं बीभत्समयशस्यं च कर्म; तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥

yadāśrauṣaṁ droṇaputrādibhis tair; hatān pāñcālān draupadeyāṁś ca suptān । kr̥taṁ bībhatsam ayaśasyaṁ ca karma; tadā nāśaṁse vijayāya saṁjaya ॥

यदाश्रौषं भीमसेनानुयातेन; अश्वत्थाम्ना परमास्त्रं प्रयुक्तम् । क्रुद्धेनैषीकमवधीद्येन गर्भं; तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥

yadāśrauṣaṁ bhīmasenānuyātena; aśvatthāmnā paramāstraṁ prayuktam । kruddhenaiṣīkam avadhīd yena garbhaṁ; tadā nāśaṁse vijayāya saṁjaya ॥

यदाश्रौषं ब्रह्मशिरोऽर्जुनेन; मुक्तं स्वस्तीत्यस्त्रमस्त्रेण शान्तम् । अश्वत्थाम्ना मणिरत्नं च दत्तं; तदा नाशंसे विजयाय संजय ॥

yadāśrauṣaṁ brahmaśiro ’rjunena; muktaṁ svastīty astram astreṇa śāntam । aśvatthāmnā maṇiratnaṁ ca dattaṁ; tadā nāśaṁse vijayāya saṁjaya ॥

यदाश्रौषं द्रोणपुत्रेण गर्भे; वैराट्या वै पात्यमाने महास्त्रे । द्वैपायनः केशवो द्रोणपुत्रं; परस्परेणाभिशापैः शशाप ॥

yadāśrauṣaṁ droṇaputreṇa garbhe; vairāṭyā vai pātyamāne mahāstre । dvaipāyanaḥ keśavo droṇaputraṁ; paraspareṇābhiśāpaiḥ śaśāpa ॥

शोच्या गान्धारी पुत्रपौत्रैर्विहीना; तथा वध्वः पितृभिर्भ्रातृभिश्च । कृतं कार्यं दुष्करं पाण्डवेयैः; प्राप्तं राज्यमसपत्नं पुनस्तैः ॥

śocyā gāndhārī putrapautrair vihīnā; tathā vadhvaḥ pitr̥bhir bhrātr̥bhiś ca । kr̥taṁ kāryaṁ duṣkaraṁ pāṇḍaveyaiḥ; prāptaṁ rājyam asapatnaṁ punas taiḥ ॥

कष्टं युद्धे दश शेषाः श्रुता मे; त्रयोऽस्माकं पाण्डवानां च सप्त । द्व्यूना विंशतिराहताक्षौहिणीनां; तस्मिन्संग्रामे विग्रहे क्षत्रियाणाम् ॥

kaṣṭaṁ yuddhe daśa śeṣāḥ śrutā me; trayo ’smākaṁ pāṇḍavānāṁ ca sapta । dvyūnā viṁśatir āhatākṣauhiṇīnāṁ; tasmin saṁgrāme vigrahe kṣatriyāṇām ॥

तमसा त्वभ्यवस्तीर्णो मोह आविशतीव माम् । संज्ञां नोपलभे सूत मनो विह्वलतीव मे ॥

tamasā tv abhyavastīrṇo moha āviśatīva mām । saṁjñāṁ nopalabhe sūta mano vihvalatīva me ॥

इत्युक्त्वा धृतराष्ट्रोऽथ विलप्य बहुदुःखितः । मूर्च्छितः पुनराश्वस्तः संजयं वाक्यमब्रवीत् ॥

ity uktvā dhr̥tarāṣṭro ’tha vilapya bahuduḥkhitaḥ । mūrcchitaḥ punar āśvastaḥ saṁjayaṁ vākyam abravīt ॥

संजयैवंगते प्राणांस्त्यक्तुमिच्छामि माचिरम् । स्तोकं ह्यपि न पश्यामि फलं जीवितधारणे ॥

saṁjayaivaṁgate prāṇāṁs tyaktum icchāmi māciram । stokaṁ hy api na paśyāmi phalaṁ jīvitadhāraṇe ॥

तं तथावादिनं दीनं विलपन्तं महीपतिम् । गावल्गणिरिदं धीमान्महार्थं वाक्यमब्रवीत् ॥

taṁ tathāvādinaṁ dīnaṁ vilapantaṁ mahīpatim । gāvalgaṇir idaṁ dhīmān mahārthaṁ vākyam abravīt ॥

श्रुतवानसि वै राज्ञो महोत्साहान्महाबलान् । द्वैपायनस्य वदतो नारदस्य च धीमतः ॥

śrutavān asi vai rājño mahotsāhān mahābalān । dvaipāyanasya vadato nāradasya ca dhīmataḥ ॥

महत्सु राजवंशेषु गुणैः समुदितेषु च । जातान्दिव्यास्त्रविदुषः शक्रप्रतिमतेजसः ॥

mahatsu rājavaṁśeṣu guṇaiḥ samuditeṣu ca । jātān divyāstraviduṣaḥ śakrapratimatejasaḥ ॥

धर्मेण पृथिवीं जित्वा यज्ञैरिष्ट्वाप्तदक्षिणैः । अस्मिँल्लोके यशः प्राप्य ततः कालवशं गताः ॥

dharmeṇa pr̥thivīṁ jitvā yajñair iṣṭvāptadakṣiṇaiḥ । asmim̐l loke yaśaḥ prāpya tataḥ kālavaśaṁ gatāḥ ॥

वैन्यं महारथं वीरं सृञ्जयं जयतां वरम् । सुहोत्रं रन्तिदेवं च कक्षीवन्तं तथौशिजम् ॥

vainyaṁ mahārathaṁ vīraṁ sr̥ñjayaṁ jayatāṁ varam । suhotraṁ rantidevaṁ ca kakṣīvantaṁ tathauśijam ॥

बाह्लीकं दमनं शैब्यं शर्यातिमजितं जितम् । विश्वामित्रममित्रघ्नमम्बरीषं महाबलम् ॥

bāhlīkaṁ damanaṁ śaibyaṁ śaryātim ajitaṁ jitam । viśvāmitram amitraghnam ambarīṣaṁ mahābalam ॥

मरुत्तं मनुमिक्ष्वाकुं गयं भरतमेव च । रामं दाशरथिं चैव शशबिन्दुं भगीरथम् ॥

maruttaṁ manum ikṣvākuṁ gayaṁ bharatam eva ca । rāmaṁ dāśarathiṁ caiva śaśabinduṁ bhagīratham ॥

ययातिं शुभकर्माणं देवैर्यो याजितः स्वयम् । चैत्ययूपाङ्किता भूमिर्यस्येयं सवनाकरा ॥

yayātiṁ śubhakarmāṇaṁ devair yo yājitaḥ svayam । caityayūpāṅkitā bhūmir yasyeyaṁ savanākarā ॥

इति राज्ञां चतुर्विंशन्नारदेन सुरर्षिणा । पुत्रशोकाभितप्ताय पुरा शैब्याय कीर्तिताः ॥

iti rājñāṁ caturviṁśan nāradena surarṣiṇā । putraśokābhitaptāya purā śaibyāya kīrtitāḥ ॥

तेभ्यश्चान्ये गताः पूर्वं राजानो बलवत्तराः । महारथा महात्मानः सर्वैः समुदिता गुणैः ॥

tebhyaś cānye gatāḥ pūrvaṁ rājāno balavattarāḥ । mahārathā mahātmānaḥ sarvaiḥ samuditā guṇaiḥ ॥

पूरुः कुरुर्यदुः शूरो विष्वगश्वो महाधृतिः । अनेना युवनाश्वश्च ककुत्स्थो विक्रमी रघुः ॥

pūruḥ kurur yaduḥ śūro viṣvagaśvo mahādhr̥tiḥ । anenā yuvanāśvaś ca kakutstho vikramī raghuḥ ॥

विजिती वीतिहोत्रश्च भवः श्वेतो बृहद्गुरुः । उशीनरः शतरथः कङ्को दुलिदुहो द्रुमः ॥

vijitī vītihotraś ca bhavaḥ śveto br̥hadguruḥ । uśīnaraḥ śatarathaḥ kaṅko duliduho drumaḥ ॥

दम्भोद्भवः परो वेनः सगरः संकृतिर्निमिः । अजेयः परशुः पुण्ड्रः शंभुर्देवावृधोऽनघः ॥

dambhodbhavaḥ paro venaḥ sagaraḥ saṁkr̥tir nimiḥ । ajeyaḥ paraśuḥ puṇḍraḥ śaṁbhur devāvr̥dho ’naghaḥ ॥

देवाह्वयः सुप्रतिमः सुप्रतीको बृहद्रथः । महोत्साहो विनीतात्मा सुक्रतुर्नैषधो नलः ॥

devāhvayaḥ supratimaḥ supratīko br̥hadrathaḥ । mahotsāho vinītātmā sukratur naiṣadho nalaḥ ॥

सत्यव्रतः शान्तभयः सुमित्रः सुबलः प्रभुः । जानुजङ्घोऽनरण्योऽर्कः प्रियभृत्यः शुभव्रतः ॥

satyavrataḥ śāntabhayaḥ sumitraḥ subalaḥ prabhuḥ । jānujaṅgho ’naraṇyo ’rkaḥ priyabhr̥tyaḥ śubhavrataḥ ॥

बलबन्धुर्निरामर्दः केतुशृङ्गो बृहद्बलः । धृष्टकेतुर्बृहत्केतुर्दीप्तकेतुर्निरामयः ॥

balabandhur nirāmardaḥ ketuśr̥ṅgo br̥hadbalaḥ । dhr̥ṣṭaketur br̥hatketur dīptaketur nirāmayaḥ ॥

अविक्षित्प्रबलो धूर्तः कृतबन्धुर्दृढेषुधिः । महापुराणः संभाव्यः प्रत्यङ्गः परहा श्रुतिः ॥

avikṣit prabalo dhūrtaḥ kr̥tabandhur dr̥ḍheṣudhiḥ । mahāpurāṇaḥ saṁbhāvyaḥ pratyaṅgaḥ parahā śrutiḥ ॥

एते चान्ये च बहवः शतशोऽथ सहस्रशः । श्रूयन्तेऽयुतशश्चान्ये संख्याताश्चापि पद्मशः ॥

ete cānye ca bahavaḥ śataśo ’tha sahasraśaḥ । śrūyante ’yutaśaś cānye saṁkhyātāś cāpi padmaśaḥ ॥

हित्वा सुविपुलान्भोगान्बुद्धिमन्तो महाबलाः । राजानो निधनं प्राप्तास्तव पुत्रैर्महत्तमाः ॥

hitvā suvipulān bhogān buddhimanto mahābalāḥ । rājāno nidhanaṁ prāptās tava putrair mahattamāḥ ॥

येषां दिव्यानि कर्माणि विक्रमस्त्याग एव च । माहात्म्यमपि चास्तिक्यं सत्यता शौचमार्जवम् ॥

yeṣāṁ divyāni karmāṇi vikramas tyāga eva ca । māhātmyam api cāstikyaṁ satyatā śaucam ārjavam ॥

विद्वद्भिः कथ्यते लोके पुराणैः कविसत्तमैः । सर्वर्द्धिगुणसंपन्नास्ते चापि निधनं गताः ॥

vidvadbhiḥ kathyate loke purāṇaiḥ kavisattamaiḥ । sarvarddhiguṇasaṁpannās te cāpi nidhanaṁ gatāḥ ॥

तव पुत्रा दुरात्मानः प्रतप्ताश्चैव मन्युना । लुब्धा दुर्वृत्तभूयिष्ठा न ताञ्शोचितुमर्हसि ॥

tava putrā durātmānaḥ prataptāś caiva manyunā । lubdhā durvr̥ttabhūyiṣṭhā na tāñ śocitum arhasi ॥

श्रुतवानसि मेधावी बुद्धिमान्प्राज्ञसंमतः । येषां शास्त्रानुगा बुद्धिर्न ते मुह्यन्ति भारत ॥

śrutavān asi medhāvī buddhimān prājñasaṁmataḥ । yeṣāṁ śāstrānugā buddhir na te muhyanti bhārata ॥

निग्रहानुग्रहौ चापि विदितौ ते नराधिप । नात्यन्तमेवानुवृत्तिः श्रूयते पुत्ररक्षणे ॥

nigrahānugrahau cāpi viditau te narādhipa । nātyantam evānuvr̥ttiḥ śrūyate putrarakṣaṇe ॥

भवितव्यं तथा तच्च नातः शोचितुमर्हसि । दैवं प्रज्ञाविशेषेण को निवर्तितुमर्हति ॥

bhavitavyaṁ tathā tac ca nātaḥ śocitum arhasi । daivaṁ prajñāviśeṣeṇa ko nivartitum arhati ॥

विधातृविहितं मार्गं न कश्चिदतिवर्तते । कालमूलमिदं सर्वं भावाभावौ सुखासुखे ॥

vidhātr̥vihitaṁ mārgaṁ na kaś cid ativartate । kālamūlam idaṁ sarvaṁ bhāvābhāvau sukhāsukhe ॥

कालः पचति भूतानि कालः संहरति प्रजाः । निर्दहन्तं प्रजाः कालं कालः शमयते पुनः ॥

kālaḥ pacati bhūtāni kālaḥ saṁharati prajāḥ । nirdahantaṁ prajāḥ kālaṁ kālaḥ śamayate punaḥ ॥

कालो विकुरुते भावान्सर्वाँल्लोके शुभाशुभान् । कालः संक्षिपते सर्वाः प्रजा विसृजते पुनः । कालः सर्वेषु भूतेषु चरत्यविधृतः समः ॥

kālo vikurute bhāvān sarvām̐l loke śubhāśubhān । kālaḥ saṁkṣipate sarvāḥ prajā visr̥jate punaḥ । kālaḥ sarveṣu bhūteṣu caraty avidhr̥taḥ samaḥ ॥

अतीतानागता भावा ये च वर्तन्ति सांप्रतम् । तान्कालनिर्मितान्बुद्ध्वा न संज्ञां हातुमर्हसि ॥

atītānāgatā bhāvā ye ca vartanti sāṁpratam । tān kālanirmitān buddhvā na saṁjñāṁ hātum arhasi ॥

सूत उवाच । अत्रोपनिषदं पुण्यां कृष्णद्वैपायनोऽब्रवीत् । भारताध्ययनात्पुण्यादपि पादमधीयतः । श्रद्दधानस्य पूयन्ते सर्वपापान्यशेषतः ॥

sūta uvāca । atropaniṣadaṁ puṇyāṁ kr̥ṣṇadvaipāyano ’bravīt । bhāratādhyayanāt puṇyād api pādam adhīyataḥ । śraddadhānasya pūyante sarvapāpāny aśeṣataḥ ॥

देवर्षयो ह्यत्र पुण्या ब्रह्मराजर्षयस्तथा । कीर्त्यन्ते शुभकर्माणस्तथा यक्षमहोरगाः ॥

devarṣayo hy atra puṇyā brahmarājarṣayas tathā । kīrtyante śubhakarmāṇas tathā yakṣamahoragāḥ ॥

भगवान्वासुदेवश्च कीर्त्यतेऽत्र सनातनः । स हि सत्यमृतं चैव पवित्रं पुण्यमेव च ॥

bhagavān vāsudevaś ca kīrtyate ’tra sanātanaḥ । sa hi satyam r̥taṁ caiva pavitraṁ puṇyam eva ca ॥

शाश्वतं ब्रह्म परमं ध्रुवं ज्योतिः सनातनम् । यस्य दिव्यानि कर्माणि कथयन्ति मनीषिणः ॥

śāśvataṁ brahma paramaṁ dhruvaṁ jyotiḥ sanātanam । yasya divyāni karmāṇi kathayanti manīṣiṇaḥ ॥

असत्सत्सदसच्चैव यस्माद्देवात्प्रवर्तते । संततिश्च प्रवृत्तिश्च जन्म मृत्युः पुनर्भवः ॥

asat sat sadasac caiva yasmād devāt pravartate । saṁtatiś ca pravr̥ttiś ca janma mr̥tyuḥ punarbhavaḥ ॥

अध्यात्मं श्रूयते यच्च पञ्चभूतगुणात्मकम् । अव्यक्तादि परं यच्च स एव परिगीयते ॥

adhyātmaṁ śrūyate yac ca pañcabhūtaguṇātmakam । avyaktādi paraṁ yac ca sa eva parigīyate ॥

यत्तद्यतिवरा युक्ता ध्यानयोगबलान्विताः । प्रतिबिम्बमिवादर्शे पश्यन्त्यात्मन्यवस्थितम् ॥

yat tad yativarā yuktā dhyānayogabalānvitāḥ । pratibimbam ivādarśe paśyanty ātmany avasthitam ॥

श्रद्दधानः सदोद्युक्तः सत्यधर्मपरायणः । आसेवन्निममध्यायं नरः पापात्प्रमुच्यते ॥

śraddadhānaḥ sadodyuktaḥ satyadharmaparāyaṇaḥ । āsevann imam adhyāyaṁ naraḥ pāpāt pramucyate ॥

अनुक्रमणिमध्यायं भारतस्येममादितः । आस्तिकः सततं शृण्वन्न कृच्छ्रेष्ववसीदति ॥

anukramaṇim adhyāyaṁ bhāratasyemam āditaḥ । āstikaḥ satataṁ śr̥ṇvan na kr̥cchreṣv avasīdati ॥

उभे संध्ये जपन्किंचित्सद्यो मुच्येत किल्बिषात् । अनुक्रमण्या यावत्स्यादह्ना रात्र्या च संचितम् ॥

ubhe saṁdhye japan kiṁ cit sadyo mucyeta kilbiṣāt । anukramaṇyā yāvat syād ahnā rātryā ca saṁcitam ॥

भारतस्य वपुर्ह्येतत्सत्यं चामृतमेव च । नवनीतं यथा दध्नो द्विपदां ब्राह्मणो यथा ॥

bhāratasya vapur hy etat satyaṁ cāmr̥tam eva ca । navanītaṁ yathā dadhno dvipadāṁ brāhmaṇo yathā ॥

ह्रदानामुदधिः श्रेष्ठो गौर्वरिष्ठा चतुष्पदाम् । यथैतानि वरिष्ठानि तथा भारतमुच्यते ॥

hradānām udadhiḥ śreṣṭho gaur variṣṭhā catuṣpadām । yathaitāni variṣṭhāni tathā bhāratam ucyate ॥

यश्चैनं श्रावयेच्छ्राद्धे ब्राह्मणान्पादमन्ततः । अक्षय्यमन्नपानं तत्पितॄंस्तस्योपतिष्ठति ॥

yaś cainaṁ śrāvayec chrāddhe brāhmaṇān pādam antataḥ । akṣayyam annapānaṁ tat pitr̥̄ṁs tasyopatiṣṭhati ॥

इतिहासपुराणाभ्यां वेदं समुपबृंहयेत् । बिभेत्यल्पश्रुताद्वेदो मामयं प्रतरिष्यति ॥

itihāsapurāṇābhyāṁ vedaṁ samupabr̥ṁhayet । bibhety alpaśrutād vedo mām ayaṁ pratariṣyati ॥

कार्ष्णं वेदमिमं विद्वाञ्श्रावयित्वार्थमश्नुते । भ्रूणहत्याकृतं चापि पापं जह्यान्न संशयः ॥

kārṣṇaṁ vedam imaṁ vidvāñ śrāvayitvārtham aśnute । bhrūṇahatyākr̥taṁ cāpi pāpaṁ jahyān na saṁśayaḥ ॥

य इमं शुचिरध्यायं पठेत्पर्वणि पर्वणि । अधीतं भारतं तेन कृत्स्नं स्यादिति मे मतिः ॥

ya imaṁ śucir adhyāyaṁ paṭhet parvaṇi parvaṇi । adhītaṁ bhārataṁ tena kr̥tsnaṁ syād iti me matiḥ ॥

यश्चेमं शृणुयान्नित्यमार्षं श्रद्धासमन्वितः । स दीर्घमायुः कीर्तिं च स्वर्गतिं चाप्नुयान्नरः ॥

yaś cemaṁ śr̥ṇuyān nityam ārṣaṁ śraddhāsamanvitaḥ । sa dīrgham āyuḥ kīrtiṁ ca svargatiṁ cāpnuyān naraḥ ॥

चत्वार एकतो वेदा भारतं चैकमेकतः । समागतैः सुरर्षिभिस्तुलामारोपितं पुरा । महत्त्वे च गुरुत्वे च ध्रियमाणं ततोऽधिकम् ॥

catvāra ekato vedā bhārataṁ caikam ekataḥ । samāgataiḥ surarṣibhis tulām āropitaṁ purā । mahattve ca gurutve ca dhriyamāṇaṁ tato ’dhikam ॥

महत्त्वाद्भारवत्त्वाच्च महाभारतमुच्यते । निरुक्तमस्य यो वेद सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥

mahattvād bhāravattvāc ca mahābhāratam ucyate । niruktam asya yo veda sarvapāpaiḥ pramucyate ॥

तपो न कल्कोऽध्ययनं न कल्कः; स्वाभाविको वेदविधिर्न कल्कः । प्रसह्य वित्ताहरणं न कल्क;स्तान्येव भावोपहतानि कल्कः ॥

tapo na kalko ’dhyayanaṁ na kalkaḥ; svābhāviko vedavidhir na kalkaḥ । prasahya vittāharaṇaṁ na kalkas; tāny eva bhāvopahatāni kalkaḥ ॥