Sarga 96

आर्तानां राक्षसीनां तु लङ्कायां वै कुले कुले । रावणः करुणं शब्दं शुश्राव परिदेवितम् ।। ६.९६. ॥

ārtānāṃ rākṣasīnāṃ tu laṅkāyāṃ vai kule kule | rāvaṇaḥ karuṇaṃ śabdaṃ śuśrāva paridevitam || 6.96. ||

स तु दीर्घं विनिश्वस्य मुहूर्तं ध्यानमास्थितः । बभूव परमक्रुद्धो रावणो भीमदर्शनः ।। ६.९६. ॥

sa tu dīrghaṃ viniśvasya muhūrtaṃ dhyānamāsthitaḥ | babhūva paramakruddho rāvaṇo bhīmadarśanaḥ || 6.96. ||

सन्दश्य दशनैरोष्ठं क्रोधसंरक्तलोचनः । राक्षसैरपि दुर्दर्शः कालाग्निरिव मूर्च्छितः ।। ६.९६. ॥

sandaśya daśanairoṣṭhaṃ krodhasaṃraktalocanaḥ | rākṣasairapi durdarśaḥ kālāgniriva mūrcchitaḥ || 6.96. ||

उवाच च समीपस्थान् राक्षसान् राक्षसेश्वरः । भयाव्यक्तकथस्तत्र निर्दहन्निव चक्षुषा ।। ६.९६. ॥

uvāca ca samīpasthān rākṣasān rākṣaseśvaraḥ | bhayāvyaktakathastatra nirdahanniva cakṣuṣā || 6.96. ||

महोदरमाहपार्श्वौ विरूपाक्षं च राक्षसम् । शीघ्रं वदत सैन्यानि निर्यातेति ममाज्ञया ।। ६.९६. ॥

mahodaramāhapārśvau virūpākṣaṃ ca rākṣasam | śīghraṃ vadata sainyāni niryāteti mamājñayā || 6.96. ||

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राक्षसास्ते भयार्दिताः । चोदयामासुरव्यग्रान् राक्षसांस्तान् नृपाज्ञया ।। ६.९६. ॥

tasya tadvacanaṃ śrutvā rākṣasāste bhayārditāḥ | codayāmāsuravyagrān rākṣasāṃstān nṛpājñayā || 6.96. ||

ते तु सर्वे तथेत्युक्त्वा राक्षसा घोरदर्शनाः । कृतस्वस्त्ययनाः सर्वे रणायाभिमुखा ययुः ।। ६.९६. ॥

te tu sarve tathetyuktvā rākṣasā ghoradarśanāḥ | kṛtasvastyayanāḥ sarve raṇāyābhimukhā yayuḥ || 6.96. ||

प्रतिपूज्य यथान्यायं रावणं ते निशाचराः । तस्थुः प्राञ्जलयः सर्वे भर्तुर्विजयकाङ्क्षिणः ।। ६.९६. ॥

pratipūjya yathānyāyaṃ rāvaṇaṃ te niśācarāḥ | tasthuḥ prāñjalayaḥ sarve bharturvijayakāṅkṣiṇaḥ || 6.96. ||

अथोवाच प्रहस्यैतान् रावणः क्रोधमूर्च्छितः । महोदरमहापार्श्वौ विरूपाक्षं च राक्षसम् ।। ६.९६. ॥

athovāca prahasyaitān rāvaṇaḥ krodhamūrcchitaḥ | mahodaramahāpārśvau virūpākṣaṃ ca rākṣasam || 6.96. ||

अद्य बाणैर्धनुर्मुक्तैर्युगान्तादित्यसन्निभैः । राघवं लक्ष्मणं चैव नेष्यामि यमसादनम् ।। ६.९६. ॥

adya bāṇairdhanurmuktairyugāntādityasannibhaiḥ | rāghavaṃ lakṣmaṇaṃ caiva neṣyāmi yamasādanam || 6.96. ||

खरस्य कुम्भकर्णस्य प्रहस्तेन्द्रजितोस्तथा । करिष्यामि प्रतीकारमद्य शत्रुवधादहम् ।। ६.९६. ॥

kharasya kumbhakarṇasya prahastendrajitostathā | kariṣyāmi pratīkāramadya śatruvadhādaham || 6.96. ||

नैवान्तरिक्षं न दिशो न नद्यो नापि सागराः । प्रकाशत्वं गमिष्यन्ति मद्बाणजलदावृताः ।। ६.९६. ॥

naivāntarikṣaṃ na diśo na nadyo nāpi sāgarāḥ | prakāśatvaṃ gamiṣyanti madbāṇajaladāvṛtāḥ || 6.96. ||

अद्य वानरमुख्यानां तानि यूथानि भागशः । धनुषा शरजालेन विधमिष्यामि पत्रिणा ।। ६.९६. ॥

adya vānaramukhyānāṃ tāni yūthāni bhāgaśaḥ | dhanuṣā śarajālena vidhamiṣyāmi patriṇā || 6.96. ||

अद्य वानरसैन्यानि रथेन पवनौजसा । धनुःसमुद्रादुद्भूतैर्मथिष्यामि शरोर्मिभिः ।। ६.९६. ॥

adya vānarasainyāni rathena pavanaujasā | dhanuḥsamudrādudbhūtairmathiṣyāmi śarormibhiḥ || 6.96. ||

आकोशपद्मवक्त्राणि पद्मकेसरवर्चसाम् । अद्य यूथतटाकानि गजवत् प्रमथाम्यहम् ।। ६.९६. ॥

ākośapadmavaktrāṇi padmakesaravarcasām | adya yūthataṭākāni gajavat pramathāmyaham || 6.96. ||

सशरैरद्य वदनैः सङ्ख्ये वानरयूथपाः । मण्डयिष्यन्ति वसुधां सनालैरिव पङ्कजैः ।। ६.९६. ॥

saśarairadya vadanaiḥ saṅkhye vānarayūthapāḥ | maṇḍayiṣyanti vasudhāṃ sanālairiva paṅkajaiḥ || 6.96. ||

अद्य युद्धप्रचण्डानां हरीणां द्रुमयोधिनाम् । मुक्तेनैकेषुणा युद्धे भेत्स्यामि च शतं शतम् ।। ६.९६. ॥

adya yuddhapracaṇḍānāṃ harīṇāṃ drumayodhinām | muktenaikeṣuṇā yuddhe bhetsyāmi ca śataṃ śatam || 6.96. ||

हतो भर्ता हतो भ्राता यासां च तनया हताः । वधेनाद्य रिपोस्तासां करोम्यस्रप्रमार्जनम् ।। ६.९६. ॥

hato bhartā hato bhrātā yāsāṃ ca tanayā hatāḥ | vadhenādya ripostāsāṃ karomyasrapramārjanam || 6.96. ||

अद्य मद्बाणनिर्भिन्नैः प्रकीर्णैर्गतचेतनैः । करोमि वानरैर्युद्धे यत्नावेक्ष्यतलां महीम् ।। ६.९६. ॥

adya madbāṇanirbhinnaiḥ prakīrṇairgatacetanaiḥ | karomi vānarairyuddhe yatnāvekṣyatalāṃ mahīm || 6.96. ||

अद्य गोमायवो गृध्रा ये च मांसाशिनो ऽपरे । सर्वांस्तांस्तर्पयिष्यामि शत्रुमांसैः शरार्पितैः ।। ६.९६. ॥

adya gomāyavo gṛdhrā ye ca māṃsāśino 'pare | sarvāṃstāṃstarpayiṣyāmi śatrumāṃsaiḥ śarārpitaiḥ || 6.96. ||

कल्प्यतां मे रथः शीघ्रं क्षिप्रमानीयतां धनुः । अनुप्रयान्तु मां सर्वे ये ऽवशिष्टा निशाचराः ।। ६.९६. ॥

kalpyatāṃ me rathaḥ śīghraṃ kṣipramānīyatāṃ dhanuḥ | anuprayāntu māṃ sarve ye 'vaśiṣṭā niśācarāḥ || 6.96. ||

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा महापार्श्वो ऽब्रवीद्वचः । बलाध्यक्षान् स्थितांस्तत्र बलं सन्त्वर्यतामिति ।। ६.९६. ॥

tasya tadvacanaṃ śrutvā mahāpārśvo 'bravīdvacaḥ | balādhyakṣān sthitāṃstatra balaṃ santvaryatāmiti || 6.96. ||

बलाध्यक्षास्तु संरब्धा राक्षसांस्तान् गृहाद्गृहात् । चोदयन्तः परिययुर्लङ्कायां तु महाबलाः ।। ६.९६. ॥

balādhyakṣāstu saṃrabdhā rākṣasāṃstān gṛhādgṛhāt | codayantaḥ pariyayurlaṅkāyāṃ tu mahābalāḥ || 6.96. ||

ततो मुहूर्तान्निष्पेतू राक्षसा भीमदर्शनाः । नर्दन्तो भीमवदना नानाप्रहरणैर्भुजैः ।। ६.९६. ॥

tato muhūrtānniṣpetū rākṣasā bhīmadarśanāḥ | nardanto bhīmavadanā nānāpraharaṇairbhujaiḥ || 6.96. ||

असिभिः पट्टिशैः शूलैर्गदाभिर्मुसलैर्हुलैः । शक्तिभिस्तीक्ष्णधाराभिर्महद्भिः कूटमुद्गरैः ।। ६.९६. ॥

asibhiḥ paṭṭiśaiḥ śūlairgadābhirmusalairhulaiḥ | śaktibhistīkṣṇadhārābhirmahadbhiḥ kūṭamudgaraiḥ || 6.96. ||

यष्टिभिर्विमलैश्चक्रैर्निशितैश्च परश्वधैः । भिण्डिपालैः शतघ्नीभिरन्यैश्चापि वरायुधैः ।। ६.९६. ॥

yaṣṭibhirvimalaiścakrairniśitaiśca paraśvadhaiḥ | bhiṇḍipālaiḥ śataghnībhiranyaiścāpi varāyudhaiḥ || 6.96. ||

अथानयद्बलाध्यक्षः सत्वरो रावणाज्ञया । द्रुतं सूतसमायुक्तं युक्ताष्टतुरगं रथम् ।। ६.९६. ॥

athānayadbalādhyakṣaḥ satvaro rāvaṇājñayā | drutaṃ sūtasamāyuktaṃ yuktāṣṭaturagaṃ ratham || 6.96. ||

आरुरोह रथं भीमो दीप्यमानं स्वतेजसा । । ६.९६. ॥

āruroha rathaṃ bhīmo dīpyamānaṃ svatejasā | | 6.96. ||

ततः प्रयातः सहसा राक्षसैर्बहुभिर्वृतः । रावणः सत्त्वगाम्भीर्याद्दारयन्निव मेदिनीम् ।। ६.९६. ॥

tataḥ prayātaḥ sahasā rākṣasairbahubhirvṛtaḥ | rāvaṇaḥ sattvagāmbhīryāddārayanniva medinīm || 6.96. ||

रावणेनाभ्यनुज्ञातौ महापार्श्वमहोदरौ । विरूपाक्षश्च दुर्धर्षो रथानारुरुहुस्तदा ।। ६.९६. ॥

rāvaṇenābhyanujñātau mahāpārśvamahodarau | virūpākṣaśca durdharṣo rathānāruruhustadā || 6.96. ||

ते तु हृष्टा विनर्दन्तो भिन्दन्त इव मेदिनीम् । नादं घोरं विमुञ्जन्तो निर्ययुर्जयकांक्षिणः ।। ६.९६. ॥

te tu hṛṣṭā vinardanto bhindanta iva medinīm | nādaṃ ghoraṃ vimuñjanto niryayurjayakāṃkṣiṇaḥ || 6.96. ||

ततो युद्धाय तेजस्वी रक्षोगणबलैर्वृतः । निर्ययावुद्यतधनुः कालान्तकयमोपमः ।। ६.९६. ॥

tato yuddhāya tejasvī rakṣogaṇabalairvṛtaḥ | niryayāvudyatadhanuḥ kālāntakayamopamaḥ || 6.96. ||

ततः प्रजवनाश्वेन रथेन स महारथः । द्वारेण निर्ययौ तेन यत्र तौ रामलक्ष्मणौ ।। ६.९६. ॥

tataḥ prajavanāśvena rathena sa mahārathaḥ | dvāreṇa niryayau tena yatra tau rāmalakṣmaṇau || 6.96. ||

ततो नष्टप्रभः सूर्यो दिशश्च तिमिरावृताः । । ६.९६. ॥

tato naṣṭaprabhaḥ sūryo diśaśca timirāvṛtāḥ | | 6.96. ||

द्विजाश्च नेदुर्घोराश्च सञ्चचालेव मेदिनी । ववर्ष रुधिरं देवश्चस्खलुस्तुरगाः पथि ।। ६.९६. ॥

dvijāśca nedurghorāśca sañcacāleva medinī | vavarṣa rudhiraṃ devaścaskhalusturagāḥ pathi || 6.96. ||

ध्वजाग्रे न्यपतद्गृध्रो विनेदुश्चाशिवं शिवाः । नयनं चास्फुरद्वामं सव्यो बाहुरकम्पत ।। ६.९६. ॥

dhvajāgre nyapatadgṛdhro vineduścāśivaṃ śivāḥ | nayanaṃ cāsphuradvāmaṃ savyo bāhurakampata || 6.96. ||

विवर्णं वदनं चासीत् किञ्चिदभ्रश्यत स्वरः । । ६.९६. ॥

vivarṇaṃ vadanaṃ cāsīt kiñcidabhraśyata svaraḥ | | 6.96. ||

ततो निष्पततो युद्धे दशग्रीवस्य रक्षसः । रणे निधनशंसीनि रूपाण्येतानि जज्ञिरे ।। ६.९६. ॥

tato niṣpatato yuddhe daśagrīvasya rakṣasaḥ | raṇe nidhanaśaṃsīni rūpāṇyetāni jajñire || 6.96. ||

अन्तरिक्षात् पपातोल्का निर्घातसमनिस्वना । विनेदुरशिवा गृध्रा वायसैरनुनादिताः ।। ६.९६. ॥

antarikṣāt papātolkā nirghātasamanisvanā | vineduraśivā gṛdhrā vāyasairanunāditāḥ || 6.96. ||

एतानचिन्तयन् घोरानुत्पातान् समुपस्थितान् । निर्ययौ रावणो मोहाद्वधार्थी कालचोदितः ।। ६.९६. ॥

etānacintayan ghorānutpātān samupasthitān | niryayau rāvaṇo mohādvadhārthī kālacoditaḥ || 6.96. ||

तेषां तु रथघोषेण राक्षसानां महात्मनाम् । वानराणामपि चमूर्युद्धायैवाभ्यवर्तत ।। ६.९६. ॥

teṣāṃ tu rathaghoṣeṇa rākṣasānāṃ mahātmanām | vānarāṇāmapi camūryuddhāyaivābhyavartata || 6.96. ||

तेषां तु तुमुलं युद्धं बभूव कपिरक्षसाम् । अन्योन्यमाह्वयानानां क्रुद्धानां जयमिच्छताम् ।। ६.९६. ॥

teṣāṃ tu tumulaṃ yuddhaṃ babhūva kapirakṣasām | anyonyamāhvayānānāṃ kruddhānāṃ jayamicchatām || 6.96. ||

ततः क्रुद्धो दशग्रीवः शरैः काञ्चनभूषणैः । वानराणामनीकेषु चकार कदनं महत् ।। ६.९६. ॥

tataḥ kruddho daśagrīvaḥ śaraiḥ kāñcanabhūṣaṇaiḥ | vānarāṇāmanīkeṣu cakāra kadanaṃ mahat || 6.96. ||

निकृत्तशिरसः केचिद्रावणेन वलीमुखाः । केचिद्विच्छिन्न हृदयाः केचिच्छ्रोत्रविवर्जिताः। निरुच्छ्वासा हताः केचित् केचित् पार्श्वेषु दारिताः ।। ६.९६. ॥

nikṛttaśirasaḥ kecidrāvaṇena valīmukhāḥ | kecidvicchinna hṛdayāḥ kecicchrotravivarjitāḥ| nirucchvāsā hatāḥ kecit kecit pārśveṣu dāritāḥ || 6.96. ||

केचिद्विभिन्नशिरसः केचिच्चक्षुर्विवर्जिताः । । ६.९६. ॥

kecidvibhinnaśirasaḥ keciccakṣurvivarjitāḥ | | 6.96. ||

दशाननः क्रोधविवृत्तनेत्रो यतो यतो ऽभ्येति रथेन सङ्ख्ये । ततस्ततस्तस्य शरप्रवेगं सोढुं न शेकुर्हरिपुङ्गवास्ते ।। ६.९६. ॥

daśānanaḥ krodhavivṛttanetro yato yato 'bhyeti rathena saṅkhye | tatastatastasya śarapravegaṃ soḍhuṃ na śekurharipuṅgavāste || 6.96. ||

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे षण्णवतितमः सर्गः ॥

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe ṣaṇṇavatitamaḥ sargaḥ ||