Sarga 94

स प्रविश्य सभां राजा दीनः परमदुःखितः । निषसादासने सिंहः क्रुद्ध इव श्वसन् ।। ६.९४. ॥

sa praviśya sabhāṃ rājā dīnaḥ paramaduḥkhitaḥ | niṣasādāsane siṃhaḥ kruddha iva śvasan || 6.94. ||

अब्रवीच्च स तान् सर्वान् बलमुख्यान् महाबलः । रावणः प्राञ्जलिर्वाक्यं पुत्रव्यसनकर्शितः ।। ६.९४. ॥

abravīcca sa tān sarvān balamukhyān mahābalaḥ | rāvaṇaḥ prāñjalirvākyaṃ putravyasanakarśitaḥ || 6.94. ||

सर्वे भवन्तः सर्वेण हस्त्यश्वेन समावृताः । निर्यान्तु रथसङ्घैश्च पादातैश्चोपशोभिताः ।। ६.९४. ॥

sarve bhavantaḥ sarveṇa hastyaśvena samāvṛtāḥ | niryāntu rathasaṅghaiśca pādātaiścopaśobhitāḥ || 6.94. ||

एकं रामं परिक्षिप्य समरे हन्तुमर्हथ । वर्षन्तः शरवर्षेण प्रावृट्काल इवाम्बुदाः ।। ६.९४. ॥

ekaṃ rāmaṃ parikṣipya samare hantumarhatha | varṣantaḥ śaravarṣeṇa prāvṛṭkāla ivāmbudāḥ || 6.94. ||

अथवा ऽहं शरैस्तीक्ष्णैर्भिन्नगात्रं महारणे । भवद्भिः श्वो निहन्तास्मि रामं लोकस्य पश्यतः ।। ६.९४. ॥

athavā 'haṃ śaraistīkṣṇairbhinnagātraṃ mahāraṇe | bhavadbhiḥ śvo nihantāsmi rāmaṃ lokasya paśyataḥ || 6.94. ||

इत्येतद्राक्षसेन्द्रस्य वाक्यमादाय राक्षसाः । निर्ययुस्ते रथैः शीघ्रैर्नानानीकैः सुसंवृताः ।। ६.९४. ॥

ityetadrākṣasendrasya vākyamādāya rākṣasāḥ | niryayuste rathaiḥ śīghrairnānānīkaiḥ susaṃvṛtāḥ || 6.94. ||

परिघान् पट्टिशांश्चैव शरखड्गपरश्वधान् । शरीरान्तकरान् सर्वे चिक्षिपुर्वानरान् प्रति ।। ६.९४. ॥

parighān paṭṭiśāṃścaiva śarakhaḍgaparaśvadhān | śarīrāntakarān sarve cikṣipurvānarān prati || 6.94. ||

वानराश्च द्रुमान् शैलान् राक्षसान् प्रति चिक्षिपुः । । ६.९४. ॥

vānarāśca drumān śailān rākṣasān prati cikṣipuḥ | | 6.94. ||

स सङ्ग्रामो महान् भीमः सूर्यस्योदयनं प्रति । रक्षसां वानराणां च तुमुलः समपद्यत ।। ६.९४. ॥

sa saṅgrāmo mahān bhīmaḥ sūryasyodayanaṃ prati | rakṣasāṃ vānarāṇāṃ ca tumulaḥ samapadyata || 6.94. ||

ते गदाभिर्विचित्राभिः प्राशैः खड्गैः परश्वधैः । अन्योन्यं समरे जघ्नुस्तदा वानरराक्षसाः ।। ६.९४. ॥

te gadābhirvicitrābhiḥ prāśaiḥ khaḍgaiḥ paraśvadhaiḥ | anyonyaṃ samare jaghnustadā vānararākṣasāḥ || 6.94. ||

एवं प्रवृत्ते सङ्ग्रामे ह्युद्भूतं सुमहद्रजः । रक्षसां वानराणां च शान्तं शोणितविस्रवैः ।। ६.९४. ॥

evaṃ pravṛtte saṅgrāme hyudbhūtaṃ sumahadrajaḥ | rakṣasāṃ vānarāṇāṃ ca śāntaṃ śoṇitavisravaiḥ || 6.94. ||

मातङ्गरथकूलाश्च वाजिमत्स्या ध्वजद्रुमाः । शरीरसङ्घाटवहाः प्रसस्रुः शोणितापगाः ।। ६.९४. ॥

mātaṅgarathakūlāśca vājimatsyā dhvajadrumāḥ | śarīrasaṅghāṭavahāḥ prasasruḥ śoṇitāpagāḥ || 6.94. ||

ततस्ते वानराः सर्वे शोणितौघपरिप्लुताः । ध्वजवर्मरथानश्वान्नानाप्रहरणानि च। आप्लुत्याप्लुत्य समरे राक्षसानां बभञ्जिरे ।। ६.९४. ॥

tataste vānarāḥ sarve śoṇitaughapariplutāḥ | dhvajavarmarathānaśvānnānāpraharaṇāni ca| āplutyāplutya samare rākṣasānāṃ babhañjire || 6.94. ||

केशान् कर्णललाटांश्च नासिकाश्च प्लवङ्गमाः । रक्षसां दशनैस्तीक्ष्णैर्नखैश्चापि न्यकर्तयन् ।। ६.९४. ॥

keśān karṇalalāṭāṃśca nāsikāśca plavaṅgamāḥ | rakṣasāṃ daśanaistīkṣṇairnakhaiścāpi nyakartayan || 6.94. ||

एकैकं राक्षसं सङ्ख्ये शतं वानरपुङ्गवाः । अभ्यधावन्त फलिनं वृक्षं शकुनयो यथा ।। ६.९४. ॥

ekaikaṃ rākṣasaṃ saṅkhye śataṃ vānarapuṅgavāḥ | abhyadhāvanta phalinaṃ vṛkṣaṃ śakunayo yathā || 6.94. ||

तथा गदाभिर्गुर्वीभिः प्रासैः खड्गैः परश्वधैः । निजघ्नुर्वानरान् घोरान् राक्षसाः पर्वतोपमाः ।। ६.९४. ॥

tathā gadābhirgurvībhiḥ prāsaiḥ khaḍgaiḥ paraśvadhaiḥ | nijaghnurvānarān ghorān rākṣasāḥ parvatopamāḥ || 6.94. ||

राक्षसैर्युद्ध्यामानानां वानराणां महाचमूः । शरण्यं शरणं याता रामं दशरथात्मजम् ।। ६.९४. ॥

rākṣasairyuddhyāmānānāṃ vānarāṇāṃ mahācamūḥ | śaraṇyaṃ śaraṇaṃ yātā rāmaṃ daśarathātmajam || 6.94. ||

ततो रामो महातेजा धनुरादाय वीर्यवान् । प्रविश्य राक्षसं सैन्यं शरवर्षं ववर्ष ह ।। ६.९४. ॥

tato rāmo mahātejā dhanurādāya vīryavān | praviśya rākṣasaṃ sainyaṃ śaravarṣaṃ vavarṣa ha || 6.94. ||

प्रविष्टं तु तदा रामं मेघाः सूर्यमिवाम्बरे । नाभिजग्मुर्महाघोरं निर्दहन्तं शराग्निना ।। ६.९४. ॥

praviṣṭaṃ tu tadā rāmaṃ meghāḥ sūryamivāmbare | nābhijagmurmahāghoraṃ nirdahantaṃ śarāgninā || 6.94. ||

कृतान्येव सुघोराणि रामेण रजनीचराः । रणे रामस्य ददृशुः कर्माण्यसुकराणि च ।। ६.९४. ॥

kṛtānyeva sughorāṇi rāmeṇa rajanīcarāḥ | raṇe rāmasya dadṛśuḥ karmāṇyasukarāṇi ca || 6.94. ||

चालयन्तं महानीकं विधमन्तं महारथान् । ददृशुस्ते न वै रामं वातं वनगतं यथा ।। ६.९४. ॥

cālayantaṃ mahānīkaṃ vidhamantaṃ mahārathān | dadṛśuste na vai rāmaṃ vātaṃ vanagataṃ yathā || 6.94. ||

छिन्नं भिन्नं शरैर्दग्धं प्रभग्नं शस्त्रपीडितम् । बलं रामेण ददृशुर्न रामं शीघ्रकारिणम् ।। ६.९४. ॥

chinnaṃ bhinnaṃ śarairdagdhaṃ prabhagnaṃ śastrapīḍitam | balaṃ rāmeṇa dadṛśurna rāmaṃ śīghrakāriṇam || 6.94. ||

प्रहरन्तं शरीरेषु न ते पश्यन्ति राघवम् । इन्द्रियार्थेषु तिष्ठन्तं भूतात्मानमिव प्रजाः ।। ६.९४. ॥

praharantaṃ śarīreṣu na te paśyanti rāghavam | indriyārtheṣu tiṣṭhantaṃ bhūtātmānamiva prajāḥ || 6.94. ||

एष हन्ति गजानीकमेष हन्ति महारथान् । एष हन्ति शरैस्तीक्ष्णैः पदातीन् वाजिभिः सह ।। ६.९४. ॥

eṣa hanti gajānīkameṣa hanti mahārathān | eṣa hanti śaraistīkṣṇaiḥ padātīn vājibhiḥ saha || 6.94. ||

इति ते राक्षसाः सर्वे रामस्य सदृशान् रणे । अन्योन्यं कुपिता जघ्नुः सादृश्याद्राघवस्य ते ।। ६.९४. ॥

iti te rākṣasāḥ sarve rāmasya sadṛśān raṇe | anyonyaṃ kupitā jaghnuḥ sādṛśyādrāghavasya te || 6.94. ||

न ते ददृशिरे रामं दहन्तमरिवाहिनीम् । मोहिताः परमास्त्रेण गान्धर्वेण महात्मना ।। ६.९४. ॥

na te dadṛśire rāmaṃ dahantamarivāhinīm | mohitāḥ paramāstreṇa gāndharveṇa mahātmanā || 6.94. ||

ते तु रामसहस्राणि रणे पश्यन्ति राक्षसाः । पुनः पश्यन्ति काकुत्स्थमेकमेव महाहवे ।। ६.९४. ॥

te tu rāmasahasrāṇi raṇe paśyanti rākṣasāḥ | punaḥ paśyanti kākutsthamekameva mahāhave || 6.94. ||

भ्रमन्तीं काञ्चनीं कोटिं कार्मुकस्य महात्मनः । अलातचक्रप्रतिमां ददृशुस्ते न राघवम् ।। ६.९४. ॥

bhramantīṃ kāñcanīṃ koṭiṃ kārmukasya mahātmanaḥ | alātacakrapratimāṃ dadṛśuste na rāghavam || 6.94. ||

शरीरनाभिसत्त्वार्चिः शरीरं नेमिकार्मुकम् । ज्याघोषतलनिर्घोषं तेजोबुद्धिगुणप्रभम् ।। ६.९४. ॥

śarīranābhisattvārciḥ śarīraṃ nemikārmukam | jyāghoṣatalanirghoṣaṃ tejobuddhiguṇaprabham || 6.94. ||

दिव्यास्त्रगुणपर्यन्तं निघ्नन्तं युधि राक्षसान् । ददृशू रामचक्रं तत् कालचक्रमिव प्रजाः ।। ६.९४. ॥

divyāstraguṇaparyantaṃ nighnantaṃ yudhi rākṣasān | dadṛśū rāmacakraṃ tat kālacakramiva prajāḥ || 6.94. ||

अनीकं दशसाहस्रं रथानां वातरंहसाम् । अष्टादश सहस्राणि कुञ्जराणां तरस्विनाम् ।। ६.९४. ॥

anīkaṃ daśasāhasraṃ rathānāṃ vātaraṃhasām | aṣṭādaśa sahasrāṇi kuñjarāṇāṃ tarasvinām || 6.94. ||

चतुर्दश सहस्राणि सारोहाणां च वाजिनाम् । पूर्णे शतसहस्रे द्वे राक्षसानां पदातिनाम् ।। ६.९४. ॥

caturdaśa sahasrāṇi sārohāṇāṃ ca vājinām | pūrṇe śatasahasre dve rākṣasānāṃ padātinām || 6.94. ||

दिवसस्याष्टमे भागे शरैरग्निशिखोपमैः । हतान्येकेन रामेण रक्षसां कामरूपिणाम् ।। ६.९४. ॥

divasasyāṣṭame bhāge śarairagniśikhopamaiḥ | hatānyekena rāmeṇa rakṣasāṃ kāmarūpiṇām || 6.94. ||

ते हताश्वा हतरथाः शान्ता विमथितध्वजाः । अभिपेतुः पुरीं लङ्कां हतशेषा निशाचराः ।। ६.९४. ॥

te hatāśvā hatarathāḥ śāntā vimathitadhvajāḥ | abhipetuḥ purīṃ laṅkāṃ hataśeṣā niśācarāḥ || 6.94. ||

हतैर्गजपदात्यश्वैस्तद्बभूव रणाजिरम् । आक्रीडमिव रुद्रस्य क्रुद्धस्य सुमहात्मनः ।। ६.९४. ॥

hatairgajapadātyaśvaistadbabhūva raṇājiram | ākrīḍamiva rudrasya kruddhasya sumahātmanaḥ || 6.94. ||

ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः । साधु साध्विति रामस्य तत् कर्म समपूजयन् ।। ६.९४. ॥

tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ | sādhu sādhviti rāmasya tat karma samapūjayan || 6.94. ||

अब्रवीच्च तदा रामः सुग्रीवं प्रत्यनन्तरम् । विभीषणं च धर्मात्मा हनूमन्तं च वानरम् ।। ६.९४. ॥

abravīcca tadā rāmaḥ sugrīvaṃ pratyanantaram | vibhīṣaṇaṃ ca dharmātmā hanūmantaṃ ca vānaram || 6.94. ||

जाम्बवन्तं हरिश्रेष्ठं मैन्दं द्विविदमेव च । एतदस्त्रबलं दिव्यं मम वा त्र्यम्बकस्य वा ।। ६.९४. ॥

jāmbavantaṃ hariśreṣṭhaṃ maindaṃ dvividameva ca | etadastrabalaṃ divyaṃ mama vā tryambakasya vā || 6.94. ||

निहत्य तां राक्षसवाहिनीं तु रामस्तदा शक्रसमो महात्मा । अस्त्रेषु शस्त्रेषु जितक्लमश्च संस्तूयते देवगणैः प्रहृष्टैः ।। ६.९४. ॥

nihatya tāṃ rākṣasavāhinīṃ tu rāmastadā śakrasamo mahātmā | astreṣu śastreṣu jitaklamaśca saṃstūyate devagaṇaiḥ prahṛṣṭaiḥ || 6.94. ||

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे चतुर्नवतितमः सर्गः ॥

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe caturnavatitamaḥ sargaḥ ||