Sarga 90

युध्यमानौ तु तौ दृष्ट्वा प्रसक्तौ नराक्षसौ । प्रभिन्नाविव मातङ्गौ परस्परवधैषिणौ ।। ६.९०. ॥

yudhyamānau tu tau dṛṣṭvā prasaktau narākṣasau | prabhinnāviva mātaṅgau parasparavadhaiṣiṇau || 6.90. ||

तौ द्रष्टुकामः सङ्ग्रामे परस्परगतौ बली । शूरः स रावणभ्राता तस्थौ सङ्ग्राममूर्धनि ।। ६.९०. ॥

tau draṣṭukāmaḥ saṅgrāme parasparagatau balī | śūraḥ sa rāvaṇabhrātā tasthau saṅgrāmamūrdhani || 6.90. ||

ततो विस्फारयामास महद्धनुरवस्थितः । उत्ससर्ज च तीक्ष्णाग्रान् राक्षसेषु महाशरान् ।। ६.९०. ॥

tato visphārayāmāsa mahaddhanuravasthitaḥ | utsasarja ca tīkṣṇāgrān rākṣaseṣu mahāśarān || 6.90. ||

ते शराः शिखिसङ्काशा निपतन्तः समाहिताः । राक्षसान् दारयामासुर्वज्राणीव महागिरीन् ।। ६.९०. ॥

te śarāḥ śikhisaṅkāśā nipatantaḥ samāhitāḥ | rākṣasān dārayāmāsurvajrāṇīva mahāgirīn || 6.90. ||

विभीषणस्यानुचरास्ते ऽपि शूलासिपट्टिशैः । चिच्छिदुः समरे वीरान् राक्षसान् राक्षसोत्तमाः ।। ६.९०. ॥

vibhīṣaṇasyānucarāste 'pi śūlāsipaṭṭiśaiḥ | cicchiduḥ samare vīrān rākṣasān rākṣasottamāḥ || 6.90. ||

राक्षसैस्तैः परिवृतः स तदा तु विभीषणः । बभौ मध्ये प्रहृष्टानां कलभानामिव द्विपः ।। ६.९०. ॥

rākṣasaistaiḥ parivṛtaḥ sa tadā tu vibhīṣaṇaḥ | babhau madhye prahṛṣṭānāṃ kalabhānāmiva dvipaḥ || 6.90. ||

ततः सञ्चोदयानो वै हरीन् रक्षो रणप्रियान् । उवाच वचनं काले कालज्ञो रक्षसां वरः ।। ६.९०. ॥

tataḥ sañcodayāno vai harīn rakṣo raṇapriyān | uvāca vacanaṃ kāle kālajño rakṣasāṃ varaḥ || 6.90. ||

एको ऽयं राक्षसेन्द्रस्य परायणमिव स्थितः । एतच्छेषं बलं तस्य किं तिष्ठत हरीश्वराः ।। ६.९०. ॥

eko 'yaṃ rākṣasendrasya parāyaṇamiva sthitaḥ | etaccheṣaṃ balaṃ tasya kiṃ tiṣṭhata harīśvarāḥ || 6.90. ||

अस्मिन् विनिहते पापे राक्षसे रणमूर्धनि । रावणं वर्जयित्वा तु शेषमस्य हतं बलम् ।। ६.९०. ॥

asmin vinihate pāpe rākṣase raṇamūrdhani | rāvaṇaṃ varjayitvā tu śeṣamasya hataṃ balam || 6.90. ||

प्रहस्तो निहतो वीरो निकुम्भश्च महाबलः । कुम्भकर्णश्च कुम्भश्च धूम्राक्षश्च निशाचरः ।। ६.९०. ॥

prahasto nihato vīro nikumbhaśca mahābalaḥ | kumbhakarṇaśca kumbhaśca dhūmrākṣaśca niśācaraḥ || 6.90. ||

जम्बुमाली महामाली तीक्ष्णवेगो ऽशनिप्रभः । सुप्तघ्नो यज्ञकोपश्च वज्रदंष्ट्रश्च राक्षसः ।। ६.९०. ॥

jambumālī mahāmālī tīkṣṇavego 'śaniprabhaḥ | suptaghno yajñakopaśca vajradaṃṣṭraśca rākṣasaḥ || 6.90. ||

संह्रादी विकटो निघ्नस्तपनो दम एव च । प्रघासः प्रघसश्चैव प्रजङ्घो जङ्घ एव च ।। ६.९०. ॥

saṃhrādī vikaṭo nighnastapano dama eva ca | praghāsaḥ praghasaścaiva prajaṅgho jaṅgha eva ca || 6.90. ||

अग्निकेतुश्च दुर्धर्षो रश्मिकेतुश्च वीर्यवान् । विद्युज्जिह्वो द्विजिह्वश्च सूर्यशत्रुश्च राक्षसः ।। ६.९०. ॥

agniketuśca durdharṣo raśmiketuśca vīryavān | vidyujjihvo dvijihvaśca sūryaśatruśca rākṣasaḥ || 6.90. ||

अकम्पनः सुपार्श्वश्च चक्रमाली च राक्षसः । कम्पनः सत्त्ववन्तौ तौ देवान्तकनरान्तकौ ।। ६.९०. ॥

akampanaḥ supārśvaśca cakramālī ca rākṣasaḥ | kampanaḥ sattvavantau tau devāntakanarāntakau || 6.90. ||

एतान्निहत्यातिबलान् बहून् राक्षससत्तमान् । बाहुभ्यां सागरं तीर्त्वा लङ्घ्यतां गोष्पदं लघु ।। ६.९०. ॥

etānnihatyātibalān bahūn rākṣasasattamān | bāhubhyāṃ sāgaraṃ tīrtvā laṅghyatāṃ goṣpadaṃ laghu || 6.90. ||

एतावदेव शेषं वो जेतव्यमिह वानराः । हताः सर्वे समागम्य राक्षसा बलदर्पिताः ।। ६.९०. ॥

etāvadeva śeṣaṃ vo jetavyamiha vānarāḥ | hatāḥ sarve samāgamya rākṣasā baladarpitāḥ || 6.90. ||

अयुक्तं निधनं कर्तुं पुत्रस्य जनितुर्मम । घृणामपास्य रामार्थे निहन्यां भ्रातुरात्मजम् ।। ६.९०. ॥

ayuktaṃ nidhanaṃ kartuṃ putrasya janiturmama | ghṛṇāmapāsya rāmārthe nihanyāṃ bhrāturātmajam || 6.90. ||

हन्तुकामस्य मे बाष्पं चक्षुश्चैव निरुद्ध्यति । तमेवैष महाबाहुर्लक्ष्मणः शमयिष्यति। वानरा घ्नत सम्भूय भृत्यानस्य समीपगान् ।। ६.९०. ॥

hantukāmasya me bāṣpaṃ cakṣuścaiva niruddhyati | tamevaiṣa mahābāhurlakṣmaṇaḥ śamayiṣyati| vānarā ghnata sambhūya bhṛtyānasya samīpagān || 6.90. ||

इति तेनातियशसा राक्षसेनाभिचोदिताः । वानरेन्द्रा जहृषिरे लाङ्गूलानि च विव्यधुः ।। ६.९०. ॥

iti tenātiyaśasā rākṣasenābhicoditāḥ | vānarendrā jahṛṣire lāṅgūlāni ca vivyadhuḥ || 6.90. ||

ततस्ते कपिशार्दूलाः क्ष्वेलन्तश्च मुहुर्मुहुः । मुमुचुर्विविधान्नादान् मेघान् दृष्ट्वेव बर्हिणः ।। ६.९०. ॥

tataste kapiśārdūlāḥ kṣvelantaśca muhurmuhuḥ | mumucurvividhānnādān meghān dṛṣṭveva barhiṇaḥ || 6.90. ||

जाम्बवानपि तैः सर्वैः स्वयूथैरपि संवृतः । अश्मभिस्ताडयामास नखैर्दन्तैश्च राक्षसान् ।। ६.९०. ॥

jāmbavānapi taiḥ sarvaiḥ svayūthairapi saṃvṛtaḥ | aśmabhistāḍayāmāsa nakhairdantaiśca rākṣasān || 6.90. ||

निघ्नन्तमृक्षाधिपतिं राक्षसास्ते महाबलाः । परिवव्रुभयं त्यक्त्वा तमनेकविधायुधाः ।। ६.९०. ॥

nighnantamṛkṣādhipatiṃ rākṣasāste mahābalāḥ | parivavrubhayaṃ tyaktvā tamanekavidhāyudhāḥ || 6.90. ||

शरैः परशुभिस्तीक्ष्णैः पट्टिशैर्यष्टितोमरैः । जाम्बवन्तं मृधे जघ्नुर्निघ्नन्तं राक्षसीं चमूम् ।। ६.९०. ॥

śaraiḥ paraśubhistīkṣṇaiḥ paṭṭiśairyaṣṭitomaraiḥ | jāmbavantaṃ mṛdhe jaghnurnighnantaṃ rākṣasīṃ camūm || 6.90. ||

स सम्प्रहारस्तुमुलः सञ्जज्ञे कपिरक्षसाम् । देवासुराणां क्रुद्धानां यथा भीमो महास्वनः ।। ६.९०. ॥

sa samprahārastumulaḥ sañjajñe kapirakṣasām | devāsurāṇāṃ kruddhānāṃ yathā bhīmo mahāsvanaḥ || 6.90. ||

हनुमानपि सङ्क्रुद्धः सालमुत्पाट्य वीर्यवान् । रक्षसां कदनं चक्रे समासाद्य सहस्रशः ।। ६.९०. ॥

hanumānapi saṅkruddhaḥ sālamutpāṭya vīryavān | rakṣasāṃ kadanaṃ cakre samāsādya sahasraśaḥ || 6.90. ||

स दत्त्वा तुमुलं युद्धं पितृव्यस्येन्द्रजिद्युधि । लक्ष्मणं परवीरघ्नं पुनरेवाभ्यधावत ।। ६.९०. ॥

sa dattvā tumulaṃ yuddhaṃ pitṛvyasyendrajidyudhi | lakṣmaṇaṃ paravīraghnaṃ punarevābhyadhāvata || 6.90. ||

तौ प्रयुद्धौ तदा वीरौ मृधे लक्ष्मणराक्षसौ । शरौघानभिवर्षन्तौ जघ्नतुस्तौ परस्परम् ।। ६.९०. ॥

tau prayuddhau tadā vīrau mṛdhe lakṣmaṇarākṣasau | śaraughānabhivarṣantau jaghnatustau parasparam || 6.90. ||

अभीक्ष्णमन्तर्दधतुः शरजालैर्महाबलौ । चन्द्रादित्याविवोष्णान्ते यथा मेघैस्तरस्विनौ ।। ६.९०. ॥

abhīkṣṇamantardadhatuḥ śarajālairmahābalau | candrādityāvivoṣṇānte yathā meghaistarasvinau || 6.90. ||

न ह्यादानं न सन्धानं धनुषो वा परिग्रहः । न विप्रमोक्षो बाणानां न विकर्षो न विग्रहः ।। ६.९०. ॥

na hyādānaṃ na sandhānaṃ dhanuṣo vā parigrahaḥ | na vipramokṣo bāṇānāṃ na vikarṣo na vigrahaḥ || 6.90. ||

न मुष्टिप्रतिसन्धानं न लक्ष्यप्रतिपादनम् । अदृश्यत तयोस्तत्र युध्यतोः पाणिलाघवात् ।। ६.९०. ॥

na muṣṭipratisandhānaṃ na lakṣyapratipādanam | adṛśyata tayostatra yudhyatoḥ pāṇilāghavāt || 6.90. ||

चापवेगविनिर्मुक्तबाणजालैः समन्ततः । अन्तरिक्षे हि सञ्छन्ने न रूपाणि चकाशिरे ।। ६.९०. ॥

cāpavegavinirmuktabāṇajālaiḥ samantataḥ | antarikṣe hi sañchanne na rūpāṇi cakāśire || 6.90. ||

लक्ष्मणो रावणिं प्राप्य रावणिश्चापि लक्ष्मणम् । अव्यवस्था भवत्युग्रा ताभ्यामन्योन्यविग्रहे ।। ६.९०. ॥

lakṣmaṇo rāvaṇiṃ prāpya rāvaṇiścāpi lakṣmaṇam | avyavasthā bhavatyugrā tābhyāmanyonyavigrahe || 6.90. ||

ताभ्यामुभाभ्यां तरसा विसृष्टैर्विशिखैः शितैः । निरन्तरमिवाकाशं बभूव तमसावृतम् ।। ६.९०. ॥

tābhyāmubhābhyāṃ tarasā visṛṣṭairviśikhaiḥ śitaiḥ | nirantaramivākāśaṃ babhūva tamasāvṛtam || 6.90. ||

तैः पतद्भिश्च बहुभिस्तयोः शरशतैः शितैः । दिशश्च प्रदिशश्चैव बभूवुः शरसङ्कुलाः ।। ६.९०. ॥

taiḥ patadbhiśca bahubhistayoḥ śaraśataiḥ śitaiḥ | diśaśca pradiśaścaiva babhūvuḥ śarasaṅkulāḥ || 6.90. ||

तमसा संवृतं सर्वमासीद्भीमतरं महत् । अस्तं गते सहस्रांशौ संवृतं तमसेव हि ।। ६.९०. ॥

tamasā saṃvṛtaṃ sarvamāsīdbhīmataraṃ mahat | astaṃ gate sahasrāṃśau saṃvṛtaṃ tamaseva hi || 6.90. ||

रुधिरौघमहानद्यः प्रावर्तन्त सहस्रशः । क्रव्यादा दारुणा वाग्भिश्चिक्षिपुर्भीमनिस्वनम् ।। ६.९०. ॥

rudhiraughamahānadyaḥ prāvartanta sahasraśaḥ | kravyādā dāruṇā vāgbhiścikṣipurbhīmanisvanam || 6.90. ||

न तदानीं ववौ वायुर्न च जज्वाल पावकः । स्वस्त्यस्तु लोकेभ्य इति जजल्पुश्च महर्षयः ।। ६.९०. ॥

na tadānīṃ vavau vāyurna ca jajvāla pāvakaḥ | svastyastu lokebhya iti jajalpuśca maharṣayaḥ || 6.90. ||

सम्पेतुश्चात्र सम्प्राप्ता गन्धर्वाः सह चारणैः । । ६.९०. ॥

sampetuścātra samprāptā gandharvāḥ saha cāraṇaiḥ | | 6.90. ||

अथ राक्षससिंहस्य कृष्णान् कनकभूषणान् । शरैश्चतुर्भिः सौमित्रिर्विव्याध चतुरो हयान् ।। ६.९०. ॥

atha rākṣasasiṃhasya kṛṣṇān kanakabhūṣaṇān | śaraiścaturbhiḥ saumitrirvivyādha caturo hayān || 6.90. ||

ततो ऽपरेण भल्लेन शितेन निशितेन च । सम्पूर्णायतमुक्तेन सुपत्रेण सुवर्चसा ।। ६.९०. ॥

tato 'pareṇa bhallena śitena niśitena ca | sampūrṇāyatamuktena supatreṇa suvarcasā || 6.90. ||

महेन्द्राशनिकल्पेन सुतस्य विचरिष्यतः । स तेन बाणाशनिना तलशब्दानुनादिना ।। ६.९०. ॥

mahendrāśanikalpena sutasya vicariṣyataḥ | sa tena bāṇāśaninā talaśabdānunādinā || 6.90. ||

लाघवाद्राघवः श्रीमान् शिरः कायादपाहरत् । । ६.९०. ॥

lāghavādrāghavaḥ śrīmān śiraḥ kāyādapāharat | | 6.90. ||

स यन्तरि महातेजा हते मन्दोदरीसुतः । । ६.९०. ॥

sa yantari mahātejā hate mandodarīsutaḥ | | 6.90. ||

स्वयं सारथ्यमकरोत् पुनश्च धनुरस्पृशत् । तदद्भुतमभूत्तत्र सामर्थ्यं पश्यतां युधि ।। ६.९०. ॥

svayaṃ sārathyamakarot punaśca dhanuraspṛśat | tadadbhutamabhūttatra sāmarthyaṃ paśyatāṃ yudhi || 6.90. ||

हयेषु व्यग्रहस्तं तं विव्याध निशितैः शरैः । धनुष्यथ पुनर्व्यग्रे हयेषु मुमुचे शरान् ।। ६.९०. ॥

hayeṣu vyagrahastaṃ taṃ vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ | dhanuṣyatha punarvyagre hayeṣu mumuce śarān || 6.90. ||

छिद्रेषु तेषु बाणेषु सौमित्रिः शीघ्रविक्रमः । अर्दयामास बाणौघैर्विचरन्तमभीतवत् ।। ६.९०. ॥

chidreṣu teṣu bāṇeṣu saumitriḥ śīghravikramaḥ | ardayāmāsa bāṇaughairvicarantamabhītavat || 6.90. ||

निहतं सारथिं दृष्ट्वा समरे रावणात्मजः । प्रजहौ समरोद्धर्षं विषण्णः स बभूव ह ।। ६.९०. ॥

nihataṃ sārathiṃ dṛṣṭvā samare rāvaṇātmajaḥ | prajahau samaroddharṣaṃ viṣaṇṇaḥ sa babhūva ha || 6.90. ||

विषण्णवदनं दृष्ट्वा राक्षसं हरियूथपाः । ततः परमसंहृष्टा लक्ष्मणं चाभ्यपूजयन् ।। ६.९०. ॥

viṣaṇṇavadanaṃ dṛṣṭvā rākṣasaṃ hariyūthapāḥ | tataḥ paramasaṃhṛṣṭā lakṣmaṇaṃ cābhyapūjayan || 6.90. ||

ततः प्रमाथी शरभो रभसो गन्धमादनः । अमृष्यमाणाश्चत्वारश्चक्रुर्वेगं हरीश्वराः ।। ६.९०. ॥

tataḥ pramāthī śarabho rabhaso gandhamādanaḥ | amṛṣyamāṇāścatvāraścakrurvegaṃ harīśvarāḥ || 6.90. ||

ते चास्य हयमुख्येषु तूर्णमुत्प्लुत्य वानराः । चतुर्षु समहावीर्या निपेतुर्भीमविक्रमाः ।। ६.९०. ॥

te cāsya hayamukhyeṣu tūrṇamutplutya vānarāḥ | caturṣu samahāvīryā nipeturbhīmavikramāḥ || 6.90. ||

तेषामधिष्ठितानां तैर्वानरैः पर्वतोपमैः । मुखेभ्यो रुधिरं रक्तं हयानां समवर्तत ।। ६.९०. ॥

teṣāmadhiṣṭhitānāṃ tairvānaraiḥ parvatopamaiḥ | mukhebhyo rudhiraṃ raktaṃ hayānāṃ samavartata || 6.90. ||

ते हया मथिता भग्ना व्यसवो धरणीं गताः । ते निहत्य हयांस्तस्य प्रमथ्य च महारथम् ।। ६.९०. ॥

te hayā mathitā bhagnā vyasavo dharaṇīṃ gatāḥ | te nihatya hayāṃstasya pramathya ca mahāratham || 6.90. ||

पुनरुत्पत्य वेगेन तस्थुर्लक्ष्मणपार्श्वतः । स हताश्वादवप्लुत्य रथान्मथितसारथेः। शरवर्षेण सौमित्रिमभ्यधावत रावणिः ।। ६.९०. ॥

punarutpatya vegena tasthurlakṣmaṇapārśvataḥ | sa hatāśvādavaplutya rathānmathitasāratheḥ| śaravarṣeṇa saumitrimabhyadhāvata rāvaṇiḥ || 6.90. ||

ततो महेन्द्रप्रतिमः स लक्ष्मणः पदातिनं तं निशितैः शरोत्तमैः । सृजन्तमाजौ निशितान् शरोत्तमान् भृशं तदा बाणगणैर्न्यवारयत् ।। ६.९०. ॥

tato mahendrapratimaḥ sa lakṣmaṇaḥ padātinaṃ taṃ niśitaiḥ śarottamaiḥ | sṛjantamājau niśitān śarottamān bhṛśaṃ tadā bāṇagaṇairnyavārayat || 6.90. ||

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे नवतितमः सर्गः ॥

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe navatitamaḥ sargaḥ ||