Sarga 89

ततः शरं दाशरथिः सन्धायामित्रकर्शनः । ससर्ज राक्षसेन्द्राय क्रुद्धः सर्प इव श्वसन् ।। ६.८९. ॥

tataḥ śaraṃ dāśarathiḥ sandhāyāmitrakarśanaḥ | sasarja rākṣasendrāya kruddhaḥ sarpa iva śvasan || 6.89. ||

तस्य ज्यातलनिर्घोषं स श्रुत्वा रावणात्मजः । विवर्णवदनो भूत्वा लक्ष्मणं समुदैक्षत ।। ६.८९. ॥

tasya jyātalanirghoṣaṃ sa śrutvā rāvaṇātmajaḥ | vivarṇavadano bhūtvā lakṣmaṇaṃ samudaikṣata || 6.89. ||

तं विवर्णमुखं दृष्ट्वा राक्षसं रावणात्मजम् । सौमित्रिं युद्धसंयुक्तं प्रत्युवाच विभीषणः ।। ६.८९. ॥

taṃ vivarṇamukhaṃ dṛṣṭvā rākṣasaṃ rāvaṇātmajam | saumitriṃ yuddhasaṃyuktaṃ pratyuvāca vibhīṣaṇaḥ || 6.89. ||

निमित्तान्यनुपश्यामि यान्यस्मिन् रावणात्मजे । त्वर तेन महाबोहो भग्न एष न संशयः ।। ६.८९. ॥

nimittānyanupaśyāmi yānyasmin rāvaṇātmaje | tvara tena mahāboho bhagna eṣa na saṃśayaḥ || 6.89. ||

ततः सन्धाय सौमित्रिर्बाणानग्निशिखोपमान् । मुमोच निशितांस्तस्मिन् सर्पानिव महाविषान् ।। ६.८९. ॥

tataḥ sandhāya saumitrirbāṇānagniśikhopamān | mumoca niśitāṃstasmin sarpāniva mahāviṣān || 6.89. ||

शक्राशनिसमस्पर्शैर्लक्ष्मणेनाहतः शरैः । मुहूर्तमभवन्मूढः सर्वसङ्क्षुभितेन्द्रियः ।। ६.८९. ॥

śakrāśanisamasparśairlakṣmaṇenāhataḥ śaraiḥ | muhūrtamabhavanmūḍhaḥ sarvasaṅkṣubhitendriyaḥ || 6.89. ||

उपलभ्य मुहूर्तेन सञ्ज्ञां प्रत्यागतेन्द्रियः । ददर्शावस्थितं वीरं वीरो दशरथात्मजम् ।। ६.८९. ॥

upalabhya muhūrtena sañjñāṃ pratyāgatendriyaḥ | dadarśāvasthitaṃ vīraṃ vīro daśarathātmajam || 6.89. ||

सो ऽभिचक्राम सौमित्रिं रोषात् संरक्तलोचनः । अब्रवीच्चैनमासाद्य पुनः स परुषं वचः ।। ६.८९. ॥

so 'bhicakrāma saumitriṃ roṣāt saṃraktalocanaḥ | abravīccainamāsādya punaḥ sa paruṣaṃ vacaḥ || 6.89. ||

किं न स्मरसि तद्युद्धे प्रथमे मत्पराक्रमम् । निबद्धस्त्वं सह भ्रात्रा यदा भुवि विवेष्टसे ।। ६.८९. ॥

kiṃ na smarasi tadyuddhe prathame matparākramam | nibaddhastvaṃ saha bhrātrā yadā bhuvi viveṣṭase || 6.89. ||

युवां खलु महायुद्धे शक्राशनिसमैः शरैः । शायितौ प्रथमं भूमौ विसञ्ज्ञौ सपुरस्सरौ ।। ६.८९. ॥

yuvāṃ khalu mahāyuddhe śakrāśanisamaiḥ śaraiḥ | śāyitau prathamaṃ bhūmau visañjñau sapurassarau || 6.89. ||

स्मृतिर्वा नास्ति ते मन्ये व्यक्तं वा यमसादनम् । गन्तुमिच्छसि यस्मात्त्वं मां धर्षयितुमिच्छसि ।। ६.८९. ॥

smṛtirvā nāsti te manye vyaktaṃ vā yamasādanam | gantumicchasi yasmāttvaṃ māṃ dharṣayitumicchasi || 6.89. ||

यदि ते प्रथमे युद्धे न दृष्टो मत्पराक्रमः । अद्य ते दर्शयिष्यामि तिष्ठेदानीं व्यवस्थितः ।। ६.८९. ॥

yadi te prathame yuddhe na dṛṣṭo matparākramaḥ | adya te darśayiṣyāmi tiṣṭhedānīṃ vyavasthitaḥ || 6.89. ||

इत्युक्त्वा सप्तभिबाणैरभिविव्याध लक्ष्मणम् । दशभिस्तु हनूमन्तं तीक्ष्णधारैः शरोत्तमैः ।। ६.८९. ॥

ityuktvā saptabhibāṇairabhivivyādha lakṣmaṇam | daśabhistu hanūmantaṃ tīkṣṇadhāraiḥ śarottamaiḥ || 6.89. ||

ततः शरशतेनैव सुप्रयुक्तेन वीर्यवान् । क्रोधाद्द्विगुणसंरब्धो निर्बिभेद विभीषणम् ।। ६.८९. ॥

tataḥ śaraśatenaiva suprayuktena vīryavān | krodhāddviguṇasaṃrabdho nirbibheda vibhīṣaṇam || 6.89. ||

तद्दृष्ट्वेन्द्रजिता कर्म कृतं रामानुजस्तदा । अचिन्तयित्वा प्रहसन् नैतत् किञ्चिदिति ब्रुवन्। मुमोच स शरान् घोरान् सङ्गृह्य नरपुङ्गवः ।। ६.८९. ॥

taddṛṣṭvendrajitā karma kṛtaṃ rāmānujastadā | acintayitvā prahasan naitat kiñciditi bruvan| mumoca sa śarān ghorān saṅgṛhya narapuṅgavaḥ || 6.89. ||

अभीतवदनः क्रुद्धो रावणिं लक्ष्मणौ युधि । नैवं रणगताः शूराः प्रहरन्ते निशाचर ।। ६.८९.१६ ।। न्। लघवश्चाल्पवीर्याश्च सुखा हीमे शरास्तव। नैवं शूरास्तु युध्यन्ते समरे जयकाङ्क्षिणः ।। ६.८९. ॥

abhītavadanaḥ kruddho rāvaṇiṃ lakṣmaṇau yudhi | naivaṃ raṇagatāḥ śūrāḥ praharante niśācara || 6.89.16 || n| laghavaścālpavīryāśca sukhā hīme śarāstava| naivaṃ śūrāstu yudhyante samare jayakāṅkṣiṇaḥ || 6.89. ||

इत्येवं तं ब्रुवाणस्तु शरवर्षैरवाकिरत् । । ६.८९. ॥

ityevaṃ taṃ bruvāṇastu śaravarṣairavākirat | | 6.89. ||

तस्य बाणैः सुविध्वस्तं कवचं हेमभूषितम् । व्यशीर्यत रथोपस्थे ताराजालमिवाम्बरात् ।। ६.८९. ॥

tasya bāṇaiḥ suvidhvastaṃ kavacaṃ hemabhūṣitam | vyaśīryata rathopasthe tārājālamivāmbarāt || 6.89. ||

विधूतवर्मा नाराचैर्बभूव स कृतव्रणः । इन्द्रजित् समरे वीरः प्ररूढ इव सानुमान् ।। ६.८९. ॥

vidhūtavarmā nārācairbabhūva sa kṛtavraṇaḥ | indrajit samare vīraḥ prarūḍha iva sānumān || 6.89. ||

ततः शरसहस्रेण सङ्क्रुद्धो रावणात्मजः । बिभेद समरे वीरं लक्ष्मणं भीमविक्रमः ।। ६.८९. ॥

tataḥ śarasahasreṇa saṅkruddho rāvaṇātmajaḥ | bibheda samare vīraṃ lakṣmaṇaṃ bhīmavikramaḥ || 6.89. ||

व्यशीर्यत महादिव्यं कवचं लक्ष्मणस्य च । कृतप्रतिकृतान्योन्यं बभूवतुरभिद्रुतौ ।। ६.८९. ॥

vyaśīryata mahādivyaṃ kavacaṃ lakṣmaṇasya ca | kṛtapratikṛtānyonyaṃ babhūvaturabhidrutau || 6.89. ||

अभीक्ष्णं निश्वसन्तौ तौ युद्ध्येतां तुमुलं युधि । शरसङ्कृत्तसर्वाङ्गौ सर्वतो रुधिरोक्षितौ ।। ६.८९. ॥

abhīkṣṇaṃ niśvasantau tau yuddhyetāṃ tumulaṃ yudhi | śarasaṅkṛttasarvāṅgau sarvato rudhirokṣitau || 6.89. ||

सुदीर्घकालं तौ वीरावन्योन्यं निशितैः शरैः । ततक्षतुर्महात्मानौ रणकर्मविशारदौ ।। ६.८९. ॥

sudīrghakālaṃ tau vīrāvanyonyaṃ niśitaiḥ śaraiḥ | tatakṣaturmahātmānau raṇakarmaviśāradau || 6.89. ||

बभूवतुश्चात्मजये यत्तौ भीमपराक्रमौ । तौ शरौघैस्तदा कीर्णौ निकृत्तकवचध्वजौ। स्रवन्तौ रुधिरं चोष्णं जलं प्रस्रवणाविव ।। ६.८९. ॥

babhūvatuścātmajaye yattau bhīmaparākramau | tau śaraughaistadā kīrṇau nikṛttakavacadhvajau| sravantau rudhiraṃ coṣṇaṃ jalaṃ prasravaṇāviva || 6.89. ||

शरवर्षं ततो घोरं मुञ्चतोर्भीमनिस्वनम् । सासारयोरिवाकाशे नीलयोः कालमेघयोः ।। ६.८९. ॥

śaravarṣaṃ tato ghoraṃ muñcatorbhīmanisvanam | sāsārayorivākāśe nīlayoḥ kālameghayoḥ || 6.89. ||

तयोरथ महान् कालो व्यत्ययाद्युध्यमानयोः । न च तौ युद्धवैमुख्यं श्रमं वाप्युपजग्मतुः ।। ६.८९. ॥

tayoratha mahān kālo vyatyayādyudhyamānayoḥ | na ca tau yuddhavaimukhyaṃ śramaṃ vāpyupajagmatuḥ || 6.89. ||

अस्त्राण्यस्त्रविदां श्रेष्ठौ दर्शयन्तौ पुनःपुनः । शरानुच्चावचाकारानन्तरिक्षे बबन्धतुः ।। ६.८९. ॥

astrāṇyastravidāṃ śreṣṭhau darśayantau punaḥpunaḥ | śarānuccāvacākārānantarikṣe babandhatuḥ || 6.89. ||

व्यपेतदोषमस्यन्तौ लघु चित्रं च सुष्ठु च । उभौ तौ तुमुलं घोरं चक्रतुर्नरराक्षसौ ।। ६.८९. ॥

vyapetadoṣamasyantau laghu citraṃ ca suṣṭhu ca | ubhau tau tumulaṃ ghoraṃ cakraturnararākṣasau || 6.89. ||

तयोः पृथक्पृथग्भीमः शुश्रुवे तलनिस्वनः । प्रकम्पयन् जनं घोरो निर्घात इव दारुणः ।। ६.८९. ॥

tayoḥ pṛthakpṛthagbhīmaḥ śuśruve talanisvanaḥ | prakampayan janaṃ ghoro nirghāta iva dāruṇaḥ || 6.89. ||

स तयोर्भ्राजते शब्दस्तदा समरसक्तयोः । सुघोरयोर्निष्टनतोर्गगने मेगयोर्यथा ।। ६.८९. ॥

sa tayorbhrājate śabdastadā samarasaktayoḥ | sughorayorniṣṭanatorgagane megayoryathā || 6.89. ||

सुवर्णपुङ्खैर्नाराचैर्बलवन्तौ कृतव्रणौ । प्रसुस्रुवाते रुधिरं कीर्तिमन्तौ जये धृतौ ।। ६.८९. ॥

suvarṇapuṅkhairnārācairbalavantau kṛtavraṇau | prasusruvāte rudhiraṃ kīrtimantau jaye dhṛtau || 6.89. ||

ते गात्रयोर्निपतिता रुक्मपुङ्खाः शरा युधि । असृङ्नद्धा विनिष्पत्य विविशुर्धरणीतलम् ।। ६.८९. ॥

te gātrayornipatitā rukmapuṅkhāḥ śarā yudhi | asṛṅnaddhā viniṣpatya viviśurdharaṇītalam || 6.89. ||

अन्ये सुनिशितैः शस्त्रैराकाशे सञ्जघट्टिरे । बभञ्जुश्चिच्छिदुश्चान्ये तयोर्बाणाः सहस्रशः ।। ६.८९. ॥

anye suniśitaiḥ śastrairākāśe sañjaghaṭṭire | babhañjuścicchiduścānye tayorbāṇāḥ sahasraśaḥ || 6.89. ||

स बभूव रणो घोरस्तयोर्बाणमयश्चयः । अग्निभ्यामिव दीप्ताभ्यां सत्रे कुशमयश्चयः ।। ६.८९. ॥

sa babhūva raṇo ghorastayorbāṇamayaścayaḥ | agnibhyāmiva dīptābhyāṃ satre kuśamayaścayaḥ || 6.89. ||

तयोः कृतव्रणौ देहौ शुशुभाते महात्मनोः । सपुष्पाविव निष्पत्रौ वने शाल्मलिकिंशुकौ ।। ६.८९. ॥

tayoḥ kṛtavraṇau dehau śuśubhāte mahātmanoḥ | sapuṣpāviva niṣpatrau vane śālmalikiṃśukau || 6.89. ||

चक्रुतुस्तुमुलं घोरं सन्निपातं मुहुर्मुहुः । इन्द्रजिल्लक्ष्मणश्चैव परस्परवधैषिणौ ।। ६.८९. ॥

cakrutustumulaṃ ghoraṃ sannipātaṃ muhurmuhuḥ | indrajillakṣmaṇaścaiva parasparavadhaiṣiṇau || 6.89. ||

लक्ष्मणो रावणिं युद्धे रावणिश्चापि लक्ष्मणम् । अन्योन्यं तावभिघ्नन्तौ न श्रमं प्रत्यपद्यताम् ।। ६.८९. ॥

lakṣmaṇo rāvaṇiṃ yuddhe rāvaṇiścāpi lakṣmaṇam | anyonyaṃ tāvabhighnantau na śramaṃ pratyapadyatām || 6.89. ||

बाणजालैः शरीरस्थैरवगाढैस्तरस्विनौ । शुशुभाते महावीर्यो प्ररूढाविव पर्वतौ ।। ६.८९. ॥

bāṇajālaiḥ śarīrasthairavagāḍhaistarasvinau | śuśubhāte mahāvīryo prarūḍhāviva parvatau || 6.89. ||

तयो रुधिरसिक्तानि संवृतानि शरैर्भृशम् । बभ्राजुः सर्वगात्राणि ज्वलन्त इव पावकाः ।। ६.८९. ॥

tayo rudhirasiktāni saṃvṛtāni śarairbhṛśam | babhrājuḥ sarvagātrāṇi jvalanta iva pāvakāḥ || 6.89. ||

तयोरथ महान् कालो व्यत्ययाद्युध्यमानयोः । न च तौ युद्धवैमुख्यं श्रमं वाप्युपजग्मतुः ।। ६.८९. ॥

tayoratha mahān kālo vyatyayādyudhyamānayoḥ | na ca tau yuddhavaimukhyaṃ śramaṃ vāpyupajagmatuḥ || 6.89. ||

अथ समरपरिश्रमं निहन्तुं समरमुखेष्वजितस्य लक्ष्मणस्य । प्रियहितमुपपादयन् महौजाः समरमुपेत्य विभीषणो ऽवतस्थे ।। ६.८९. ॥

atha samarapariśramaṃ nihantuṃ samaramukheṣvajitasya lakṣmaṇasya | priyahitamupapādayan mahaujāḥ samaramupetya vibhīṣaṇo 'vatasthe || 6.89. ||

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे एकोननवतितमः सर्गः ॥

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe ekonanavatitamaḥ sargaḥ ||