Sarga 74

तयोस्तदा सादितयो रणाग्रे मुमोह सैन्यं हरिपुङ्गवानाम् । सुग्रीवनीलाङ्गदजाम्बवन्तो न चापि किञ्चित् प्रतिपेदिरे ते ।। ६.७४. ॥

tayostadā sāditayo raṇāgre mumoha sainyaṃ haripuṅgavānām | sugrīvanīlāṅgadajāmbavanto na cāpi kiñcit pratipedire te || 6.74. ||

ततो विषण्णं समवेक्ष्य सैन्यं विभीषणो बुद्धिमतां वरिष्ठः । उवाच शाखामृगराजवीरानाश्वासयन्नप्रतिमैर्वचोभिः ।। ६.७४. ॥

tato viṣaṇṇaṃ samavekṣya sainyaṃ vibhīṣaṇo buddhimatāṃ variṣṭhaḥ | uvāca śākhāmṛgarājavīrānāśvāsayannapratimairvacobhiḥ || 6.74. ||

मा भैष्ट नास्त्यत्र विषादकालो यदार्यपुत्रौ ह्यवशौ विषण्णौ । स्वयम्भुवो वाक्यमथोद्वहन्तौ यत् सादिताविन्द्रजिदस्त्रजालैः ।। ६.७४. ॥

mā bhaiṣṭa nāstyatra viṣādakālo yadāryaputrau hyavaśau viṣaṇṇau | svayambhuvo vākyamathodvahantau yat sāditāvindrajidastrajālaiḥ || 6.74. ||

तस्मै तु दत्तं परमास्त्रमेतत् स्वयम्भुवा ब्राह्मममोघवेगम् । तन्मानयन्तौ युधि राजपुत्रौ निपातितौ को ऽत्र विषादकालः ।। ६.७४. ॥

tasmai tu dattaṃ paramāstrametat svayambhuvā brāhmamamoghavegam | tanmānayantau yudhi rājaputrau nipātitau ko 'tra viṣādakālaḥ || 6.74. ||

ब्राह्ममस्त्रं ततो धीमान् मानयित्वा तु मारुतिः । विभीषणवचः श्रुत्वा हनुमांस्तमथाब्रवीत् ।। ६.७४. ॥

brāhmamastraṃ tato dhīmān mānayitvā tu mārutiḥ | vibhīṣaṇavacaḥ śrutvā hanumāṃstamathābravīt || 6.74. ||

एतस्मिन्निहते सैन्ये वानराणां तरस्विनाम् । यो यो धारयते प्राणांस्तन्तमाश्वासयावहै ।। ६.७४. ॥

etasminnihate sainye vānarāṇāṃ tarasvinām | yo yo dhārayate prāṇāṃstantamāśvāsayāvahai || 6.74. ||

तावुभौ युगपद्वीरौ हनुमद्राक्षसोत्तमौ । उल्काहस्तौ तदा रात्रौ रणशीर्षे विचेरतुः ।। ६.७४. ॥

tāvubhau yugapadvīrau hanumadrākṣasottamau | ulkāhastau tadā rātrau raṇaśīrṣe viceratuḥ || 6.74. ||

भिन्नलाङ्गूलहस्तोरुपादाङ्गुलिशिरोधरैः । स्रवद्भिः क्षतजं गात्रैः प्रस्रवद्भिस्ततस्ततः ।। ६.७४. ॥

bhinnalāṅgūlahastorupādāṅguliśirodharaiḥ | sravadbhiḥ kṣatajaṃ gātraiḥ prasravadbhistatastataḥ || 6.74. ||

पतितैः पर्वताकारैर्वानरैरभिसङ्कुलाम् । शस्त्रैश्च पतितैर्दीप्तैर्ददृशाते वसुन्धराम् ।। ६.७४. ॥

patitaiḥ parvatākārairvānarairabhisaṅkulām | śastraiśca patitairdīptairdadṛśāte vasundharām || 6.74. ||

सुग्रीवमङ्गदं नीलं शरभं गन्धमादनम् । गवाक्षं च सुषेणं च वेगदर्शिनमाहुकम् ।। ६.७४. ॥

sugrīvamaṅgadaṃ nīlaṃ śarabhaṃ gandhamādanam | gavākṣaṃ ca suṣeṇaṃ ca vegadarśinamāhukam || 6.74. ||

मैन्दं नलं ज्योतिमुखं द्विविदं पनसं तथा । एतांश्चान्यांस्ततो वीरौ ददृशाते हतान् रणे ।। ६.७४. ॥

maindaṃ nalaṃ jyotimukhaṃ dvividaṃ panasaṃ tathā | etāṃścānyāṃstato vīrau dadṛśāte hatān raṇe || 6.74. ||

सप्तषष्टिर्हताः कोट्यो वानराणां तरस्विनाम् । अह्नः पञ्चमशेषेणः वल्लभेन स्वयम्भुवः ।। ६.७४. ॥

saptaṣaṣṭirhatāḥ koṭyo vānarāṇāṃ tarasvinām | ahnaḥ pañcamaśeṣeṇaḥ vallabhena svayambhuvaḥ || 6.74. ||

सागरौघनिभं भीमं दृष्ट्वा बाणार्दितं बलम् । मार्गते जाम्बवन्तं स हनुमान् सविभीषणः ।। ६.७४. ॥

sāgaraughanibhaṃ bhīmaṃ dṛṣṭvā bāṇārditaṃ balam | mārgate jāmbavantaṃ sa hanumān savibhīṣaṇaḥ || 6.74. ||

स्वभावजरया युक्तं वृद्धं शरशतैश्चितम् । प्रजापतिसुतं वीरं शाम्यन्तमिव पावकम् ।। ६.७४. ॥

svabhāvajarayā yuktaṃ vṛddhaṃ śaraśataiścitam | prajāpatisutaṃ vīraṃ śāmyantamiva pāvakam || 6.74. ||

दृष्ट्वा तमुपसङ्गम्य पौलस्त्यो वाक्यमब्रवीत् । कच्चिदार्य शरैस्तीक्ष्णैः प्राणा न ध्वंसितास्तव ।। ६.७४. ॥

dṛṣṭvā tamupasaṅgamya paulastyo vākyamabravīt | kaccidārya śaraistīkṣṇaiḥ prāṇā na dhvaṃsitāstava || 6.74. ||

विभीषणवचः श्रुत्वा जाम्बवानृक्षपुङ्गवः । कृच्छ्रादभ्युद्गिरन् वाक्यमिदं वचनमब्रवीत् ।। ६.७४. ॥

vibhīṣaṇavacaḥ śrutvā jāmbavānṛkṣapuṅgavaḥ | kṛcchrādabhyudgiran vākyamidaṃ vacanamabravīt || 6.74. ||

नैर्ऋतेन्द्र महावीर्य स्वरेण त्वा ऽभिलक्षये । पीड्यमानः शितैर्बाणैर्न त्वां पश्यामि चक्षुषा ।। ६.७४. ॥

nairṛtendra mahāvīrya svareṇa tvā 'bhilakṣaye | pīḍyamānaḥ śitairbāṇairna tvāṃ paśyāmi cakṣuṣā || 6.74. ||

अञ्जना सुप्रजा येन मातरिश्वा च नैर्ऽत । हनुमान् वानरश्रेष्ठः प्राणान् धारयते क्वचित् ।। ६.७४. ॥

añjanā suprajā yena mātariśvā ca nair'ta | hanumān vānaraśreṣṭhaḥ prāṇān dhārayate kvacit || 6.74. ||

श्रुत्वा जाम्बवतो वाक्यमुवाचेदं विभीषणः । आर्यपुत्रावतिक्रम्य कस्मात् पृच्छसि मारुतिम् ।। ६.७४. ॥

śrutvā jāmbavato vākyamuvācedaṃ vibhīṣaṇaḥ | āryaputrāvatikramya kasmāt pṛcchasi mārutim || 6.74. ||

नैव राजनि सुग्रीवे नाङ्गदे नापि राघवे । आर्य सन्दर्शितः स्नेहो यथा वायुसुते परः ।। ६.७४. ॥

naiva rājani sugrīve nāṅgade nāpi rāghave | ārya sandarśitaḥ sneho yathā vāyusute paraḥ || 6.74. ||

विभीषणवचः श्रुत्वा जाम्बवान् वाक्यमब्रवीत् । शृणु नैर्ऋतशार्दूल यस्मात् पृच्छामि मारुतिम् ।। ६.७४. ॥

vibhīṣaṇavacaḥ śrutvā jāmbavān vākyamabravīt | śṛṇu nairṛtaśārdūla yasmāt pṛcchāmi mārutim || 6.74. ||

तस्मिन् जीवति वीरे तु हतमप्यहतं बलम् । हनुमत्युज्झितप्राणे जीवन्तो ऽपि वयं हताः ।। ६.७४. ॥

tasmin jīvati vīre tu hatamapyahataṃ balam | hanumatyujjhitaprāṇe jīvanto 'pi vayaṃ hatāḥ || 6.74. ||

धरते मारुतिस्तात मारुतप्रतिमो यदि । वैश्वानरसमो वीर्ये जीविताशा ततो भवेत् ।। ६.७४. ॥

dharate mārutistāta mārutapratimo yadi | vaiśvānarasamo vīrye jīvitāśā tato bhavet || 6.74. ||

ततो वृद्धमुपागम्य नियमेनाभ्यवादयत् । गृह्य जाम्बवतः पादौ हनुमान् मारुतात्मजः ।। ६.७४. ॥

tato vṛddhamupāgamya niyamenābhyavādayat | gṛhya jāmbavataḥ pādau hanumān mārutātmajaḥ || 6.74. ||

श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं तथापि व्यथितेन्द्रियः । पुनर्जातमिवात्मानं मन्यते स्मर्क्षपुङ्गवः ।। ६.७४. ॥

śrutvā hanumato vākyaṃ tathāpi vyathitendriyaḥ | punarjātamivātmānaṃ manyate smarkṣapuṅgavaḥ || 6.74. ||

ततो ऽब्रवीन्महातेजा हनुमन्तं स जाम्बवान् । । ६.७४. ॥

tato 'bravīnmahātejā hanumantaṃ sa jāmbavān | | 6.74. ||

आगच्छ हरिशार्दूल वानरांस्त्रातुमर्हसि । नान्यो विक्रमपर्याप्तस्त्वमेषां परमः सखा ।। ६.७४. ॥

āgaccha hariśārdūla vānarāṃstrātumarhasi | nānyo vikramaparyāptastvameṣāṃ paramaḥ sakhā || 6.74. ||

त्वत्पराक्रमकालो ऽयं नान्यं पश्यामि कञ्चन । ऋक्षवानरवीराणामनीकानि प्रहर्षय। विशल्यौ कुरु चाप्येतौ सादितौ रामलक्ष्मणौ ।। ६.७४. ॥

tvatparākramakālo 'yaṃ nānyaṃ paśyāmi kañcana | ṛkṣavānaravīrāṇāmanīkāni praharṣaya| viśalyau kuru cāpyetau sāditau rāmalakṣmaṇau || 6.74. ||

गत्वा परममध्वानमुपर्युपरि सागरम् । हिमवन्तं नगश्रेष्ठं हनुमन् गन्तुमर्हसि ।। ६.७४. ॥

gatvā paramamadhvānamuparyupari sāgaram | himavantaṃ nagaśreṣṭhaṃ hanuman gantumarhasi || 6.74. ||

ततः काञ्चनमत्युच्चमृषभं पर्वतोत्तमम् । कैलासशिखरं चापि द्रक्ष्यस्यरिनिषूदन ।। ६.७४. ॥

tataḥ kāñcanamatyuccamṛṣabhaṃ parvatottamam | kailāsaśikharaṃ cāpi drakṣyasyariniṣūdana || 6.74. ||

तयोः शिखरयोर्मध्ये प्रदीप्तमतुलप्रभम् । सर्वौषधियुतं वीर द्रक्ष्यस्योषधिपर्वतम् ।। ६.७४. ॥

tayoḥ śikharayormadhye pradīptamatulaprabham | sarvauṣadhiyutaṃ vīra drakṣyasyoṣadhiparvatam || 6.74. ||

तस्य वानरशार्दूल चतस्रो मूर्ध्निसम्भवाः । द्रक्ष्यस्योषधयो दीप्ता दीपयन्त्यो दिशो दश ।। ६.७४. ॥

tasya vānaraśārdūla catasro mūrdhnisambhavāḥ | drakṣyasyoṣadhayo dīptā dīpayantyo diśo daśa || 6.74. ||

मृतसञ्जीवनीं चैव विशल्यकरणीमपि । सावर्ण्यकरणीं चैव सन्धानकरणीं तथा ।। ६.७४. ॥

mṛtasañjīvanīṃ caiva viśalyakaraṇīmapi | sāvarṇyakaraṇīṃ caiva sandhānakaraṇīṃ tathā || 6.74. ||

ताः सर्वा हनुमन् गृह्य क्षिप्रमागन्तुमर्हसि । आश्वासय हरीन् प्राणैर्योज्य गन्धवहात्मज ।। ६.७४. ॥

tāḥ sarvā hanuman gṛhya kṣipramāgantumarhasi | āśvāsaya harīn prāṇairyojya gandhavahātmaja || 6.74. ||

श्रुत्वा जाम्बवतो वाक्यं हनुमान् हरिपुङ्गवः । आपूर्यत बलोद्धर्षैस्तोयवेगैरिवार्णवः ।। ६.७४. ॥

śrutvā jāmbavato vākyaṃ hanumān haripuṅgavaḥ | āpūryata baloddharṣaistoyavegairivārṇavaḥ || 6.74. ||

स पर्वततटाग्रस्थः पीडयन् पर्वतोत्तमम् । हनुमान् दृश्यते वीरो द्वितीय इव पर्वतः ।। ६.७४. ॥

sa parvatataṭāgrasthaḥ pīḍayan parvatottamam | hanumān dṛśyate vīro dvitīya iva parvataḥ || 6.74. ||

हरिपादविनिर्भग्नो निषसाद स पर्वतः । न शशाक तदा ऽ ऽत्मानं सोढुं भृशनिपीडितः ।। ६.७४. ॥

haripādavinirbhagno niṣasāda sa parvataḥ | na śaśāka tadā ' 'tmānaṃ soḍhuṃ bhṛśanipīḍitaḥ || 6.74. ||

तस्य पेतुर्नगा भूमौ हरिवेगाच्च जज्वलुः । शृङ्गाणि च व्यशीर्यन्त पीडितस्य हनूमता ।। ६.७४. ॥

tasya peturnagā bhūmau harivegācca jajvaluḥ | śṛṅgāṇi ca vyaśīryanta pīḍitasya hanūmatā || 6.74. ||

तस्मिन् सम्पीड्यमाने तु भग्नद्रुमाशिलातले । न शेकुर्वानराः स्थातुं घूर्णमाने नगोत्तमे ।। ६.७४. ॥

tasmin sampīḍyamāne tu bhagnadrumāśilātale | na śekurvānarāḥ sthātuṃ ghūrṇamāne nagottame || 6.74. ||

सा घूर्णितमहाद्वारा प्रभग्नगृहगोपुरा । लङ्का त्रासाकुला रात्रौ प्रवृत्तेवाभवत्तदा ।। ६.७४. ॥

sā ghūrṇitamahādvārā prabhagnagṛhagopurā | laṅkā trāsākulā rātrau pravṛttevābhavattadā || 6.74. ||

पृथिवीधरसङ्काशो विपीड्य धरणीधरम् । पृथिवीं क्षोभयामास सार्णवां मारुतत्मजः ।। ६.७४. ॥

pṛthivīdharasaṅkāśo vipīḍya dharaṇīdharam | pṛthivīṃ kṣobhayāmāsa sārṇavāṃ mārutatmajaḥ || 6.74. ||

आरुरोह तदा तस्माद्धरिर्मलयपर्वतम् । मेरुमन्दरसङ्काशं नानाप्रस्रवणाकुलम् ।। ६.७४. ॥

āruroha tadā tasmāddharirmalayaparvatam | merumandarasaṅkāśaṃ nānāprasravaṇākulam || 6.74. ||

नानाद्रुमलताकीर्णं विकासिकमलोत्पलम् । सेवितं देवगन्धर्वैः षष्टियोजनमुच्छ्रितम् ।। ६.७४. ॥

nānādrumalatākīrṇaṃ vikāsikamalotpalam | sevitaṃ devagandharvaiḥ ṣaṣṭiyojanamucchritam || 6.74. ||

विद्याधरैर्मुनिगणैरप्सरोभिर्निषेवितम् । नानामृगगणाकीर्णं बहुकन्दरशोभितम् ।। ६.७४. ॥

vidyādharairmunigaṇairapsarobhirniṣevitam | nānāmṛgagaṇākīrṇaṃ bahukandaraśobhitam || 6.74. ||

सर्वानाकुलयंस्तत्र यक्षगन्धर्वकिन्नरान् । हनुमान् मेघसङ्काशो ववृधे मारुतात्मजः ।। ६.७४. ॥

sarvānākulayaṃstatra yakṣagandharvakinnarān | hanumān meghasaṅkāśo vavṛdhe mārutātmajaḥ || 6.74. ||

पद्भ्यां तु शैलमापीड्य वडवामुखवन्मुखम् । विवृत्योग्रं ननादोच्चैस्त्रासयन्निव राक्षसान् ।। ६.७४. ॥

padbhyāṃ tu śailamāpīḍya vaḍavāmukhavanmukham | vivṛtyograṃ nanādoccaistrāsayanniva rākṣasān || 6.74. ||

तस्य नानद्यमानस्य श्रुत्वा निनदमद्भुतम् । लङ्कास्था राक्षसाः सर्वे न शेकुः स्पन्दितुं भयात् ।। ६.७४. ॥

tasya nānadyamānasya śrutvā ninadamadbhutam | laṅkāsthā rākṣasāḥ sarve na śekuḥ spandituṃ bhayāt || 6.74. ||

नमस्कृत्वा ऽथ रामाय मारुतिर्भीमविक्रमः । राघवार्थे परं कर्म समीहतपरन्तपः ।। ६.७४. ॥

namaskṛtvā 'tha rāmāya mārutirbhīmavikramaḥ | rāghavārthe paraṃ karma samīhataparantapaḥ || 6.74. ||

स पुच्छमुद्यम्य भुजङ्गकल्पं विनम्य पृष्ठं श्रवणे निकुञ्ज्य । विवृत्य वक्त्रं वडवामुखाभमापुप्लुवे व्योमनि चण्डवेगः ।। ६.७४. ॥

sa pucchamudyamya bhujaṅgakalpaṃ vinamya pṛṣṭhaṃ śravaṇe nikuñjya | vivṛtya vaktraṃ vaḍavāmukhābhamāpupluve vyomani caṇḍavegaḥ || 6.74. ||

स वृक्षषण्डांस्तरसा जहार शैलान् शिलाः प्राकृतवानरांश्च । बाहूरुवेगोद्धतसम्प्रणुन्नास्ते क्षीणवेगाः सलिले निपेतुः ।। ६.७४. ॥

sa vṛkṣaṣaṇḍāṃstarasā jahāra śailān śilāḥ prākṛtavānarāṃśca | bāhūruvegoddhatasampraṇunnāste kṣīṇavegāḥ salile nipetuḥ || 6.74. ||

स ॥

sa ||

तौ प्रसार्योरगभोगकल्पौ भूजौ भुजङ्गारिनिकाशवीर्यः । जगाम मेरुं नगराजमग्र्यं दिशः प्रकर्षन्निव वायुसूनुः ।। ६.७४. ॥

tau prasāryoragabhogakalpau bhūjau bhujaṅgārinikāśavīryaḥ | jagāma meruṃ nagarājamagryaṃ diśaḥ prakarṣanniva vāyusūnuḥ || 6.74. ||

स सागरं घूर्णितवीचिमालं तदा भृशं भ्रामितसर्वसत्त्वम् । समीक्षमाणः सहसा जगाम चक्रं यथा विष्णुकराग्रमुक्तम् ।। ६.७४. ॥

sa sāgaraṃ ghūrṇitavīcimālaṃ tadā bhṛśaṃ bhrāmitasarvasattvam | samīkṣamāṇaḥ sahasā jagāma cakraṃ yathā viṣṇukarāgramuktam || 6.74. ||

स पर्वतान् वृक्षगणान् सरांसि नदीस्तटाकानि पुरोत्तमानि । स्फीतान् जनान्तानपि सम्प्रवीक्ष्य जगाम वेगात् पितृतुल्यवेगः ।। ६.७४. ॥

sa parvatān vṛkṣagaṇān sarāṃsi nadīstaṭākāni purottamāni | sphītān janāntānapi sampravīkṣya jagāma vegāt pitṛtulyavegaḥ || 6.74. ||

आदित्यपथमाश्रित्य जगाम स गतक्लमः । हनुमांस्त्वरितो वीरः पितृतुल्यपराक्रमः ।। ६.७४. ॥

ādityapathamāśritya jagāma sa gataklamaḥ | hanumāṃstvarito vīraḥ pitṛtulyaparākramaḥ || 6.74. ||

जवेन महता युक्तो मारुतिर्मारुतो यथा । जगाम हरिशार्दूलो दिशः शब्देन पूरयन् ।। ६.७४. ॥

javena mahatā yukto mārutirmāruto yathā | jagāma hariśārdūlo diśaḥ śabdena pūrayan || 6.74. ||

स्मरन् जाम्बवतो वाक्यं मारुतिर्वातरंहसा । ददर्श सहसा चापि हिमवन्तं महाकपिः ।। ६.७४. ॥

smaran jāmbavato vākyaṃ mārutirvātaraṃhasā | dadarśa sahasā cāpi himavantaṃ mahākapiḥ || 6.74. ||

नानाप्रस्रवणोपेतं बहुकन्दरनिर्झरम् । श्वेताभ्रचयसङ्काशैः शिखरैश्चारुदर्शनैः। शोभितं विविधैर्वृक्षैरगमत् पर्वतोत्तमम् ।। ६.७४. ॥

nānāprasravaṇopetaṃ bahukandaranirjharam | śvetābhracayasaṅkāśaiḥ śikharaiścārudarśanaiḥ| śobhitaṃ vividhairvṛkṣairagamat parvatottamam || 6.74. ||

स तं समासाद्य महानगेन्द्रमतिप्रवृद्धोत्तमघोरशृङ्गम् । ददर्श पुण्यानि महाश्रमाणि सुरर्षिसङ्घोत्तमसेवितानि ।। ६.७४. ॥

sa taṃ samāsādya mahānagendramatipravṛddhottamaghoraśṛṅgam | dadarśa puṇyāni mahāśramāṇi surarṣisaṅghottamasevitāni || 6.74. ||

स ब्रह्मकोशं रजतालयं च शक्रालयं रुद्रशरप्रमोक्षम् । हयाननं ब्रह्मशिरश्च दीप्तं ददर्श वैवस्वतकिङ्करांश्च ।। ६.७४. ॥

sa brahmakośaṃ rajatālayaṃ ca śakrālayaṃ rudraśarapramokṣam | hayānanaṃ brahmaśiraśca dīptaṃ dadarśa vaivasvatakiṅkarāṃśca || 6.74. ||

वज्रालयं वैश्रवणालयं च सूर्यप्रभं सूर्यनिबन्धनं च । ब्रह्मासनं शङ्करकार्मुकं च ददर्श नाभिं च वसुन्धरायाः ।। ६.७४. ॥

vajrālayaṃ vaiśravaṇālayaṃ ca sūryaprabhaṃ sūryanibandhanaṃ ca | brahmāsanaṃ śaṅkarakārmukaṃ ca dadarśa nābhiṃ ca vasundharāyāḥ || 6.74. ||

कैलासमग्र्यं हिमवच्छिलां च तथर्षभं काञ्चनशैलमग्र्यम् । सन्दीप्तसर्वौषधिसम्प्रदीप्तं ददर्श सर्वौषधिपर्वतेन्द्रम् ।। ६.७४. ॥

kailāsamagryaṃ himavacchilāṃ ca tatharṣabhaṃ kāñcanaśailamagryam | sandīptasarvauṣadhisampradīptaṃ dadarśa sarvauṣadhiparvatendram || 6.74. ||

स तं समीक्ष्यानलरश्मिदीप्तं विसिष्मिये वासवदूतसूनुः । आवृत्य तं चौषधिपर्वतेन्द्रं तत्रौषधीनां विचयञ्चकार ।। ६.७४. ॥

sa taṃ samīkṣyānalaraśmidīptaṃ visiṣmiye vāsavadūtasūnuḥ | āvṛtya taṃ cauṣadhiparvatendraṃ tatrauṣadhīnāṃ vicayañcakāra || 6.74. ||

स योजनसहस्राणि समतीत्य महाकपिः । दिव्यौषधिधरं शैलं व्यचरन्मारुतात्मजः ।। ६.७४. ॥

sa yojanasahasrāṇi samatītya mahākapiḥ | divyauṣadhidharaṃ śailaṃ vyacaranmārutātmajaḥ || 6.74. ||

महौषध्यस्ततः सर्वास्तस्मिन् पर्वतसत्तमे । विज्ञायार्थिनमायान्तं ततो जग्मुरदर्शनम् ।। ६.७४. ॥

mahauṣadhyastataḥ sarvāstasmin parvatasattame | vijñāyārthinamāyāntaṃ tato jagmuradarśanam || 6.74. ||

स ता महात्मा हनुमानपश्यन् चुकोप कोपाच्च भृशं ननाद । अमृष्यमाणो ऽग्निनिकाशचक्षुर्महीधरेन्द्रं तमुवाच वाक्यम् ।। ६.७४. ॥

sa tā mahātmā hanumānapaśyan cukopa kopācca bhṛśaṃ nanāda | amṛṣyamāṇo 'gninikāśacakṣurmahīdharendraṃ tamuvāca vākyam || 6.74. ||

किमेतदेवं सुविनिश्चितं ते यद्राघवे नासि कृतानुकम्पः । पश्याद्य मद्बाहुबलाभिभूतो विकीर्णमात्मानमथो नगेन्द्र ।। ६.७४. ॥

kimetadevaṃ suviniścitaṃ te yadrāghave nāsi kṛtānukampaḥ | paśyādya madbāhubalābhibhūto vikīrṇamātmānamatho nagendra || 6.74. ||

स तस्य शृङ्गं सनगं सनागं सकाञ्चनं धातुसहस्रजुष्टम् । विकीर्णकूटज्वलिताग्रसानुं प्रगृह्य वेगात् सहसोन्ममाथ ।। ६.७४. ॥

sa tasya śṛṅgaṃ sanagaṃ sanāgaṃ sakāñcanaṃ dhātusahasrajuṣṭam | vikīrṇakūṭajvalitāgrasānuṃ pragṛhya vegāt sahasonmamātha || 6.74. ||

स तं समुत्पाट्य खमुत्पपात वित्रास्य लोकान् ससुरासुरेन्द्रान् । संस्तूयमानः खचरैरनेकैर्जगाम वैगाद् गरुडोग्रवेगः ।। ६.७४. ॥

sa taṃ samutpāṭya khamutpapāta vitrāsya lokān sasurāsurendrān | saṃstūyamānaḥ khacarairanekairjagāma vaigād garuḍogravegaḥ || 6.74. ||

स भास्कराध्वानमनुप्रपन्नस्तं भास्कराभं शिखरं प्रगृह्य । बभौ तदा भास्करसन्निकाशो रवेः समीपे प्रतिभास्कराभः ।। ६.७४. ॥

sa bhāskarādhvānamanuprapannastaṃ bhāskarābhaṃ śikharaṃ pragṛhya | babhau tadā bhāskarasannikāśo raveḥ samīpe pratibhāskarābhaḥ || 6.74. ||

स तेन शैलेन भृशं रराज शैलोपमो गन्धवहात्मजस्तु । सहस्रधारेण सपावकेन चक्रेण खे विष्णुरिवार्पितेन ।। ६.७४. ॥

sa tena śailena bhṛśaṃ rarāja śailopamo gandhavahātmajastu | sahasradhāreṇa sapāvakena cakreṇa khe viṣṇurivārpitena || 6.74. ||

तं वानराः प्रेक्ष्य विनेदुरुच्चैः स तानपि प्रेक्ष्य मुदा ननाद । तेषां समुद्घुष्टरवं निशम्य लङ्कालया भीमतरं विनेदुः ।। ६.७४. ॥

taṃ vānarāḥ prekṣya vineduruccaiḥ sa tānapi prekṣya mudā nanāda | teṣāṃ samudghuṣṭaravaṃ niśamya laṅkālayā bhīmataraṃ vineduḥ || 6.74. ||

ततो महात्मा निपपात तस्मिन् शैलोत्तमे वानरसैन्यमध्ये । हर्युत्तमेभ्यः शिरसा ऽभिवाद्य विभीषणं तत्र स सस्वजे च ।। ६.७४. ॥

tato mahātmā nipapāta tasmin śailottame vānarasainyamadhye | haryuttamebhyaḥ śirasā 'bhivādya vibhīṣaṇaṃ tatra sa sasvaje ca || 6.74. ||

तावप्युभौ मानुषराजपुत्रौ तं गन्धमाघ्राय महौषधीनाम् । बभूवतुस्तत्र तदा विशल्यावुत्तस्थुरन्ये च हरिप्रवीराः ।। ६.७४. ॥

tāvapyubhau mānuṣarājaputrau taṃ gandhamāghrāya mahauṣadhīnām | babhūvatustatra tadā viśalyāvuttasthuranye ca haripravīrāḥ || 6.74. ||

सर्वे विशल्या विरुजः क्षणेन हरिप्रवीरा निहताश्च ये स्युः । गन्धेन तासां प्रवरौषधीनां सुप्ता निशान्तेष्विव सम्प्रबुद्धाः ।। ६.७४. ॥

sarve viśalyā virujaḥ kṣaṇena haripravīrā nihatāśca ye syuḥ | gandhena tāsāṃ pravarauṣadhīnāṃ suptā niśānteṣviva samprabuddhāḥ || 6.74. ||

यदाप्रभृति लङ्कायां युद्ध्यन्ते कपिराक्षसाः । तदाप्रभृति मानार्थमाज्ञया रावणस्य च ।। ६.७४. ॥

yadāprabhṛti laṅkāyāṃ yuddhyante kapirākṣasāḥ | tadāprabhṛti mānārthamājñayā rāvaṇasya ca || 6.74. ||

ये हन्यन्ते रणे तत्र राक्षसाः कपिकुञ्जरैः । हता हतास्तु क्षिप्यन्ते सर्व एव तु सागरे ।। ६.७४. ॥

ye hanyante raṇe tatra rākṣasāḥ kapikuñjaraiḥ | hatā hatāstu kṣipyante sarva eva tu sāgare || 6.74. ||

ततो हरिर्गन्धवहात्मजस्तु तमोषधीशैलमुदग्रवीर्यः । निनाय वेगाद्धिमवन्तमेव पुनश्च रामेण समाजगाम ।। ६.७४. ॥

tato harirgandhavahātmajastu tamoṣadhīśailamudagravīryaḥ | nināya vegāddhimavantameva punaśca rāmeṇa samājagāma || 6.74. ||

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे चतुस्सप्ततितमः सर्गः ॥

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe catussaptatitamaḥ sargaḥ ||