Sarga 66

स लङ्घयित्वा प्राकारं गिरिकूटोपमो महान् । निर्ययौ नगरात्तूर्णं कुम्भकर्णो महाबलः ।। ६.६६. ॥

sa laṅghayitvā prākāraṃ girikūṭopamo mahān | niryayau nagarāttūrṇaṃ kumbhakarṇo mahābalaḥ || 6.66. ||

स ननाद महानादं समुद्रमभिनादयन् । जनयन्निव निर्घातान् विधमन्निव पर्वतान् ।। ६.६६. ॥

sa nanāda mahānādaṃ samudramabhinādayan | janayanniva nirghātān vidhamanniva parvatān || 6.66. ||

तमवध्यं मधवता यमेन वरुणेन वा । प्रेक्ष्य भीमाक्षमायान्तं वानरा विप्रदुद्रुवुः ।। ६.६६. ॥

tamavadhyaṃ madhavatā yamena varuṇena vā | prekṣya bhīmākṣamāyāntaṃ vānarā vipradudruvuḥ || 6.66. ||

तांस्तु विप्रद्रुतान् दृष्ट्वा वालिपुत्रो ऽङ्गदो ऽब्रवीत् । नलं नीलं गवाक्षं च कुमुदं च महाबलम् ।। ६.६६. ॥

tāṃstu vipradrutān dṛṣṭvā vāliputro 'ṅgado 'bravīt | nalaṃ nīlaṃ gavākṣaṃ ca kumudaṃ ca mahābalam || 6.66. ||

आत्मानमत्र विस्मृत्य वीर्याण्यभिजनानि च । क्व गच्छत भयत्रस्ताः प्राकृता हरयो यथा ।। ६.६६. ॥

ātmānamatra vismṛtya vīryāṇyabhijanāni ca | kva gacchata bhayatrastāḥ prākṛtā harayo yathā || 6.66. ||

साधु सौम्या निवर्तध्वं किं प्राणान् परिरक्षथ । नालं युद्धाय वै रक्षो महतीयं बिभीषिका ।। ६.६६. ॥

sādhu saumyā nivartadhvaṃ kiṃ prāṇān parirakṣatha | nālaṃ yuddhāya vai rakṣo mahatīyaṃ bibhīṣikā || 6.66. ||

महतीमुत्थितामेनां राक्षसानां बिभीषिकाम् । विक्रमाद्विधमिष्यामो निवर्तध्वं प्लवङ्गमाः ।। ६.६६. ॥

mahatīmutthitāmenāṃ rākṣasānāṃ bibhīṣikām | vikramādvidhamiṣyāmo nivartadhvaṃ plavaṅgamāḥ || 6.66. ||

कृच्छ्रेण तु समाश्वस्य सङ्गम्य च ततस्ततः । वृक्षाद्रिहस्ता हरयः सम्प्रतस्थू रणाजिरम् ।। ६.६६. ॥

kṛcchreṇa tu samāśvasya saṅgamya ca tatastataḥ | vṛkṣādrihastā harayaḥ sampratasthū raṇājiram || 6.66. ||

ते निवृत्य तु सङ्क्रुद्धाः कुम्भकर्णं वनौकसः । निजघ्नुः परमक्रुद्धाः समदा इव कुञ्जराः ।। ६.६६. ॥

te nivṛtya tu saṅkruddhāḥ kumbhakarṇaṃ vanaukasaḥ | nijaghnuḥ paramakruddhāḥ samadā iva kuñjarāḥ || 6.66. ||

प्रांशुभिर्गिरिशृङ्गैश्च शिलाभिश्च महाबलः । पादपैः पुष्पिताग्रैश्च हन्यमानो न कम्पते ।। ६.६६. ॥

prāṃśubhirgiriśṛṅgaiśca śilābhiśca mahābalaḥ | pādapaiḥ puṣpitāgraiśca hanyamāno na kampate || 6.66. ||

तस्य गात्रेषु पतिता भिद्यन्ते शतशः शिलाः । पादपाः पुष्पिताग्राश्च भग्नाः पेतुर्महीतले ।। ६.६६. ॥

tasya gātreṣu patitā bhidyante śataśaḥ śilāḥ | pādapāḥ puṣpitāgrāśca bhagnāḥ peturmahītale || 6.66. ||

सो ऽपि सैन्यानि सङ्क्रुद्धो वानराणां महौजसाम् । ममन्थ परमायत्तो वनान्यग्निरिवोत्थितः ।। ६.६६. ॥

so 'pi sainyāni saṅkruddho vānarāṇāṃ mahaujasām | mamantha paramāyatto vanānyagnirivotthitaḥ || 6.66. ||

लोहितार्द्रास्तु बहवः शेरते वानरर्षभाः । निरस्ताः पतिता भूमौ ताम्रपुष्पा इव द्रुमाः ।। ६.६६. ॥

lohitārdrāstu bahavaḥ śerate vānararṣabhāḥ | nirastāḥ patitā bhūmau tāmrapuṣpā iva drumāḥ || 6.66. ||

लङ्घयन्तः प्रधावन्तो वानरा नावलोकयन् । । ६.६६. ॥

laṅghayantaḥ pradhāvanto vānarā nāvalokayan | | 6.66. ||

केचित्समुद्रे पतिताः केचिद्गगनमाश्रिताः । वध्यमानास्तु ते वीरा राक्षसेन बलीयसा ।। ६.६६. ॥

kecitsamudre patitāḥ kecidgaganamāśritāḥ | vadhyamānāstu te vīrā rākṣasena balīyasā || 6.66. ||

सागरं येन ते तीर्णाः पथा तेन प्रदुद्रुवुः । । ६.६६. ॥

sāgaraṃ yena te tīrṇāḥ pathā tena pradudruvuḥ | | 6.66. ||

ते स्थलानि तथा निम्नं विषण्णवदना भयात् । ऋक्षा वृक्षान् समारूढाः केचित् पर्वतमाश्रिताः ।। ६.६६. ॥

te sthalāni tathā nimnaṃ viṣaṇṇavadanā bhayāt | ṛkṣā vṛkṣān samārūḍhāḥ kecit parvatamāśritāḥ || 6.66. ||

ममज्जुरर्णवे केचिद् गुहाः केचित् समाश्रिताः । निषेदुः प्लवगाः केचित् केचिन्नैवावतस्थिरे। तान् समीक्ष्याङ्गदो भग्नान् वानरानिदमब्रवीत् ।। ६.६६. ॥

mamajjurarṇave kecid guhāḥ kecit samāśritāḥ | niṣeduḥ plavagāḥ kecit kecinnaivāvatasthire| tān samīkṣyāṅgado bhagnān vānarānidamabravīt || 6.66. ||

अवतिष्ठत युध्यामो निवर्तध्वं प्लवङ्गमाः । भग्नानां वो न पश्यामि परिगम्य महीमिमाम्। स्थानं सर्वे निवर्तध्वं किं प्राणान् परिरक्षथ ।। ६.६६. ॥

avatiṣṭhata yudhyāmo nivartadhvaṃ plavaṅgamāḥ | bhagnānāṃ vo na paśyāmi parigamya mahīmimām| sthānaṃ sarve nivartadhvaṃ kiṃ prāṇān parirakṣatha || 6.66. ||

निरायुधानां द्रवतामसङ्गगतिपौरुषाः । दारा ह्यपहसिष्यन्ति स वै घातस्तु जीविनाम् ।। ६.६६. ॥

nirāyudhānāṃ dravatāmasaṅgagatipauruṣāḥ | dārā hyapahasiṣyanti sa vai ghātastu jīvinām || 6.66. ||

कुलेषु जाताः सर्वे स्म विस्तीर्णेषु महत्सु च । क्व गच्छथ भयत्रस्ता हरयः प्राकृता यथा ।। ६.६६. ॥

kuleṣu jātāḥ sarve sma vistīrṇeṣu mahatsu ca | kva gacchatha bhayatrastā harayaḥ prākṛtā yathā || 6.66. ||

अनार्याः खलु यद्भीतास्त्यक्त्वा वीर्यं प्रधावत । । ६.६६. ॥

anāryāḥ khalu yadbhītāstyaktvā vīryaṃ pradhāvata | | 6.66. ||

विकत्थनानि वो यानि तदा वै जनसंसदि । तानि वः क्व नु यातानि सोदग्राणि महान्ति च ।। ६.६६. ॥

vikatthanāni vo yāni tadā vai janasaṃsadi | tāni vaḥ kva nu yātāni sodagrāṇi mahānti ca || 6.66. ||

भीरुप्रवादाः श्रूयन्ते यस्तु जीविति धिक्कृतः । मार्गः सत्पुरुषैर्जुष्टः सेव्यतां त्यज्यतां भयम् ।। ६.६६. ॥

bhīrupravādāḥ śrūyante yastu jīviti dhikkṛtaḥ | mārgaḥ satpuruṣairjuṣṭaḥ sevyatāṃ tyajyatāṃ bhayam || 6.66. ||

शयामहे ऽथ निहताः पृथिव्यामल्पजीविताः । दुष्प्रापं ब्रह्मलोकं वा प्राप्नुमो युधि सूदिताः ।। ६.६६. ॥

śayāmahe 'tha nihatāḥ pṛthivyāmalpajīvitāḥ | duṣprāpaṃ brahmalokaṃ vā prāpnumo yudhi sūditāḥ || 6.66. ||

सम्प्राप्नुयामः कीर्तिं वा निहत्वा शत्रुमाहवे । जीवितं वीरलोकस्य मोक्ष्यामो वसु वानराः ।। ६.६६. ॥

samprāpnuyāmaḥ kīrtiṃ vā nihatvā śatrumāhave | jīvitaṃ vīralokasya mokṣyāmo vasu vānarāḥ || 6.66. ||

न कुम्भकर्णः काकुत्स्थं दृष्ट्वा जीवन् गमिष्यति । दीप्यमानमिवासाद्य पतङ्गो ज्वलनं यथा ।। ६.६६. ॥

na kumbhakarṇaḥ kākutsthaṃ dṛṣṭvā jīvan gamiṣyati | dīpyamānamivāsādya pataṅgo jvalanaṃ yathā || 6.66. ||

पलायनेन चोद्दिष्टाः प्राणान् रक्षामहे वयम् । एकेन बहवो भग्ना यशो नाशं गमिष्यति ।। ६.६६. ॥

palāyanena coddiṣṭāḥ prāṇān rakṣāmahe vayam | ekena bahavo bhagnā yaśo nāśaṃ gamiṣyati || 6.66. ||

एवं ब्रुवाणं तं शूरमङ्गदं कनकाङ्गदम् । द्रवमाणास्ततो वाक्यमूचुः शूरविगर्हितम् ।। ६.६६. ॥

evaṃ bruvāṇaṃ taṃ śūramaṅgadaṃ kanakāṅgadam | dravamāṇāstato vākyamūcuḥ śūravigarhitam || 6.66. ||

कृतं नः कदनं घोरं कुम्भकर्णेन रक्षसा । न स्थानकालो गच्छामो दयितं जीवितं हि नः ।। ६.६६. ॥

kṛtaṃ naḥ kadanaṃ ghoraṃ kumbhakarṇena rakṣasā | na sthānakālo gacchāmo dayitaṃ jīvitaṃ hi naḥ || 6.66. ||

एतावदुक्त्वा वचनं सर्वे ते भेजिरे दिशः । भीमं मीमाक्षमायान्तं दृष्ट्वा वानरयूथपाः ।। ६.६६. ॥

etāvaduktvā vacanaṃ sarve te bhejire diśaḥ | bhīmaṃ mīmākṣamāyāntaṃ dṛṣṭvā vānarayūthapāḥ || 6.66. ||

द्रवमाणास्तु ते वीरा अङ्गदेन वलीमुखाः । सान्त्वैश्चैवानुमानैश्च ततः सर्वे निवर्तिताः ।। ६.६६. ॥

dravamāṇāstu te vīrā aṅgadena valīmukhāḥ | sāntvaiścaivānumānaiśca tataḥ sarve nivartitāḥ || 6.66. ||

प्रहर्षमुपनीताश्च वालिपुत्रेण धीमता । आज्ञाप्रतीक्षास्तस्थुश्च सर्वे वानरयूथपाः ।। ६.६६. ॥

praharṣamupanītāśca vāliputreṇa dhīmatā | ājñāpratīkṣāstasthuśca sarve vānarayūthapāḥ || 6.66. ||

ऋषभशरभमैन्दधूम्रनीलाः कुमुदसुषेणगवाक्षरम्भताराः । द्विविदपनसवायुपुत्रमुख्यास्त्वरिततराभिमुखं रणं प्रयाताः ।। ६.६६. ॥

ṛṣabhaśarabhamaindadhūmranīlāḥ kumudasuṣeṇagavākṣarambhatārāḥ | dvividapanasavāyuputramukhyāstvaritatarābhimukhaṃ raṇaṃ prayātāḥ || 6.66. ||

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे षट्षष्टितमः सर्गः ॥

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe ṣaṭṣaṣṭitamaḥ sargaḥ ||

सर्पैरुष्ट्रैः खरैरश्वैः सिंहद्विपमृगद्विजैः । अनुजग्मुश्च तं घोरं कुम्भकर्णं महाबलम् ।। ६.६५. ॥

sarpairuṣṭraiḥ kharairaśvaiḥ siṃhadvipamṛgadvijaiḥ | anujagmuśca taṃ ghoraṃ kumbhakarṇaṃ mahābalam || 6.65. ||

स पुष्पवर्षैरवकीर्यमाणो धृतातपत्रः शितशूलपाणिः । मदोत्कटः शोणितगन्धमत्तो विनिर्ययौ दानवदेवशत्रुः ।। ६.६५. ॥

sa puṣpavarṣairavakīryamāṇo dhṛtātapatraḥ śitaśūlapāṇiḥ | madotkaṭaḥ śoṇitagandhamatto viniryayau dānavadevaśatruḥ || 6.65. ||

पदातयश्च बहवो महानादा महाबलाः । अन्वयू राक्षसा भीमा भीमाक्षाः शस्त्रपाणयः ।। ६.६५. ॥

padātayaśca bahavo mahānādā mahābalāḥ | anvayū rākṣasā bhīmā bhīmākṣāḥ śastrapāṇayaḥ || 6.65. ||

रक्ताक्षाः सुमहाकाया नीलाञ्जनचयोपमाः । शूलानुद्यम्य खड्गांश्च निशितांश्च परश्वधान् ।। ६.६५. ॥

raktākṣāḥ sumahākāyā nīlāñjanacayopamāḥ | śūlānudyamya khaḍgāṃśca niśitāṃśca paraśvadhān || 6.65. ||

बहुव्यामांश्च परिघान् गदाश्च मुसलानि च । तालस्कन्धांश्च विपुलान् क्षेपणीयान् दुरासदान् ।। ६.६५. ॥

bahuvyāmāṃśca parighān gadāśca musalāni ca | tālaskandhāṃśca vipulān kṣepaṇīyān durāsadān || 6.65. ||

अथान्यद्वपुरादाय दारुणं रोमहर्षणम् । निष्पपात महातेजाः कुम्भकर्णो महाबलः ।। ६.६५. ॥

athānyadvapurādāya dāruṇaṃ romaharṣaṇam | niṣpapāta mahātejāḥ kumbhakarṇo mahābalaḥ || 6.65. ||

धनुश्शतपरीणाहः स षट्छतसमुच्छ्रितः । रौद्रः शकटचक्राक्षो महापर्वतसन्निभः ।। ६.६५. ॥

dhanuśśataparīṇāhaḥ sa ṣaṭchatasamucchritaḥ | raudraḥ śakaṭacakrākṣo mahāparvatasannibhaḥ || 6.65. ||

सन्निपत्य च रक्षांसि दग्धशैलोपमो महान् । कुम्भकर्णो महावक्त्रः प्रहसन्निदमब्रवीत् ।। ६.६५. ॥

sannipatya ca rakṣāṃsi dagdhaśailopamo mahān | kumbhakarṇo mahāvaktraḥ prahasannidamabravīt || 6.65. ||

अद्य वानरमुख्यानां तानि यूथानि भागशः । निर्दहिष्यामि सङ्क्रुद्धः शलभानिव पावकः ।। ६.६५. ॥

adya vānaramukhyānāṃ tāni yūthāni bhāgaśaḥ | nirdahiṣyāmi saṅkruddhaḥ śalabhāniva pāvakaḥ || 6.65. ||

नापराध्यन्ति मे कामं वानरा वनचारिणः । जातिरस्माद्विधानां सा पुरोद्यानविभूषणम् ।। ६.६५. ॥

nāparādhyanti me kāmaṃ vānarā vanacāriṇaḥ | jātirasmādvidhānāṃ sā purodyānavibhūṣaṇam || 6.65. ||

पुररोधस्य मूलं तु राघवः सहलक्ष्मणः । हते तस्मिन् हतं सर्वं तं वधिष्यामि संयुगे ।। ६.६५. ॥

purarodhasya mūlaṃ tu rāghavaḥ sahalakṣmaṇaḥ | hate tasmin hataṃ sarvaṃ taṃ vadhiṣyāmi saṃyuge || 6.65. ||

एवं तस्य ब्रुवाणस्य कुम्भकर्णस्य राक्षसाः । नादं चक्रुर्महाघोरं कम्पयन्त इवार्णवम् ।। ६.६५. ॥

evaṃ tasya bruvāṇasya kumbhakarṇasya rākṣasāḥ | nādaṃ cakrurmahāghoraṃ kampayanta ivārṇavam || 6.65. ||

तस्य निष्पततस्तूर्णं कुम्भकर्णस्य धीमतः । बभूवुर्घोररूपाणि निमित्तानि समन्ततः ।। ६.६५. ॥

tasya niṣpatatastūrṇaṃ kumbhakarṇasya dhīmataḥ | babhūvurghorarūpāṇi nimittāni samantataḥ || 6.65. ||

उल्काशनियुता मेघा बभूवुर्गर्दभारुणाः । ससागरवना चैव वसुधा समकम्पत ।। ६.६५. ॥

ulkāśaniyutā meghā babhūvurgardabhāruṇāḥ | sasāgaravanā caiva vasudhā samakampata || 6.65. ||

घोररूपाः शिवा नेदुः सज्वालकवलैर्मुखैः । मण्डलान्यपसव्यानि बबन्धुश्च विहङ्गमाः ।। ६.६५. ॥

ghorarūpāḥ śivā neduḥ sajvālakavalairmukhaiḥ | maṇḍalānyapasavyāni babandhuśca vihaṅgamāḥ || 6.65. ||

निष्पपात च मालेव गृध्रो ऽस्य पथि गच्छतः । प्रास्फुरन्नयनं चास्य सव्यो बाहुश्च कम्पते ।। ६.६५. ॥

niṣpapāta ca māleva gṛdhro 'sya pathi gacchataḥ | prāsphurannayanaṃ cāsya savyo bāhuśca kampate || 6.65. ||

निपपात तदा चोल्का ज्वलन्ती भीमनिस्वना । आदित्यो निष्प्रभश्चासीन्न प्रवाति सुखो ऽनिलः ।। ६.६५. ॥

nipapāta tadā colkā jvalantī bhīmanisvanā | ādityo niṣprabhaścāsīnna pravāti sukho 'nilaḥ || 6.65. ||

अचिन्तयन् महोत्पातानुत्थितान् रोमहर्षणान् । निर्ययौ कुम्भकर्णस्तु कृतान्तबलचोदितः ।। ६.६५. ॥

acintayan mahotpātānutthitān romaharṣaṇān | niryayau kumbhakarṇastu kṛtāntabalacoditaḥ || 6.65. ||

स लङ्घयित्वा प्राकारं पद्भ्यां पर्वतसन्निभः । ददर्शाभ्रघनप्रख्यं वानरानीकमद्भुतम् ।। ६.६५. ॥

sa laṅghayitvā prākāraṃ padbhyāṃ parvatasannibhaḥ | dadarśābhraghanaprakhyaṃ vānarānīkamadbhutam || 6.65. ||

ते दृष्ट्वा राक्षसश्रेष्ठं वानराः पर्वतोपमम् । वायुनुन्ना इव घना ययुः सर्वा दिशस्तदा ।। ६.६५. ॥

te dṛṣṭvā rākṣasaśreṣṭhaṃ vānarāḥ parvatopamam | vāyununnā iva ghanā yayuḥ sarvā diśastadā || 6.65. ||

तद्वानरानीकमतिप्रचण्डं दिशो द्रवद्भिन्नमिवाभ्रजालम् । स कुम्भकर्णः समवेक्ष्य हर्षान्ननाद भूयो घनवद् घनाभः ।। ६.६५. ॥

tadvānarānīkamatipracaṇḍaṃ diśo dravadbhinnamivābhrajālam | sa kumbhakarṇaḥ samavekṣya harṣānnanāda bhūyo ghanavad ghanābhaḥ || 6.65. ||

ते तस्य घोरं निनदं निशम्य यथा निनादं दिवि वारिदस्य । पेतुर्धरण्यां बहवः प्लवङ्गा निकृत्तमूला इव सालवृक्षाः ।। ६.६५. ॥

te tasya ghoraṃ ninadaṃ niśamya yathā ninādaṃ divi vāridasya | peturdharaṇyāṃ bahavaḥ plavaṅgā nikṛttamūlā iva sālavṛkṣāḥ || 6.65. ||

विपुलपरिघवान् स कुम्भकर्णो रिपुनिधनाय विनिस्सृतो महात्मा । कपिगणभयमाददत् सुभीमं प्रभुरिव किङ्करदण्डवान् युगान्ते ।। ६.६५. ॥

vipulaparighavān sa kumbhakarṇo ripunidhanāya vinissṛto mahātmā | kapigaṇabhayamādadat subhīmaṃ prabhuriva kiṅkaradaṇḍavān yugānte || 6.65. ||

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे पञ्चषष्टितमः सर्गः ॥

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe pañcaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ ||