Sarga 65

स तथोक्तस्तु निर्भर्त्स्य कुम्भकर्णो महोदरम् । अब्रवीद्राक्षसश्रेष्ठं भ्रातरं रावणं ततः ।। ६.६५. ॥

sa tathoktastu nirbhartsya kumbhakarṇo mahodaram | abravīdrākṣasaśreṣṭhaṃ bhrātaraṃ rāvaṇaṃ tataḥ || 6.65. ||

सो ऽहं तव भयं घोरं वधात्तस्य दुरात्मनः । रामस्याद्य प्रमार्जामि निर्वैरो हि सुखी भव ।। ६.६५. ॥

so 'haṃ tava bhayaṃ ghoraṃ vadhāttasya durātmanaḥ | rāmasyādya pramārjāmi nirvairo hi sukhī bhava || 6.65. ||

गर्जन्ति न वृथा शूरा निर्जला इव तोयदाः । पश्य सम्पाद्यमानं तु गर्जितं युधि कर्मणा ।। ६.६५. ॥

garjanti na vṛthā śūrā nirjalā iva toyadāḥ | paśya sampādyamānaṃ tu garjitaṃ yudhi karmaṇā || 6.65. ||

न मर्षयति चात्मानं सम्भावयति नात्मना । अदर्शयित्वा शूरास्तु कर्म कुर्वन्ति दुष्करम् ।। ६.६५. ॥

na marṣayati cātmānaṃ sambhāvayati nātmanā | adarśayitvā śūrāstu karma kurvanti duṣkaram || 6.65. ||

विक्लवानामबुद्धीनां राज्ञा पण्डितमानिनाम् । शृण्वता सादितमिदं त्वद्विधानां महोदर ।। ६.६५. ॥

viklavānāmabuddhīnāṃ rājñā paṇḍitamāninām | śṛṇvatā sāditamidaṃ tvadvidhānāṃ mahodara || 6.65. ||

युद्धे कापुरुषैर्नित्यं भवद्भिः प्रियवादिभिः । राजानमनुगच्छद्भिः कृत्यमेतद्धि सादितम् ।। ६.६५. ॥

yuddhe kāpuruṣairnityaṃ bhavadbhiḥ priyavādibhiḥ | rājānamanugacchadbhiḥ kṛtyametaddhi sāditam || 6.65. ||

राजशेषा कृता लङ्का क्षीणः कोशो बलं हतम् । राजानमिममासाद्य सुहृच्चिह्नममित्रकम् ।। ६.६५. ॥

rājaśeṣā kṛtā laṅkā kṣīṇaḥ kośo balaṃ hatam | rājānamimamāsādya suhṛccihnamamitrakam || 6.65. ||

एष निर्याम्यहं युद्धमुद्यतः शत्रुनिर्जये । दुर्नयं भवतामद्य समीकर्तुमिहाहवे ।। ६.६५. ॥

eṣa niryāmyahaṃ yuddhamudyataḥ śatrunirjaye | durnayaṃ bhavatāmadya samīkartumihāhave || 6.65. ||

एवमुक्तवतो वाक्यं कुम्भकर्णस्य धीमतः । प्रत्युवाच ततो वाक्यं प्रहसन् राक्षसाधिपः ।। ६.६५. ॥

evamuktavato vākyaṃ kumbhakarṇasya dhīmataḥ | pratyuvāca tato vākyaṃ prahasan rākṣasādhipaḥ || 6.65. ||

महोदरो ऽयं रामात्तु परित्रस्तो न संशयः । न हि रोचयते तात युद्धं युद्धविशारद ।। ६.६५. ॥

mahodaro 'yaṃ rāmāttu paritrasto na saṃśayaḥ | na hi rocayate tāta yuddhaṃ yuddhaviśārada || 6.65. ||

कश्चिन्मे त्वत्समो नास्ति सौहृदेन बलेन च । गच्छ शत्रुवधाय त्वं कुम्भकर्ण जयाय च ।। ६.६५. ॥

kaścinme tvatsamo nāsti sauhṛdena balena ca | gaccha śatruvadhāya tvaṃ kumbhakarṇa jayāya ca || 6.65. ||

तस्मात्तु भयनाशार्थं भवान् सम्बोधितो मया । अयं हि कालः सुहृदां राक्षसानामरिन्दम ।। ६.६५. ॥

tasmāttu bhayanāśārthaṃ bhavān sambodhito mayā | ayaṃ hi kālaḥ suhṛdāṃ rākṣasānāmarindama || 6.65. ||

तद्गच्छ शूलमादाय पाशहस्त इवान्तकः । वानरान् राजपुत्रौ च भक्षयादित्यतेजसौ ।। ६.६५. ॥

tadgaccha śūlamādāya pāśahasta ivāntakaḥ | vānarān rājaputrau ca bhakṣayādityatejasau || 6.65. ||

समालोक्य तु ते रूपं विद्रविष्यन्ति वानराः । रामलक्ष्मणोश्चापि हृदये प्रस्फुटिष्यतः ।। ६.६५. ॥

samālokya tu te rūpaṃ vidraviṣyanti vānarāḥ | rāmalakṣmaṇoścāpi hṛdaye prasphuṭiṣyataḥ || 6.65. ||

एवमुक्त्वा महाराजः कुम्भकर्णं महाबलम् । पुनर्जातमिवात्मानं मेने राक्षसपुङ्गवः ।। ६.६५. ॥

evamuktvā mahārājaḥ kumbhakarṇaṃ mahābalam | punarjātamivātmānaṃ mene rākṣasapuṅgavaḥ || 6.65. ||

कुम्भकर्णबलाभिज्ञो जानंस्तस्य पराक्रमम् । बभूव मुदितो राजा शशाङ्क इव निर्मलः ।। ६.६५. ॥

kumbhakarṇabalābhijño jānaṃstasya parākramam | babhūva mudito rājā śaśāṅka iva nirmalaḥ || 6.65. ||

इत्येवमुक्तः संहृष्टो निर्जगाम महाबलः । । ६.६५. ॥

ityevamuktaḥ saṃhṛṣṭo nirjagāma mahābalaḥ | | 6.65. ||

राज्ञस्तु वचनं श्रुत्वा कुम्भकर्णः समुद्यतः । आददे निशितं शूलं वेगाच्छत्रुनिबर्हणम् ।। ६.६५. ॥

rājñastu vacanaṃ śrutvā kumbhakarṇaḥ samudyataḥ | ādade niśitaṃ śūlaṃ vegācchatrunibarhaṇam || 6.65. ||

सर्वकालायसं दीप्तं तप्तकाञ्चनभूषणम् । इन्द्राशनिसमं भीमं वज्रप्रतिमगौरवम् ।। ६.६५. ॥

sarvakālāyasaṃ dīptaṃ taptakāñcanabhūṣaṇam | indrāśanisamaṃ bhīmaṃ vajrapratimagauravam || 6.65. ||

देवदानवगन्धर्वयक्षकिन्नरसूदनम् । रक्तमाल्यं महाधामस्वतश्चोद्गतपावकम् ।। ६.६५. ॥

devadānavagandharvayakṣakinnarasūdanam | raktamālyaṃ mahādhāmasvataścodgatapāvakam || 6.65. ||

आदाय निशितं शूलं शत्रुशोणितरञ्जितम् । कुम्भकर्णो महातेजा रावणं वाक्यमब्रवीत् ।। ६.६५. ॥

ādāya niśitaṃ śūlaṃ śatruśoṇitarañjitam | kumbhakarṇo mahātejā rāvaṇaṃ vākyamabravīt || 6.65. ||

गमिष्याम्यहमेकाकी तिष्ठत्विह बलं मम । अद्य तान् क्षुभितान् क्रुद्धो भक्षयिष्यामि वानरान्। कुम्भकर्णवचः श्रुत्वा रावणो वाक्यमब्रवीत् ।। ६.६५. ॥

gamiṣyāmyahamekākī tiṣṭhatviha balaṃ mama | adya tān kṣubhitān kruddho bhakṣayiṣyāmi vānarān| kumbhakarṇavacaḥ śrutvā rāvaṇo vākyamabravīt || 6.65. ||

सैन्यैः परिवृतो गच्छ शूलमुद्गरपाणिभिः । वानरा हि महात्मानः शीघ्राः सुव्यवसायिनः ।। ६.६५. ॥

sainyaiḥ parivṛto gaccha śūlamudgarapāṇibhiḥ | vānarā hi mahātmānaḥ śīghrāḥ suvyavasāyinaḥ || 6.65. ||

एकाकिनं प्रमत्तं वा नयेयुर्दशनैः क्षयम् । तस्मात् परमदुर्धर्षैः सैन्यैः परिवृतो व्रज। रक्षसामहितं सर्वं शत्रुपक्षं निषूदय ।। ६.६५. ॥

ekākinaṃ pramattaṃ vā nayeyurdaśanaiḥ kṣayam | tasmāt paramadurdharṣaiḥ sainyaiḥ parivṛto vraja| rakṣasāmahitaṃ sarvaṃ śatrupakṣaṃ niṣūdaya || 6.65. ||

अथासनात् समुत्पत्य स्रजं मणिकृतान्तराम् । आबबन्ध महातेजाः कुम्भकर्णस्य रावणः ।। ६.६५. ॥

athāsanāt samutpatya srajaṃ maṇikṛtāntarām | ābabandha mahātejāḥ kumbhakarṇasya rāvaṇaḥ || 6.65. ||

अङ्गदान्यङ्गुलीवेष्टान् वराण्याभरणानि च । हारं च शशिसङ्काशमाबबन्ध महात्मनः ।। ६.६५. ॥

aṅgadānyaṅgulīveṣṭān varāṇyābharaṇāni ca | hāraṃ ca śaśisaṅkāśamābabandha mahātmanaḥ || 6.65. ||

दिव्यानि च सुगन्धीनि माल्यदामानि रावणः । श्रोत्रे चासञ्जयामास श्रीमती चास्य कुण्डले ।। ६.६५. ॥

divyāni ca sugandhīni mālyadāmāni rāvaṇaḥ | śrotre cāsañjayāmāsa śrīmatī cāsya kuṇḍale || 6.65. ||

काञ्चनाङ्गदकेयूरनिष्काभरणभूषितः । कुम्भकर्णो बृहत्कर्णः सुहुतो ऽग्निरिवाबभौ ।। ६.६५. ॥

kāñcanāṅgadakeyūraniṣkābharaṇabhūṣitaḥ | kumbhakarṇo bṛhatkarṇaḥ suhuto 'gnirivābabhau || 6.65. ||

श्रोणीसूत्रेण महता मेचकेन व्यराजत । अमृतोत्पादने नद्धो भुजङ्गेनेव मन्दरः ।। ६.६५. ॥

śroṇīsūtreṇa mahatā mecakena vyarājata | amṛtotpādane naddho bhujaṅgeneva mandaraḥ || 6.65. ||

स काञ्चनं भारसहं निवातं विद्युत्प्रभं दीप्तमिवात्मभासा । आभध्यमानः कवचं रराज सन्ध्याभ्रसंवीत इवाद्रिराजः ।। ६.६५. ॥

sa kāñcanaṃ bhārasahaṃ nivātaṃ vidyutprabhaṃ dīptamivātmabhāsā | ābhadhyamānaḥ kavacaṃ rarāja sandhyābhrasaṃvīta ivādrirājaḥ || 6.65. ||

सर्वाभरणसर्वाङ्गः शूलपाणिः स राक्षसः । त्रिविक्रमकृतोत्साहो नारायण इवाबभौ ।। ६.६५. ॥

sarvābharaṇasarvāṅgaḥ śūlapāṇiḥ sa rākṣasaḥ | trivikramakṛtotsāho nārāyaṇa ivābabhau || 6.65. ||

भ्रातरं सम्परिष्वज्य कृत्वा चाभिप्रदक्षिणम् । प्रणम्य शिरसा तस्मै सम्प्रतस्थे महाबलः ।। ६.६५. ॥

bhrātaraṃ sampariṣvajya kṛtvā cābhipradakṣiṇam | praṇamya śirasā tasmai sampratasthe mahābalaḥ || 6.65. ||

निष्पतन्तं महाकायं महानादं महाबलम् । तमाशीर्भिः प्रशस्ताभिः प्रेषयामास रावणः ।। ६.६५. ॥

niṣpatantaṃ mahākāyaṃ mahānādaṃ mahābalam | tamāśīrbhiḥ praśastābhiḥ preṣayāmāsa rāvaṇaḥ || 6.65. ||

शङ्खदुन्दुभिनिर्घोषैः सैन्यैश्चापि वरायुधैः । तं गजैश्च तुरङ्गैश्च स्यन्दनैश्चाम्बुदस्वनैः ।। ६.६५. ॥

śaṅkhadundubhinirghoṣaiḥ sainyaiścāpi varāyudhaiḥ | taṃ gajaiśca turaṅgaiśca syandanaiścāmbudasvanaiḥ || 6.65. ||

अनुजग्मुर्महात्मानं रथिनो रथिनां वरम् । । ६.६५. ॥

anujagmurmahātmānaṃ rathino rathināṃ varam | | 6.65. ||

सर्पैरुष्ट्रैः खरैरश्वैः सिंहद्विपमृगद्विजैः । अनुजग्मुश्च तं घोरं कुम्भकर्णं महाबलम् ।। ६.६५. ॥

sarpairuṣṭraiḥ kharairaśvaiḥ siṃhadvipamṛgadvijaiḥ | anujagmuśca taṃ ghoraṃ kumbhakarṇaṃ mahābalam || 6.65. ||

स पुष्पवर्षैरवकीर्यमाणो धृतातपत्रः शितशूलपाणिः । मदोत्कटः शोणितगन्धमत्तो विनिर्ययौ दानवदेवशत्रुः ।। ६.६५. ॥

sa puṣpavarṣairavakīryamāṇo dhṛtātapatraḥ śitaśūlapāṇiḥ | madotkaṭaḥ śoṇitagandhamatto viniryayau dānavadevaśatruḥ || 6.65. ||

पदातयश्च बहवो महानादा महाबलाः । अन्वयू राक्षसा भीमा भीमाक्षाः शस्त्रपाणयः ।। ६.६५. ॥

padātayaśca bahavo mahānādā mahābalāḥ | anvayū rākṣasā bhīmā bhīmākṣāḥ śastrapāṇayaḥ || 6.65. ||

रक्ताक्षाः सुमहाकाया नीलाञ्जनचयोपमाः । शूलानुद्यम्य खड्गांश्च निशितांश्च परश्वधान् ।। ६.६५. ॥

raktākṣāḥ sumahākāyā nīlāñjanacayopamāḥ | śūlānudyamya khaḍgāṃśca niśitāṃśca paraśvadhān || 6.65. ||

बहुव्यामांश्च परिघान् गदाश्च मुसलानि च । तालस्कन्धांश्च विपुलान् क्षेपणीयान् दुरासदान् ।। ६.६५. ॥

bahuvyāmāṃśca parighān gadāśca musalāni ca | tālaskandhāṃśca vipulān kṣepaṇīyān durāsadān || 6.65. ||

अथान्यद्वपुरादाय दारुणं रोमहर्षणम् । निष्पपात महातेजाः कुम्भकर्णो महाबलः ।। ६.६५. ॥

athānyadvapurādāya dāruṇaṃ romaharṣaṇam | niṣpapāta mahātejāḥ kumbhakarṇo mahābalaḥ || 6.65. ||

धनुश्शतपरीणाहः स षट्छतसमुच्छ्रितः । रौद्रः शकटचक्राक्षो महापर्वतसन्निभः ।। ६.६५. ॥

dhanuśśataparīṇāhaḥ sa ṣaṭchatasamucchritaḥ | raudraḥ śakaṭacakrākṣo mahāparvatasannibhaḥ || 6.65. ||

सन्निपत्य च रक्षांसि दग्धशैलोपमो महान् । कुम्भकर्णो महावक्त्रः प्रहसन्निदमब्रवीत् ।। ६.६५. ॥

sannipatya ca rakṣāṃsi dagdhaśailopamo mahān | kumbhakarṇo mahāvaktraḥ prahasannidamabravīt || 6.65. ||

अद्य वानरमुख्यानां तानि यूथानि भागशः । निर्दहिष्यामि सङ्क्रुद्धः शलभानिव पावकः ।। ६.६५. ॥

adya vānaramukhyānāṃ tāni yūthāni bhāgaśaḥ | nirdahiṣyāmi saṅkruddhaḥ śalabhāniva pāvakaḥ || 6.65. ||

नापराध्यन्ति मे कामं वानरा वनचारिणः । जातिरस्माद्विधानां सा पुरोद्यानविभूषणम् ।। ६.६५. ॥

nāparādhyanti me kāmaṃ vānarā vanacāriṇaḥ | jātirasmādvidhānāṃ sā purodyānavibhūṣaṇam || 6.65. ||

पुररोधस्य मूलं तु राघवः सहलक्ष्मणः । हते तस्मिन् हतं सर्वं तं वधिष्यामि संयुगे ।। ६.६५. ॥

purarodhasya mūlaṃ tu rāghavaḥ sahalakṣmaṇaḥ | hate tasmin hataṃ sarvaṃ taṃ vadhiṣyāmi saṃyuge || 6.65. ||

एवं तस्य ब्रुवाणस्य कुम्भकर्णस्य राक्षसाः । नादं चक्रुर्महाघोरं कम्पयन्त इवार्णवम् ।। ६.६५. ॥

evaṃ tasya bruvāṇasya kumbhakarṇasya rākṣasāḥ | nādaṃ cakrurmahāghoraṃ kampayanta ivārṇavam || 6.65. ||

तस्य निष्पततस्तूर्णं कुम्भकर्णस्य धीमतः । बभूवुर्घोररूपाणि निमित्तानि समन्ततः ।। ६.६५. ॥

tasya niṣpatatastūrṇaṃ kumbhakarṇasya dhīmataḥ | babhūvurghorarūpāṇi nimittāni samantataḥ || 6.65. ||

उल्काशनियुता मेघा बभूवुर्गर्दभारुणाः । ससागरवना चैव वसुधा समकम्पत ।। ६.६५. ॥

ulkāśaniyutā meghā babhūvurgardabhāruṇāḥ | sasāgaravanā caiva vasudhā samakampata || 6.65. ||

घोररूपाः शिवा नेदुः सज्वालकवलैर्मुखैः । मण्डलान्यपसव्यानि बबन्धुश्च विहङ्गमाः ।। ६.६५. ॥

ghorarūpāḥ śivā neduḥ sajvālakavalairmukhaiḥ | maṇḍalānyapasavyāni babandhuśca vihaṅgamāḥ || 6.65. ||

निष्पपात च मालेव गृध्रो ऽस्य पथि गच्छतः । प्रास्फुरन्नयनं चास्य सव्यो बाहुश्च कम्पते ।। ६.६५. ॥

niṣpapāta ca māleva gṛdhro 'sya pathi gacchataḥ | prāsphurannayanaṃ cāsya savyo bāhuśca kampate || 6.65. ||

निपपात तदा चोल्का ज्वलन्ती भीमनिस्वना । आदित्यो निष्प्रभश्चासीन्न प्रवाति सुखो ऽनिलः ।। ६.६५. ॥

nipapāta tadā colkā jvalantī bhīmanisvanā | ādityo niṣprabhaścāsīnna pravāti sukho 'nilaḥ || 6.65. ||

अचिन्तयन् महोत्पातानुत्थितान् रोमहर्षणान् । निर्ययौ कुम्भकर्णस्तु कृतान्तबलचोदितः ।। ६.६५. ॥

acintayan mahotpātānutthitān romaharṣaṇān | niryayau kumbhakarṇastu kṛtāntabalacoditaḥ || 6.65. ||

स लङ्घयित्वा प्राकारं पद्भ्यां पर्वतसन्निभः । ददर्शाभ्रघनप्रख्यं वानरानीकमद्भुतम् ।। ६.६५. ॥

sa laṅghayitvā prākāraṃ padbhyāṃ parvatasannibhaḥ | dadarśābhraghanaprakhyaṃ vānarānīkamadbhutam || 6.65. ||

ते दृष्ट्वा राक्षसश्रेष्ठं वानराः पर्वतोपमम् । वायुनुन्ना इव घना ययुः सर्वा दिशस्तदा ।। ६.६५. ॥

te dṛṣṭvā rākṣasaśreṣṭhaṃ vānarāḥ parvatopamam | vāyununnā iva ghanā yayuḥ sarvā diśastadā || 6.65. ||

तद्वानरानीकमतिप्रचण्डं दिशो द्रवद्भिन्नमिवाभ्रजालम् । स कुम्भकर्णः समवेक्ष्य हर्षान्ननाद भूयो घनवद् घनाभः ।। ६.६५. ॥

tadvānarānīkamatipracaṇḍaṃ diśo dravadbhinnamivābhrajālam | sa kumbhakarṇaḥ samavekṣya harṣānnanāda bhūyo ghanavad ghanābhaḥ || 6.65. ||

ते तस्य घोरं निनदं निशम्य यथा निनादं दिवि वारिदस्य । पेतुर्धरण्यां बहवः प्लवङ्गा निकृत्तमूला इव सालवृक्षाः ।। ६.६५. ॥

te tasya ghoraṃ ninadaṃ niśamya yathā ninādaṃ divi vāridasya | peturdharaṇyāṃ bahavaḥ plavaṅgā nikṛttamūlā iva sālavṛkṣāḥ || 6.65. ||

विपुलपरिघवान् स कुम्भकर्णो रिपुनिधनाय विनिस्सृतो महात्मा । कपिगणभयमाददत् सुभीमं प्रभुरिव किङ्करदण्डवान् युगान्ते ।। ६.६५. ॥

vipulaparighavān sa kumbhakarṇo ripunidhanāya vinissṛto mahātmā | kapigaṇabhayamādadat subhīmaṃ prabhuriva kiṅkaradaṇḍavān yugānte || 6.65. ||

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे पञ्चषष्टितमः सर्गः ॥

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe pañcaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ ||