Sarga 64

तदुक्तमतिकायस्य बलिनो बाहुशालिनः । कुम्भकर्णस्य वचनं श्रुत्वोवाच महोदरः ।। ६.६४. ॥

taduktamatikāyasya balino bāhuśālinaḥ | kumbhakarṇasya vacanaṃ śrutvovāca mahodaraḥ || 6.64. ||

कुम्भकर्ण कुले जातो धृष्टः प्राकृतदर्शनः । अवलिप्तो न शक्नोषि कृत्यं सर्वत्र वेदितुम् ।। ६.६४. ॥

kumbhakarṇa kule jāto dhṛṣṭaḥ prākṛtadarśanaḥ | avalipto na śaknoṣi kṛtyaṃ sarvatra veditum || 6.64. ||

न हि राजा न जानीते कुम्भकर्ण नयानयौ । त्वं तु कैशोरकाद्धृष्टः केवलं वक्तुमिच्छसि ।। ६.६४. ॥

na hi rājā na jānīte kumbhakarṇa nayānayau | tvaṃ tu kaiśorakāddhṛṣṭaḥ kevalaṃ vaktumicchasi || 6.64. ||

स्थानं वृद्धिं च हानिं च देशकालविभागवित् । आत्मनश्च परेषां च बुध्यते राक्षसर्षभः ।। ६.६४. ॥

sthānaṃ vṛddhiṃ ca hāniṃ ca deśakālavibhāgavit | ātmanaśca pareṣāṃ ca budhyate rākṣasarṣabhaḥ || 6.64. ||

यत्तु शक्यं बलवता कर्तुं प्राकृतबुद्धिना । अनुपासितवृद्धेन कः कुर्यात्तादृशं बुधः ।। ६.६४. ॥

yattu śakyaṃ balavatā kartuṃ prākṛtabuddhinā | anupāsitavṛddhena kaḥ kuryāttādṛśaṃ budhaḥ || 6.64. ||

यांस्तु धर्मार्थकामांस्त्वं ब्रवीषि पृथगाश्रयान् । अनुबोद्धुं स्वभावे तान्नहि लक्षणमस्ति ते ।। ६.६४. ॥

yāṃstu dharmārthakāmāṃstvaṃ bravīṣi pṛthagāśrayān | anuboddhuṃ svabhāve tānnahi lakṣaṇamasti te || 6.64. ||

कर्म चैव हि सर्वेषां कारणानां प्रयोजकम् । श्रेयः पापीयसां चात्र फलं भवति कर्मणाम् ।। ६.६४. ॥

karma caiva hi sarveṣāṃ kāraṇānāṃ prayojakam | śreyaḥ pāpīyasāṃ cātra phalaṃ bhavati karmaṇām || 6.64. ||

निश्श्रेयसफलावेव धर्मार्थावितरावपि । अधर्मानर्थयोः प्राप्तिः फलं च प्रत्यवायिकम् ।। ६.६४. ॥

niśśreyasaphalāveva dharmārthāvitarāvapi | adharmānarthayoḥ prāptiḥ phalaṃ ca pratyavāyikam || 6.64. ||

एहलौकिकपारत्रं कर्म पुम्भिर्निषेव्यते । कर्माण्यपि तु कल्याणि लभते काममास्थितः ।। ६.६४. ॥

ehalaukikapāratraṃ karma pumbhirniṣevyate | karmāṇyapi tu kalyāṇi labhate kāmamāsthitaḥ || 6.64. ||

तत्र क्लृप्तमिदं राज्ञा हृदि कार्यं मतं च नः । शत्रौ हि साहसं यत् स्यात् किमिवात्रापनीयताम् ।। ६.६४. ॥

tatra klṛptamidaṃ rājñā hṛdi kāryaṃ mataṃ ca naḥ | śatrau hi sāhasaṃ yat syāt kimivātrāpanīyatām || 6.64. ||

एकस्यैवाभियाने तु हेतुर्यः प्रकृतस्त्वया । तत्राप्यनुपपन्नं ते वक्ष्यामि यदसाधु च ।। ६.६४. ॥

ekasyaivābhiyāne tu heturyaḥ prakṛtastvayā | tatrāpyanupapannaṃ te vakṣyāmi yadasādhu ca || 6.64. ||

येन पूर्वं जनस्थाने बहवो ऽतिबला हताः । राक्षसा राघवं तं त्वं कथमेको जयिष्यसि ।। ६.६४. ॥

yena pūrvaṃ janasthāne bahavo 'tibalā hatāḥ | rākṣasā rāghavaṃ taṃ tvaṃ kathameko jayiṣyasi || 6.64. ||

ये पुरा निर्जितास्तेन जनस्थाने महौजसः । राक्षसांस्तान् पुरे सर्वान् भीतानद्यापि पश्यसि ।। ६.६४. ॥

ye purā nirjitāstena janasthāne mahaujasaḥ | rākṣasāṃstān pure sarvān bhītānadyāpi paśyasi || 6.64. ||

तं सिंहमिव सङ्क्रुद्धं रामं दशरथात्मजम् । सर्पं सुप्तमिवाबुध्य प्रबोधयितुमिच्छसि ।। ६.६४. ॥

taṃ siṃhamiva saṅkruddhaṃ rāmaṃ daśarathātmajam | sarpaṃ suptamivābudhya prabodhayitumicchasi || 6.64. ||

ज्वलन्तं तेजसा नित्यं क्रोधेन च दुरासदम् । कस्तं मृत्युमिवासह्यमासादयितुमर्हति ।। ६.६४. ॥

jvalantaṃ tejasā nityaṃ krodhena ca durāsadam | kastaṃ mṛtyumivāsahyamāsādayitumarhati || 6.64. ||

संशयस्थमिदं सर्वं शत्रोः प्रतिसमासने । एकस्य गमनं तत्र नहि मे रोचते भृशम् ।। ६.६४. ॥

saṃśayasthamidaṃ sarvaṃ śatroḥ pratisamāsane | ekasya gamanaṃ tatra nahi me rocate bhṛśam || 6.64. ||

हीनार्थः सुसमृद्धार्थं को रिपुं प्राकृतं यथा । निश्चित्य जीवितत्यागे वशमानेतुमिच्छति ।। ६.६४. ॥

hīnārthaḥ susamṛddhārthaṃ ko ripuṃ prākṛtaṃ yathā | niścitya jīvitatyāge vaśamānetumicchati || 6.64. ||

यस्य नास्ति मनुष्येषु सदृशो राक्षसोत्तम । कथमाशंससे योद्धुं तुल्येनेन्द्रविवस्वतोः ।। ६.६४. ॥

yasya nāsti manuṣyeṣu sadṛśo rākṣasottama | kathamāśaṃsase yoddhuṃ tulyenendravivasvatoḥ || 6.64. ||

एवमुक्त्वा तु संरब्धः कुम्भकर्णं महोदरः । उवाच रक्षसां मध्ये रावणं लोकरावणम् ।। ६.६४. ॥

evamuktvā tu saṃrabdhaḥ kumbhakarṇaṃ mahodaraḥ | uvāca rakṣasāṃ madhye rāvaṇaṃ lokarāvaṇam || 6.64. ||

लब्ध्वा पुनस्त्वं वैदेहीं किमर्थं सम्प्रजल्पसि । यदीच्छसि तदा सीता वशगा ते भविष्यति ।। ६.६४. ॥

labdhvā punastvaṃ vaidehīṃ kimarthaṃ samprajalpasi | yadīcchasi tadā sītā vaśagā te bhaviṣyati || 6.64. ||

दृष्टः कश्चिदुपायो मे सीतोपस्थानकारकः । रुचिरश्चेत् स्वया बुद्ध्या राक्षसेश्वर तं शृणु ।। ६.६४. ॥

dṛṣṭaḥ kaścidupāyo me sītopasthānakārakaḥ | ruciraścet svayā buddhyā rākṣaseśvara taṃ śṛṇu || 6.64. ||

अहं द्विजिह्वः संह्रादी कुम्भकर्णो वितर्दनः । पञ्च रामवधायैते निर्यान्तीत्यवघोषय ।। ६.६४. ॥

ahaṃ dvijihvaḥ saṃhrādī kumbhakarṇo vitardanaḥ | pañca rāmavadhāyaite niryāntītyavaghoṣaya || 6.64. ||

ततो गत्वा वयं युद्धं दास्यामस्तस्य यत्नतः । जेष्यामो यदि ते शत्रून्नोपायैः कृत्यमस्ति नः ।। ६.६४. ॥

tato gatvā vayaṃ yuddhaṃ dāsyāmastasya yatnataḥ | jeṣyāmo yadi te śatrūnnopāyaiḥ kṛtyamasti naḥ || 6.64. ||

अथ जीवति नः शत्रुर्वयं च कृतसंयुगाः । ततस्तदभिपत्स्यामो मनसा यत् समीक्षितम् ।। ६.६४. ॥

atha jīvati naḥ śatrurvayaṃ ca kṛtasaṃyugāḥ | tatastadabhipatsyāmo manasā yat samīkṣitam || 6.64. ||

वयं युद्धादिहैष्यामो रुधिरेण समुक्षिताः । विदार्यं स्वतनुं बाणै रामनामाङ्कितैः शितैः ।। ६.६४. ॥

vayaṃ yuddhādihaiṣyāmo rudhireṇa samukṣitāḥ | vidāryaṃ svatanuṃ bāṇai rāmanāmāṅkitaiḥ śitaiḥ || 6.64. ||

भक्षितो राघवो ऽस्माभिर्लक्ष्मणश्चेति वादिनः । तव पादौ ग्रहीष्यामस्त्वं नः कामं प्रपूरय ।। ६.६४. ॥

bhakṣito rāghavo 'smābhirlakṣmaṇaśceti vādinaḥ | tava pādau grahīṣyāmastvaṃ naḥ kāmaṃ prapūraya || 6.64. ||

ततो ऽवघोषय पुरे गजस्कन्धेन पार्थिव । हतो रामः सह भ्रात्रा ससैन्य इति सर्वतः ।। ६.६४. ॥

tato 'vaghoṣaya pure gajaskandhena pārthiva | hato rāmaḥ saha bhrātrā sasainya iti sarvataḥ || 6.64. ||

प्रीतो नाम ततो भूत्वा भृत्यानां त्वमरिन्दम । भोगांश्च परिवारांश्च कामांश्च वसु दापय ।। ६.६४. ॥

prīto nāma tato bhūtvā bhṛtyānāṃ tvamarindama | bhogāṃśca parivārāṃśca kāmāṃśca vasu dāpaya || 6.64. ||

ततो माल्यानि वासांसि वीराणामनुलेपनम् । पेयं च बहु योधेभ्यः स्वयं च मुदितः पिब ।। ६.६४. ॥

tato mālyāni vāsāṃsi vīrāṇāmanulepanam | peyaṃ ca bahu yodhebhyaḥ svayaṃ ca muditaḥ piba || 6.64. ||

ततो ऽस्मिन् बहुलीभूते कौलीने सर्वतो गते । भक्षितः ससुहृद्रामो राक्षसैरिति विश्रुते ।। ६.६४. ॥

tato 'smin bahulībhūte kaulīne sarvato gate | bhakṣitaḥ sasuhṛdrāmo rākṣasairiti viśrute || 6.64. ||

प्रविश्याश्वास्य चापि त्वं सीतां रहसि सान्त्वय । धनधान्यैश्च कामैश्च रत्नैश्चैनां प्रलोभय ।। ६.६४. ॥

praviśyāśvāsya cāpi tvaṃ sītāṃ rahasi sāntvaya | dhanadhānyaiśca kāmaiśca ratnaiścaināṃ pralobhaya || 6.64. ||

अनयोपधया राजन् भयशोकानुबन्धया । अकामा त्वद्वशं सीता नष्टनाथा गमिष्यति ।। ६.६४. ॥

anayopadhayā rājan bhayaśokānubandhayā | akāmā tvadvaśaṃ sītā naṣṭanāthā gamiṣyati || 6.64. ||

रञ्जनीयं हि भर्तारं विनष्टमवगम्य सा । नैराश्यात् स्त्रीलघुत्वाच्च त्वद्वशं प्रतिपत्स्यते ।। ६.६४. ॥

rañjanīyaṃ hi bhartāraṃ vinaṣṭamavagamya sā | nairāśyāt strīlaghutvācca tvadvaśaṃ pratipatsyate || 6.64. ||

सा पुरा सुखसंवृद्धा सुखार्हा दुःखकर्शिता । त्वय्यधीनं सुखं ज्ञात्वा सर्वथोपगमिष्यति ।। ६.६४. ॥

sā purā sukhasaṃvṛddhā sukhārhā duḥkhakarśitā | tvayyadhīnaṃ sukhaṃ jñātvā sarvathopagamiṣyati || 6.64. ||

एतत् सुनीतं मम दर्शनेन रामं हि दृष्ट्वैव भवेदनर्थः । इहैव ते सेत्स्यति मोत्सुको भूर्महानयुद्धेन सुखस्य लाभः ।। ६.६४. ॥

etat sunītaṃ mama darśanena rāmaṃ hi dṛṣṭvaiva bhavedanarthaḥ | ihaiva te setsyati motsuko bhūrmahānayuddhena sukhasya lābhaḥ || 6.64. ||

अदृष्टसैन्यो ह्यनवाप्तसंशयो रिपूनयुद्धेन जयन् नराधिपः । यशश्च पुण्यं च महन्महीपते श्रियं च कीर्तिं च चिरं समश्नुते ।। ६.६४. ॥

adṛṣṭasainyo hyanavāptasaṃśayo ripūnayuddhena jayan narādhipaḥ | yaśaśca puṇyaṃ ca mahanmahīpate śriyaṃ ca kīrtiṃ ca ciraṃ samaśnute || 6.64. ||

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे चतुष्षष्ठितमः सर्गः ॥

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe catuṣṣaṣṭhitamaḥ sargaḥ ||

अद्य पर्वतसङ्काशं ससूर्यमिव तोयदम् । विकीर्णं पश्य समरे सुग्रीवं प्लवगोत्तमम् ।। ६.६३. ॥

adya parvatasaṅkāśaṃ sasūryamiva toyadam | vikīrṇaṃ paśya samare sugrīvaṃ plavagottamam || 6.63. ||

कथं त्वं राक्षसैरेभिर्मया च परिरक्षितः । जिघांसुभिर्दाशरथिं वध्यसे त्वमिहानघ ।। ६.६३. ॥

kathaṃ tvaṃ rākṣasairebhirmayā ca parirakṣitaḥ | jighāṃsubhirdāśarathiṃ vadhyase tvamihānagha || 6.63. ||

अथ पूर्वं हते तेन मयि त्वां हन्ति राघवः । नाहमात्मनि सन्तापं गच्छेयं राक्षसाधिप ।। ६.६३. ॥

atha pūrvaṃ hate tena mayi tvāṃ hanti rāghavaḥ | nāhamātmani santāpaṃ gaccheyaṃ rākṣasādhipa || 6.63. ||

कामं त्विदानीमपि मां व्यादिश त्वं परन्तप । न परः प्रेषणीयस्ते युद्धायातुलविक्रम ।। ६.६३. ॥

kāmaṃ tvidānīmapi māṃ vyādiśa tvaṃ parantapa | na paraḥ preṣaṇīyaste yuddhāyātulavikrama || 6.63. ||

अहमुत्सादयिष्यामि शत्रूंस्तव महाबल । । ६.६३. ॥

ahamutsādayiṣyāmi śatrūṃstava mahābala | | 6.63. ||

यदि शक्रो यदि यमो यदि पावकमारुतौ । तानहं योधयिष्यामि कुबेरवरुणावपि ।। ६.६३. ॥

yadi śakro yadi yamo yadi pāvakamārutau | tānahaṃ yodhayiṣyāmi kuberavaruṇāvapi || 6.63. ||

गिरिमात्रशरीरस्य शितशूलधरस्य मे । नर्दतस्तीक्ष्णदंष्ट्रस्य बिभीयाच्च पुरन्दरः ।। ६.६३. ॥

girimātraśarīrasya śitaśūladharasya me | nardatastīkṣṇadaṃṣṭrasya bibhīyācca purandaraḥ || 6.63. ||

अथवा त्यक्तशस्त्रस्य मृद्नतस्तरसा रिपून् । न मे प्रतिमुखे स्थातुं कश्चिच्छक्तो जिजीविषुः ।। ६.६३. ॥

athavā tyaktaśastrasya mṛdnatastarasā ripūn | na me pratimukhe sthātuṃ kaścicchakto jijīviṣuḥ || 6.63. ||

नैव शक्त्या न गदया नासिना निशितैः शरैः । हस्ताभ्यामेव संरब्धो हनिष्याम्यपि वज्रिणम् ।। ६.६३. ॥

naiva śaktyā na gadayā nāsinā niśitaiḥ śaraiḥ | hastābhyāmeva saṃrabdho haniṣyāmyapi vajriṇam || 6.63. ||

यदि मे मुष्टिवेगं स राघवो ऽद्य सहिष्यते । ततः पास्यन्ति बाणौघा रुधिरं राघवस्य तु ।। ६.६३. ॥

yadi me muṣṭivegaṃ sa rāghavo 'dya sahiṣyate | tataḥ pāsyanti bāṇaughā rudhiraṃ rāghavasya tu || 6.63. ||

चिन्तया बाध्यसे राजन् किमर्थं मयि तिष्ठति । सो ऽहं शत्रुविनाशाय तव निर्यातुमुद्यतः ।। ६.६३. ॥

cintayā bādhyase rājan kimarthaṃ mayi tiṣṭhati | so 'haṃ śatruvināśāya tava niryātumudyataḥ || 6.63. ||

मुञ्च रामाद्भयं राजन् हनिष्यामीह संयुगे । राघवं लक्ष्मणं चैव सुग्रीवं च महाबलम् । हनुमन्तं च रक्षोघ्नं लङ्का येन प्रदीपिता ।। ६.६३. ॥

muñca rāmādbhayaṃ rājan haniṣyāmīha saṃyuge | rāghavaṃ lakṣmaṇaṃ caiva sugrīvaṃ ca mahābalam | hanumantaṃ ca rakṣoghnaṃ laṅkā yena pradīpitā || 6.63. ||

हरींश्चापि हनिष्यामि संयुगे समवस्थितान् । असाधारणमिच्छामि तव दातुं महद्यशः ।। ६.६३. ॥

harīṃścāpi haniṣyāmi saṃyuge samavasthitān | asādhāraṇamicchāmi tava dātuṃ mahadyaśaḥ || 6.63. ||

यदि चेन्द्राद्भयं राजन् यदि वापि स्वयम्भुवः । । ६.६३. ॥

yadi cendrādbhayaṃ rājan yadi vāpi svayambhuvaḥ | | 6.63. ||

अपि देवाः शयिष्यन्ते क्रुद्धे मयि महीतले । यमं च शमयिष्यामि भक्षयिष्यामि पावकम् । आदित्यं पातयिष्यामि सनक्षत्रं महीतले ।। ६.६३. ॥

api devāḥ śayiṣyante kruddhe mayi mahītale | yamaṃ ca śamayiṣyāmi bhakṣayiṣyāmi pāvakam | ādityaṃ pātayiṣyāmi sanakṣatraṃ mahītale || 6.63. ||

शतक्रतुं वधिष्यामि पास्यामि वरुणालयम् । पर्वतांश्चूर्णयिष्यामि दारयिष्यामि मेदिनीम् ।। ६.६३. ॥

śatakratuṃ vadhiṣyāmi pāsyāmi varuṇālayam | parvatāṃścūrṇayiṣyāmi dārayiṣyāmi medinīm || 6.63. ||

दीर्घकालं प्रसुप्तस्य कुम्भकर्णस्य विक्रमम् । अद्य पश्यन्तु भूतानि भक्ष्यमाणानि सर्वशः ।। ६.६३. ॥

dīrghakālaṃ prasuptasya kumbhakarṇasya vikramam | adya paśyantu bhūtāni bhakṣyamāṇāni sarvaśaḥ || 6.63. ||

नन्विदं त्रिदिवं सर्वमाहारस्य न पूर्यते । । ६.६३. ॥

nanvidaṃ tridivaṃ sarvamāhārasya na pūryate | | 6.63. ||

वधेन ते दाशरथेः सुखार्हं सुखं समाहर्तुमहं व्रजामि । निहत्य रामं सह लक्ष्मणेन खादामि सर्वान् हरियूथमुख्यान् ।। ६.६३. ॥

vadhena te dāśaratheḥ sukhārhaṃ sukhaṃ samāhartumahaṃ vrajāmi | nihatya rāmaṃ saha lakṣmaṇena khādāmi sarvān hariyūthamukhyān || 6.63. ||

रमस्व कामं पिब चाग्र्यवारुणीं कुरुष्व कृत्यानि विनीयतां ज्वरः । मया ऽद्य रामे गमिते यमक्षयं चिराय सीता वशगा भविष्यति ।। ६.६३. ॥

ramasva kāmaṃ piba cāgryavāruṇīṃ kuruṣva kṛtyāni vinīyatāṃ jvaraḥ | mayā 'dya rāme gamite yamakṣayaṃ cirāya sītā vaśagā bhaviṣyati || 6.63. ||

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे त्रिषष्टितमः सर्गः ॥

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe triṣaṣṭitamaḥ sargaḥ ||