Sarga 63

तस्य राक्षसराजस्य निशम्य परिदेवितम् । कुम्भकर्णो बभाषेदं वचनं प्रजहास च ।। ६.६३. ॥

tasya rākṣasarājasya niśamya paridevitam | kumbhakarṇo babhāṣedaṃ vacanaṃ prajahāsa ca || 6.63. ||

दृष्टो दोषो हि यो ऽस्माभिः पुरा मन्त्रविनिर्णये । हितेष्वनभिरक्तेन सो ऽयमासादितस्त्वया ।। ६.६३. ॥

dṛṣṭo doṣo hi yo 'smābhiḥ purā mantravinirṇaye | hiteṣvanabhiraktena so 'yamāsāditastvayā || 6.63. ||

शीघ्रं खल्वभ्युपेतं त्वां फलं पापस्य कर्मणः । निरयेष्वेव पतनं यथा दुष्कृतकर्मणः ।। ६.६३. ॥

śīghraṃ khalvabhyupetaṃ tvāṃ phalaṃ pāpasya karmaṇaḥ | nirayeṣveva patanaṃ yathā duṣkṛtakarmaṇaḥ || 6.63. ||

प्रथमं वै महाराज कृत्यमेतदचिन्तितम् । केवलं वीर्यदर्पेण नानुबन्धो विचारितः ।। ६.६३. ॥

prathamaṃ vai mahārāja kṛtyametadacintitam | kevalaṃ vīryadarpeṇa nānubandho vicāritaḥ || 6.63. ||

यः पश्चात् पूर्वकार्याणि कुर्यादैश्वर्यमास्थितः । पूर्वं चापरकार्याणि न स वेद नयानयौ ।। ६.६३. ॥

yaḥ paścāt pūrvakāryāṇi kuryādaiśvaryamāsthitaḥ | pūrvaṃ cāparakāryāṇi na sa veda nayānayau || 6.63. ||

देशकालविहीनानि कर्माणि विपरीतवत् । क्रियमाणानि दुष्यन्ति हवींष्यप्रयतेष्विव ।। ६.६३. ॥

deśakālavihīnāni karmāṇi viparītavat | kriyamāṇāni duṣyanti havīṃṣyaprayateṣviva || 6.63. ||

त्रयाणां पञ्चधा योगं कर्मणां यः प्रपश्यति । सचिवैः समयं कृत्वा स सभ्ये वर्तते पथि ।। ६.६३. ॥

trayāṇāṃ pañcadhā yogaṃ karmaṇāṃ yaḥ prapaśyati | sacivaiḥ samayaṃ kṛtvā sa sabhye vartate pathi || 6.63. ||

यथागमं च यो राजा समयं विचिकीर्षति । बुध्यते सचिवान् बुद्ध्या सुहृदश्चानुपश्यति ।। ६.६३. ॥

yathāgamaṃ ca yo rājā samayaṃ vicikīrṣati | budhyate sacivān buddhyā suhṛdaścānupaśyati || 6.63. ||

धर्ममर्थं च कामं च सर्वान् वा रक्षसां पते । भजेत पुरुषः काले त्रीणि द्वन्द्वानि वा पुनः ।। ६.६३. ॥

dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca sarvān vā rakṣasāṃ pate | bhajeta puruṣaḥ kāle trīṇi dvandvāni vā punaḥ || 6.63. ||

त्रिषु चैतेषु यच्छ्रेष्ठं श्रुत्वा तन्नावबुध्यते । राजा वा राजमात्रो वा व्यर्थं तस्य बहुश्रुतम् ।। ६.६३. ॥

triṣu caiteṣu yacchreṣṭhaṃ śrutvā tannāvabudhyate | rājā vā rājamātro vā vyarthaṃ tasya bahuśrutam || 6.63. ||

उपप्रदानं सान्त्वं वा भेदं काले च विक्रमम् । योगं च रक्षसां श्रेष्ठ तावुभौ च नयानयौ ।। ६.६३. ॥

upapradānaṃ sāntvaṃ vā bhedaṃ kāle ca vikramam | yogaṃ ca rakṣasāṃ śreṣṭha tāvubhau ca nayānayau || 6.63. ||

काले धर्मार्थकामान् यः सम्मन्त्र्य सचिवैः सह । निषेवेतात्मवान् लोके न स व्यसनमाप्नुयात् ।। ६.६३. ॥

kāle dharmārthakāmān yaḥ sammantrya sacivaiḥ saha | niṣevetātmavān loke na sa vyasanamāpnuyāt || 6.63. ||

हितानुबन्धमालोच्य कार्याकार्यमिहात्मनः । राजा सहार्थतत्त्वज्ञैः सचिवैः स हि जीवति ।। ६.६३. ॥

hitānubandhamālocya kāryākāryamihātmanaḥ | rājā sahārthatattvajñaiḥ sacivaiḥ sa hi jīvati || 6.63. ||

अनभिज्ञाय शास्त्रार्थान् पुरुषाः पशुबुद्धयः । प्रागल्भ्याद्वक्तुमिच्छन्ति मन्त्रेष्वभ्यन्तरीकृताः ।। ६.६३. ॥

anabhijñāya śāstrārthān puruṣāḥ paśubuddhayaḥ | prāgalbhyādvaktumicchanti mantreṣvabhyantarīkṛtāḥ || 6.63. ||

अशास्त्रविदुषां तेषां न कार्यमहितं वचः । अर्थशास्त्रानभिज्ञानां विपुलां श्रियमिच्छताम् ।। ६.६३. ॥

aśāstraviduṣāṃ teṣāṃ na kāryamahitaṃ vacaḥ | arthaśāstrānabhijñānāṃ vipulāṃ śriyamicchatām || 6.63. ||

अहितं च हिताकारं धार्ष्ट्याज्जल्पन्ति ये नराः । अवेक्ष्य मन्त्रबाह्यास्ते कर्तव्याः कृत्यदूषणाः ।। ६.६३. ॥

ahitaṃ ca hitākāraṃ dhārṣṭyājjalpanti ye narāḥ | avekṣya mantrabāhyāste kartavyāḥ kṛtyadūṣaṇāḥ || 6.63. ||

विनाशयन्तो भर्तारं सहिताः शत्रुभिर्बुधैः । विपरीतानि कृत्यानि कारयन्तीह मन्त्रिणः ।। ६.६३. ॥

vināśayanto bhartāraṃ sahitāḥ śatrubhirbudhaiḥ | viparītāni kṛtyāni kārayantīha mantriṇaḥ || 6.63. ||

तान् भर्ता मित्रसङ्काशानमित्रान् मन्त्रनिर्णये । व्यवहारेण जानीयात् सचिवानुपसंहितान् ।। ६.६३. ॥

tān bhartā mitrasaṅkāśānamitrān mantranirṇaye | vyavahāreṇa jānīyāt sacivānupasaṃhitān || 6.63. ||

चपलस्येह कृत्यानि सहसानुप्रधावतः । छिद्रमन्ये प्रपद्यन्ते क्रौञ्चस्य स्वमिव द्विजाः ।। ६.६३. ॥

capalasyeha kṛtyāni sahasānupradhāvataḥ | chidramanye prapadyante krauñcasya svamiva dvijāḥ || 6.63. ||

यो हि शत्रुमविज्ञाय नात्मानमभिरक्षति । अवाप्नोति हि सो ऽनर्थान् स्थानाच्च व्यवरोप्यते ।। ६.६३. ॥

yo hi śatrumavijñāya nātmānamabhirakṣati | avāpnoti hi so 'narthān sthānācca vyavaropyate || 6.63. ||

यदुक्तमिह ते पूर्वं क्रियतामनुजेन च । तदेव नो हितं कार्यं यदिच्छसि च तत् कुरु ।। ६.६३. ॥

yaduktamiha te pūrvaṃ kriyatāmanujena ca | tadeva no hitaṃ kāryaṃ yadicchasi ca tat kuru || 6.63. ||

तत्तु श्रुत्वा दशग्रीवः कुम्भकर्णस्य भाषितम् । भ्रुकुटिं चैव सञ्चक्रे क्रुद्धश्चैनमभाषत ।। ६.६३. ॥

tattu śrutvā daśagrīvaḥ kumbhakarṇasya bhāṣitam | bhrukuṭiṃ caiva sañcakre kruddhaścainamabhāṣata || 6.63. ||

मान्यो गुरुरिवाचार्यः किं मां त्वमनुशाससि । किमेवं वाक्छ्रमं कृत्वा युक्तं विधीयताम् ।। ६.६३. ॥

mānyo gururivācāryaḥ kiṃ māṃ tvamanuśāsasi | kimevaṃ vākchramaṃ kṛtvā yuktaṃ vidhīyatām || 6.63. ||

विभ्रमाच्चित्तमोहाद्वा बलवीर्याश्रयेण वा । नाभिपन्नमिदानीं यद्व्यर्थास्तस्य पुनः कथाः ।। ६.६३. ॥

vibhramāccittamohādvā balavīryāśrayeṇa vā | nābhipannamidānīṃ yadvyarthāstasya punaḥ kathāḥ || 6.63. ||

अस्मिन् काले तु यद्युक्तं तदिदानीं विधीयताम् । गतं तु नानुशोचन्ति गतं तु गतमेव हि ।। ६.६३. ॥

asmin kāle tu yadyuktaṃ tadidānīṃ vidhīyatām | gataṃ tu nānuśocanti gataṃ tu gatameva hi || 6.63. ||

ममापनयजं दोषं विक्रमेण समीकुरु । यदि खल्वस्ति मे स्नेहो विक्रमं वा ऽवगच्छसि । यदि वा कार्यमेतत्ते हृदि कार्यतमं मतम् ।। ६.६३. ॥

mamāpanayajaṃ doṣaṃ vikrameṇa samīkuru | yadi khalvasti me sneho vikramaṃ vā 'vagacchasi | yadi vā kāryametatte hṛdi kāryatamaṃ matam || 6.63. ||

स सुहृद् यो विपन्नार्थं दीनमभ्यवपद्यते । स बन्धुर्यो ऽपनीतेषु साहाय्यायोपकल्पते ।। ६.६३. ॥

sa suhṛd yo vipannārthaṃ dīnamabhyavapadyate | sa bandhuryo 'panīteṣu sāhāyyāyopakalpate || 6.63. ||

तमथैवं ब्रुवाणं तु वचनं धीरदारुणम् । रुष्टो ऽयमिति विज्ञाय शनैः श्लक्ष्णमुवाच ह ।। ६.६३. ॥

tamathaivaṃ bruvāṇaṃ tu vacanaṃ dhīradāruṇam | ruṣṭo 'yamiti vijñāya śanaiḥ ślakṣṇamuvāca ha || 6.63. ||

अतीव हि समालक्ष्य भ्रातरं क्षुभितेन्द्रियम् । कुम्भकर्णः शनैर्वाक्यं बभाषे परिसान्त्वयन् ।। ६.६३. ॥

atīva hi samālakṣya bhrātaraṃ kṣubhitendriyam | kumbhakarṇaḥ śanairvākyaṃ babhāṣe parisāntvayan || 6.63. ||

अलं राक्षसराजेन्द्र सन्तापमुपपद्य ते । रोषं च सम्परित्यज्य स्वस्थो भवितुमर्हसि ।। ६.६३. ॥

alaṃ rākṣasarājendra santāpamupapadya te | roṣaṃ ca samparityajya svastho bhavitumarhasi || 6.63. ||

नैतन्मनसि कर्तव्यं मयि जीवति पार्थिव । तमहं नाशयिष्यामि यत्कृते परितप्यसे ।। ६.६३. ॥

naitanmanasi kartavyaṃ mayi jīvati pārthiva | tamahaṃ nāśayiṣyāmi yatkṛte paritapyase || 6.63. ||

अवश्यं तु हितं वाच्यं सर्वावस्थं मया तव । बन्धुभावादभिहितं भ्रातृस्नेहाच्च पार्थिव ।। ६.६३. ॥

avaśyaṃ tu hitaṃ vācyaṃ sarvāvasthaṃ mayā tava | bandhubhāvādabhihitaṃ bhrātṛsnehācca pārthiva || 6.63. ||

सदृशं यत्तु काले ऽस्मिन् कर्तुं स्निग्धेन बन्धुना । शत्रूणां कदनं पश्य क्रियमाणं मया रणे ।। ६.६३. ॥

sadṛśaṃ yattu kāle 'smin kartuṃ snigdhena bandhunā | śatrūṇāṃ kadanaṃ paśya kriyamāṇaṃ mayā raṇe || 6.63. ||

अद्य पश्य महाबाहो मया समरमूर्धनि । हते रामे सह भ्रात्रा द्रवन्तीं परवाहिनीम् ।। ६.६३. ॥

adya paśya mahābāho mayā samaramūrdhani | hate rāme saha bhrātrā dravantīṃ paravāhinīm || 6.63. ||

अद्य रामस्य तद् दृष्ट्वा मया ऽ ऽनीतं रणाच्छिरः । सुखी भव महाबाहो सीता भवतु दुःखिता ।। ६.६३. ॥

adya rāmasya tad dṛṣṭvā mayā ' 'nītaṃ raṇācchiraḥ | sukhī bhava mahābāho sītā bhavatu duḥkhitā || 6.63. ||

अद्य रामस्य पश्यन्तु निधनं सुमहत् प्रियम् । लङ्कायां राक्षसाः सर्वे ये ते निहतबान्धवाः ।। ६.६३. ॥

adya rāmasya paśyantu nidhanaṃ sumahat priyam | laṅkāyāṃ rākṣasāḥ sarve ye te nihatabāndhavāḥ || 6.63. ||

अद्य शोकपरीतानां स्वबन्धुवधकारणात् । शत्रोर्युधि विनाशेन करोम्यास्रप्रमार्जनम् ।। ६.६३. ॥

adya śokaparītānāṃ svabandhuvadhakāraṇāt | śatroryudhi vināśena karomyāsrapramārjanam || 6.63. ||

अद्य पर्वतसङ्काशं ससूर्यमिव तोयदम् । विकीर्णं पश्य समरे सुग्रीवं प्लवगोत्तमम् ।। ६.६३. ॥

adya parvatasaṅkāśaṃ sasūryamiva toyadam | vikīrṇaṃ paśya samare sugrīvaṃ plavagottamam || 6.63. ||

कथं त्वं राक्षसैरेभिर्मया च परिरक्षितः । जिघांसुभिर्दाशरथिं वध्यसे त्वमिहानघ ।। ६.६३. ॥

kathaṃ tvaṃ rākṣasairebhirmayā ca parirakṣitaḥ | jighāṃsubhirdāśarathiṃ vadhyase tvamihānagha || 6.63. ||

अथ पूर्वं हते तेन मयि त्वां हन्ति राघवः । नाहमात्मनि सन्तापं गच्छेयं राक्षसाधिप ।। ६.६३. ॥

atha pūrvaṃ hate tena mayi tvāṃ hanti rāghavaḥ | nāhamātmani santāpaṃ gaccheyaṃ rākṣasādhipa || 6.63. ||

कामं त्विदानीमपि मां व्यादिश त्वं परन्तप । न परः प्रेषणीयस्ते युद्धायातुलविक्रम ।। ६.६३. ॥

kāmaṃ tvidānīmapi māṃ vyādiśa tvaṃ parantapa | na paraḥ preṣaṇīyaste yuddhāyātulavikrama || 6.63. ||

अहमुत्सादयिष्यामि शत्रूंस्तव महाबल । । ६.६३. ॥

ahamutsādayiṣyāmi śatrūṃstava mahābala | | 6.63. ||

यदि शक्रो यदि यमो यदि पावकमारुतौ । तानहं योधयिष्यामि कुबेरवरुणावपि ।। ६.६३. ॥

yadi śakro yadi yamo yadi pāvakamārutau | tānahaṃ yodhayiṣyāmi kuberavaruṇāvapi || 6.63. ||

गिरिमात्रशरीरस्य शितशूलधरस्य मे । नर्दतस्तीक्ष्णदंष्ट्रस्य बिभीयाच्च पुरन्दरः ।। ६.६३. ॥

girimātraśarīrasya śitaśūladharasya me | nardatastīkṣṇadaṃṣṭrasya bibhīyācca purandaraḥ || 6.63. ||

अथवा त्यक्तशस्त्रस्य मृद्नतस्तरसा रिपून् । न मे प्रतिमुखे स्थातुं कश्चिच्छक्तो जिजीविषुः ।। ६.६३. ॥

athavā tyaktaśastrasya mṛdnatastarasā ripūn | na me pratimukhe sthātuṃ kaścicchakto jijīviṣuḥ || 6.63. ||

नैव शक्त्या न गदया नासिना निशितैः शरैः । हस्ताभ्यामेव संरब्धो हनिष्याम्यपि वज्रिणम् ।। ६.६३. ॥

naiva śaktyā na gadayā nāsinā niśitaiḥ śaraiḥ | hastābhyāmeva saṃrabdho haniṣyāmyapi vajriṇam || 6.63. ||

यदि मे मुष्टिवेगं स राघवो ऽद्य सहिष्यते । ततः पास्यन्ति बाणौघा रुधिरं राघवस्य तु ।। ६.६३. ॥

yadi me muṣṭivegaṃ sa rāghavo 'dya sahiṣyate | tataḥ pāsyanti bāṇaughā rudhiraṃ rāghavasya tu || 6.63. ||

चिन्तया बाध्यसे राजन् किमर्थं मयि तिष्ठति । सो ऽहं शत्रुविनाशाय तव निर्यातुमुद्यतः ।। ६.६३. ॥

cintayā bādhyase rājan kimarthaṃ mayi tiṣṭhati | so 'haṃ śatruvināśāya tava niryātumudyataḥ || 6.63. ||

मुञ्च रामाद्भयं राजन् हनिष्यामीह संयुगे । राघवं लक्ष्मणं चैव सुग्रीवं च महाबलम् । हनुमन्तं च रक्षोघ्नं लङ्का येन प्रदीपिता ।। ६.६३. ॥

muñca rāmādbhayaṃ rājan haniṣyāmīha saṃyuge | rāghavaṃ lakṣmaṇaṃ caiva sugrīvaṃ ca mahābalam | hanumantaṃ ca rakṣoghnaṃ laṅkā yena pradīpitā || 6.63. ||

हरींश्चापि हनिष्यामि संयुगे समवस्थितान् । असाधारणमिच्छामि तव दातुं महद्यशः ।। ६.६३. ॥

harīṃścāpi haniṣyāmi saṃyuge samavasthitān | asādhāraṇamicchāmi tava dātuṃ mahadyaśaḥ || 6.63. ||

यदि चेन्द्राद्भयं राजन् यदि वापि स्वयम्भुवः । । ६.६३. ॥

yadi cendrādbhayaṃ rājan yadi vāpi svayambhuvaḥ | | 6.63. ||

अपि देवाः शयिष्यन्ते क्रुद्धे मयि महीतले । यमं च शमयिष्यामि भक्षयिष्यामि पावकम् । आदित्यं पातयिष्यामि सनक्षत्रं महीतले ।। ६.६३. ॥

api devāḥ śayiṣyante kruddhe mayi mahītale | yamaṃ ca śamayiṣyāmi bhakṣayiṣyāmi pāvakam | ādityaṃ pātayiṣyāmi sanakṣatraṃ mahītale || 6.63. ||

शतक्रतुं वधिष्यामि पास्यामि वरुणालयम् । पर्वतांश्चूर्णयिष्यामि दारयिष्यामि मेदिनीम् ।। ६.६३. ॥

śatakratuṃ vadhiṣyāmi pāsyāmi varuṇālayam | parvatāṃścūrṇayiṣyāmi dārayiṣyāmi medinīm || 6.63. ||

दीर्घकालं प्रसुप्तस्य कुम्भकर्णस्य विक्रमम् । अद्य पश्यन्तु भूतानि भक्ष्यमाणानि सर्वशः ।। ६.६३. ॥

dīrghakālaṃ prasuptasya kumbhakarṇasya vikramam | adya paśyantu bhūtāni bhakṣyamāṇāni sarvaśaḥ || 6.63. ||

नन्विदं त्रिदिवं सर्वमाहारस्य न पूर्यते । । ६.६३. ॥

nanvidaṃ tridivaṃ sarvamāhārasya na pūryate | | 6.63. ||

वधेन ते दाशरथेः सुखार्हं सुखं समाहर्तुमहं व्रजामि । निहत्य रामं सह लक्ष्मणेन खादामि सर्वान् हरियूथमुख्यान् ।। ६.६३. ॥

vadhena te dāśaratheḥ sukhārhaṃ sukhaṃ samāhartumahaṃ vrajāmi | nihatya rāmaṃ saha lakṣmaṇena khādāmi sarvān hariyūthamukhyān || 6.63. ||

रमस्व कामं पिब चाग्र्यवारुणीं कुरुष्व कृत्यानि विनीयतां ज्वरः । मया ऽद्य रामे गमिते यमक्षयं चिराय सीता वशगा भविष्यति ।। ६.६३. ॥

ramasva kāmaṃ piba cāgryavāruṇīṃ kuruṣva kṛtyāni vinīyatāṃ jvaraḥ | mayā 'dya rāme gamite yamakṣayaṃ cirāya sītā vaśagā bhaviṣyati || 6.63. ||

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे त्रिषष्टितमः सर्गः ॥

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe triṣaṣṭitamaḥ sargaḥ ||