Sarga 61

ततो रामो भहातेजा धनुरादाय वीर्यवान् । किरीटिनं महाकायं कुम्भकर्णं ददर्श ह ।। ६.६१. ॥

tato rāmo bhahātejā dhanurādāya vīryavān | kirīṭinaṃ mahākāyaṃ kumbhakarṇaṃ dadarśa ha || 6.61. ||

तं दृष्ट्वा राक्षसश्रेष्ठं पर्वताकारदर्शनम् । क्रममाणमिवाकाशं पुरा नारायणं प्रभुम् । सतोयाम्बुदसङ्काशं काञ्चनाङ्गदभूषणम् ।। ६.६१. ॥

taṃ dṛṣṭvā rākṣasaśreṣṭhaṃ parvatākāradarśanam | kramamāṇamivākāśaṃ purā nārāyaṇaṃ prabhum | satoyāmbudasaṅkāśaṃ kāñcanāṅgadabhūṣaṇam || 6.61. ||

दृष्ट्वा पुनः प्रदुद्राव वानराणां महाचमूः । । ६.६१. ॥

dṛṣṭvā punaḥ pradudrāva vānarāṇāṃ mahācamūḥ | | 6.61. ||

विद्रुतां वाहिनीं दृष्ट्वा वर्धमानं च राक्षसम् । सविस्मयमिदं रामो विभीषणमुवाच ह ।। ६.६१. ॥

vidrutāṃ vāhinīṃ dṛṣṭvā vardhamānaṃ ca rākṣasam | savismayamidaṃ rāmo vibhīṣaṇamuvāca ha || 6.61. ||

को ऽसौ पर्वतसङ्काशः किरीटी हरिलोचनः । लङ्कायां दृश्यते वीर सविद्युदिव तोयदः ।। ६.६१. ॥

ko 'sau parvatasaṅkāśaḥ kirīṭī harilocanaḥ | laṅkāyāṃ dṛśyate vīra savidyudiva toyadaḥ || 6.61. ||

पृथिव्याः केतुभूतो ऽसौ महानेको ऽत्र दृश्यते । यं दृष्ट्वा वानराः सर्वे विद्रवन्ति ततस्ततः ।। ६.६१. ॥

pṛthivyāḥ ketubhūto 'sau mahāneko 'tra dṛśyate | yaṃ dṛṣṭvā vānarāḥ sarve vidravanti tatastataḥ || 6.61. ||

आचक्ष्व मे महान् को ऽसौ रक्षो वा यदि वा ऽसुरः । न मयैवंविधं भूतं दृष्टपूर्वं कदाचन ।। ६.६१. ॥

ācakṣva me mahān ko 'sau rakṣo vā yadi vā 'suraḥ | na mayaivaṃvidhaṃ bhūtaṃ dṛṣṭapūrvaṃ kadācana || 6.61. ||

स पृष्टो राजपुत्रेण रामेणाक्लिष्टकर्मणा । विभीषणो महाप्राज्ञः काकुत्स्थमिदमब्रवीत् ।। ६.६१. ॥

sa pṛṣṭo rājaputreṇa rāmeṇākliṣṭakarmaṇā | vibhīṣaṇo mahāprājñaḥ kākutsthamidamabravīt || 6.61. ||

येन वैवस्वतो युद्धे वासवश्च पराजितः । सैष विश्रवसः पुत्रः कुम्भकर्णः प्रतापवान् । अस्य प्रमाणात् सदृशो राक्षसो ऽन्यो न विद्यते ।। ६.६१. ॥

yena vaivasvato yuddhe vāsavaśca parājitaḥ | saiṣa viśravasaḥ putraḥ kumbhakarṇaḥ pratāpavān | asya pramāṇāt sadṛśo rākṣaso 'nyo na vidyate || 6.61. ||

एतेन देवा युधि दानवाश्च यक्षा भुजङ्गाः पिशिताशनाश्च । गन्धर्वविद्याधरकिन्नराश्च सहस्रशो राघव सम्प्रभग्राः ।। ६.६१. ॥

etena devā yudhi dānavāśca yakṣā bhujaṅgāḥ piśitāśanāśca | gandharvavidyādharakinnarāśca sahasraśo rāghava samprabhagrāḥ || 6.61. ||

शूलपाणिं विरूपाक्षं कुम्भकर्णं महाबलम् । हन्तुं न शेकुस्त्रिदशाः कालो ऽयमिति मोहिताः ।। ६.६१. ॥

śūlapāṇiṃ virūpākṣaṃ kumbhakarṇaṃ mahābalam | hantuṃ na śekustridaśāḥ kālo 'yamiti mohitāḥ || 6.61. ||

प्रकृत्या ह्येष तेजस्वी कुम्भकर्णो महाबलः । अन्येषां राक्षसेन्द्राणां वरदानकृतं बलम् ।। ६.६१. ॥

prakṛtyā hyeṣa tejasvī kumbhakarṇo mahābalaḥ | anyeṣāṃ rākṣasendrāṇāṃ varadānakṛtaṃ balam || 6.61. ||

एतेन जातमात्रेण क्षुधार्तेन महात्मना । भक्षितानि सहस्राणि सत्त्वानां सुबहून्यपि ।। ६.६१. ॥

etena jātamātreṇa kṣudhārtena mahātmanā | bhakṣitāni sahasrāṇi sattvānāṃ subahūnyapi || 6.61. ||

तेषु सम्भक्ष्यमाणेषु प्रजा भयनिपीडिताः । यान्ति स्म शरणं शक्रं तमप्यर्थं न्यवेदयन् ।। ६.६१. ॥

teṣu sambhakṣyamāṇeṣu prajā bhayanipīḍitāḥ | yānti sma śaraṇaṃ śakraṃ tamapyarthaṃ nyavedayan || 6.61. ||

स कुम्भकर्णं कुपितो महेन्द्रो जघान वज्रेण शितेन वज्री । स शक्रवज्राभिहतो महात्मा चचाल कोपाच्च भृशं ननाद ।। ६.६१. ॥

sa kumbhakarṇaṃ kupito mahendro jaghāna vajreṇa śitena vajrī | sa śakravajrābhihato mahātmā cacāla kopācca bhṛśaṃ nanāda || 6.61. ||

तस्य नानद्यमानस्य कुम्भकर्णस्य धीमतः । श्रुत्वा ऽतिनादं वित्रस्ता भूयो भूमिर्वितत्रसे ।। ६.६१. ॥

tasya nānadyamānasya kumbhakarṇasya dhīmataḥ | śrutvā 'tinādaṃ vitrastā bhūyo bhūmirvitatrase || 6.61. ||

तत्र कोपान्महेन्द्रस्य कुम्भकर्णो महाबलः । विकृष्यैरावताद्दन्तं जघानोरसि वासवम् ।। ६.६१. ॥

tatra kopānmahendrasya kumbhakarṇo mahābalaḥ | vikṛṣyairāvatāddantaṃ jaghānorasi vāsavam || 6.61. ||

कुम्भकर्णप्रहारार्तो विजज्वाल स वासवः । ततो विषेदुः सहसा देवब्रह्मर्षिदानवाः ।। ६.६१. ॥

kumbhakarṇaprahārārto vijajvāla sa vāsavaḥ | tato viṣeduḥ sahasā devabrahmarṣidānavāḥ || 6.61. ||

प्रजाभिः सह शक्रश्च ययौ स्थानं स्वयम्भुवः । कुम्भकर्णस्य दौरात्म्यं शशंसुस्ते प्रजापतेः ।। ६.६१. ॥

prajābhiḥ saha śakraśca yayau sthānaṃ svayambhuvaḥ | kumbhakarṇasya daurātmyaṃ śaśaṃsuste prajāpateḥ || 6.61. ||

प्रजानां भक्षणं चापि देवानां चापि धर्षणम् । आश्रमध्वंसनं चापि परस्त्रीहरणं भृशम् ।। ६.६१. ॥

prajānāṃ bhakṣaṇaṃ cāpi devānāṃ cāpi dharṣaṇam | āśramadhvaṃsanaṃ cāpi parastrīharaṇaṃ bhṛśam || 6.61. ||

एवं प्रजा यदि त्वेष भक्षयिष्यति नित्यशः । अचिरेणैव कालेन शून्यो लोको भविष्यति ।। ६.६१. ॥

evaṃ prajā yadi tveṣa bhakṣayiṣyati nityaśaḥ | acireṇaiva kālena śūnyo loko bhaviṣyati || 6.61. ||

वासवस्य वचः श्रुत्वा सर्वलोकपितामहः । रक्षांस्यावाहयामास कुम्भकर्णं ददर्श ह ।। ६.६१. ॥

vāsavasya vacaḥ śrutvā sarvalokapitāmahaḥ | rakṣāṃsyāvāhayāmāsa kumbhakarṇaṃ dadarśa ha || 6.61. ||

कुम्भकर्णं समीक्ष्यैव वितत्रास प्रजापतिः । दृष्ट्वा विश्वास्य चैवेदं स्वयम्भूरिदमब्रवीत् ।। ६.६१. ॥

kumbhakarṇaṃ samīkṣyaiva vitatrāsa prajāpatiḥ | dṛṣṭvā viśvāsya caivedaṃ svayambhūridamabravīt || 6.61. ||

ध्रुवं लोकविनाशाय पौलस्त्येनासि निर्मितः । तस्मात्त्वमद्यप्रभृति मृतकल्पः शयिष्यसे ।। ६.६१. ॥

dhruvaṃ lokavināśāya paulastyenāsi nirmitaḥ | tasmāttvamadyaprabhṛti mṛtakalpaḥ śayiṣyase || 6.61. ||

ब्रह्मशापाभिभूतो ऽथ निपपाताग्रतः प्रभोः । ततः परमसम्भ्रान्तो रावणो वाक्यमब्रवीत् ।। ६.६१. ॥

brahmaśāpābhibhūto 'tha nipapātāgrataḥ prabhoḥ | tataḥ paramasambhrānto rāvaṇo vākyamabravīt || 6.61. ||

विवृद्धः काञ्चनो वृक्षः फलकाले निकृत्यते । न नप्तारं स्वकं न्याय्यं शप्तुमेवं प्रजापते ।। ६.६१. ॥

vivṛddhaḥ kāñcano vṛkṣaḥ phalakāle nikṛtyate | na naptāraṃ svakaṃ nyāyyaṃ śaptumevaṃ prajāpate || 6.61. ||

न मिथ्यावचनश्च त्वं स्वप्स्यत्येष न संशयः । कालस्तु क्रियतामस्य शयने जागरे तथा ।। ६.६१. ॥

na mithyāvacanaśca tvaṃ svapsyatyeṣa na saṃśayaḥ | kālastu kriyatāmasya śayane jāgare tathā || 6.61. ||

रावणस्य वचः श्रुत्वा स्वयम्भूरिदमब्रवीत् । । ६.६१. ॥

rāvaṇasya vacaḥ śrutvā svayambhūridamabravīt | | 6.61. ||

शयति ह्येष षण्मासानेकाहं जागरिष्यति । एकेनाह्ना त्वसौ वीरश्चरन् भूमिं बुभुक्षितः । व्यात्तास्यो भक्षयेल्लोकान् सक्रुद्ध इव पावकः ।। ६.६१. ॥

śayati hyeṣa ṣaṇmāsānekāhaṃ jāgariṣyati | ekenāhnā tvasau vīraścaran bhūmiṃ bubhukṣitaḥ | vyāttāsyo bhakṣayellokān sakruddha iva pāvakaḥ || 6.61. ||

सो ऽसौ व्यसनमापन्नः कुम्भकर्णमबोधयत् । त्वत्पराक्रमभीतश्च राजा सम्प्रति रावणः ।। ६.६१. ॥

so 'sau vyasanamāpannaḥ kumbhakarṇamabodhayat | tvatparākramabhītaśca rājā samprati rāvaṇaḥ || 6.61. ||

स एष निर्गतो वीरः शिबिराद्भीमविक्रमः । वानरान् भृशसङ्क्रुद्धो भक्षयन् परिधावति ।। ६.६१. ॥

sa eṣa nirgato vīraḥ śibirādbhīmavikramaḥ | vānarān bhṛśasaṅkruddho bhakṣayan paridhāvati || 6.61. ||

कुम्भकर्णं समीक्ष्यैव हरयो ऽद्य प्रविद्रुताः । कथमेनं रणे क्रुद्धं वारयिष्यन्ति वानराः ।। ६.६१. ॥

kumbhakarṇaṃ samīkṣyaiva harayo 'dya pravidrutāḥ | kathamenaṃ raṇe kruddhaṃ vārayiṣyanti vānarāḥ || 6.61. ||

उच्यन्तां वानराः सर्वे यन्त्रमेतत् समुच्छ्रितम् । इति विज्ञाय हरयो भविष्यन्तीह निर्भयाः ।। ६.६१. ॥

ucyantāṃ vānarāḥ sarve yantrametat samucchritam | iti vijñāya harayo bhaviṣyantīha nirbhayāḥ || 6.61. ||

विभीषणवचः श्रुत्वा हेतुमत् सुमुखेरितम् । उवाच राघवो वाक्यं नीलं सेनापतिं तदा ।। ६.६१. ॥

vibhīṣaṇavacaḥ śrutvā hetumat sumukheritam | uvāca rāghavo vākyaṃ nīlaṃ senāpatiṃ tadā || 6.61. ||

गच्छ सैन्यानि सर्वाणि व्यूह्य तिष्ठस्व पावके । द्वाराण्यादाय लङ्कायाश्चर्याश्चाप्यथ सङ्क्रमान् ।। ६.६१. ॥

gaccha sainyāni sarvāṇi vyūhya tiṣṭhasva pāvake | dvārāṇyādāya laṅkāyāścaryāścāpyatha saṅkramān || 6.61. ||

शैलशृङ्गाणि वृक्षांश्च शिलाश्चाप्युपसंहर । तिष्ठन्तु वानराः सर्वे सायुधाः शैलपाणयः ।। ६.६१. ॥

śailaśṛṅgāṇi vṛkṣāṃśca śilāścāpyupasaṃhara | tiṣṭhantu vānarāḥ sarve sāyudhāḥ śailapāṇayaḥ || 6.61. ||

राघवेण समादिष्टो नीलो हरिचमूपतिः । शशास वानरानीकं यथावत् कपिकुञ्जरः ।। ६.६१. ॥

rāghaveṇa samādiṣṭo nīlo haricamūpatiḥ | śaśāsa vānarānīkaṃ yathāvat kapikuñjaraḥ || 6.61. ||

ततो गवाक्षः शरभो हनुमानङ्गदस्तथा । शैलशृङ्गाणि शैलाभा गृहीत्वा द्वारमभ्ययुः ।। ६.६१. ॥

tato gavākṣaḥ śarabho hanumānaṅgadastathā | śailaśṛṅgāṇi śailābhā gṛhītvā dvāramabhyayuḥ || 6.61. ||

रामवाक्यमुपश्रुत्य हरयो जितकाशिनः । पादपैरर्दयन् वीरा वानराः परवाहिनीम् ।। ६.६१. ॥

rāmavākyamupaśrutya harayo jitakāśinaḥ | pādapairardayan vīrā vānarāḥ paravāhinīm || 6.61. ||

ततो हरीणां तदनीकमुग्रं रराज शैलोद्यतदीप्तहस्तम् । गिरेः समीपानुगतं यथैव महन्महाम्भोधरजालमुग्रम् ।। ६.६१. ॥

tato harīṇāṃ tadanīkamugraṃ rarāja śailodyatadīptahastam | gireḥ samīpānugataṃ yathaiva mahanmahāmbhodharajālamugram || 6.61. ||

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे एकषष्टितमः सर्गः ॥

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe ekaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ ||