Sarga 60

स प्रविश्य पुरीं लङ्कां रामबाणभयार्दितः । भग्नदर्पस्तदा राजा बभूव व्यथितेन्द्रियः ।। ६.६०. ॥

sa praviśya purīṃ laṅkāṃ rāmabāṇabhayārditaḥ | bhagnadarpastadā rājā babhūva vyathitendriyaḥ || 6.60. ||

मातङ्ग इव सिंहेन गरुडेनेव पन्नगः । अभिभूतो ऽभवद्राजा राघवेण महात्मना ।। ६.६०. ॥

mātaṅga iva siṃhena garuḍeneva pannagaḥ | abhibhūto 'bhavadrājā rāghaveṇa mahātmanā || 6.60. ||

ब्रह्मदण्डप्रकाशानां विद्युत्सदृशवर्चसाम् । स्मरन् राघवबाणानां विव्यथे राक्षसेश्वरः ।। ६.६०. ॥

brahmadaṇḍaprakāśānāṃ vidyutsadṛśavarcasām | smaran rāghavabāṇānāṃ vivyathe rākṣaseśvaraḥ || 6.60. ||

स काञ्चनमयं दिव्यमाश्रित्य परमासनम् । विप्रेक्षमाणो रक्षांसि रावणो वाक्यमब्रवीत् ।। ६.६०. ॥

sa kāñcanamayaṃ divyamāśritya paramāsanam | viprekṣamāṇo rakṣāṃsi rāvaṇo vākyamabravīt || 6.60. ||

सर्वं तत् खलु मे मोघं यत्तप्तं परमं तपः । यत् समानो महेन्द्रेण मानुषेणास्मि निर्जितः ।। ६.६०. ॥

sarvaṃ tat khalu me moghaṃ yattaptaṃ paramaṃ tapaḥ | yat samāno mahendreṇa mānuṣeṇāsmi nirjitaḥ || 6.60. ||

इदं तद्ब्रह्मणो घोरं वाक्यं मामभ्युपस्थितम् । मानुषेभ्यो विजानीहि भयं त्वमिति तत्तथा ।। ६.६०. ॥

idaṃ tadbrahmaṇo ghoraṃ vākyaṃ māmabhyupasthitam | mānuṣebhyo vijānīhi bhayaṃ tvamiti tattathā || 6.60. ||

देवदानवगन्धर्वैर्यक्षराक्षसपन्नगैः । अवध्यत्वं मया प्राप्तं मानुषेभ्यो न याचितम् ।। ६.६०. ॥

devadānavagandharvairyakṣarākṣasapannagaiḥ | avadhyatvaṃ mayā prāptaṃ mānuṣebhyo na yācitam || 6.60. ||

विदितं मानुषं मन्ये रामं दशरथात्मजम् । इक्ष्वाकुकुलनाथेन अनरण्येन यत्पुरा ।। ६.६०. ॥

viditaṃ mānuṣaṃ manye rāmaṃ daśarathātmajam | ikṣvākukulanāthena anaraṇyena yatpurā || 6.60. ||

उत्पत्स्यते हि मद्वंशे पुरुषो राक्षसाधम । यस्त्वां सपुत्रं सामात्यं सबलं साश्वसारथिम् । निहनिष्यति सङ्ग्रामे त्वां कुलाधम दुर्मते ।। ६.६०. ॥

utpatsyate hi madvaṃśe puruṣo rākṣasādhama | yastvāṃ saputraṃ sāmātyaṃ sabalaṃ sāśvasārathim | nihaniṣyati saṅgrāme tvāṃ kulādhama durmate || 6.60. ||

शप्तो ऽहं वेदवत्या च यदा सा धर्षिता पुरा । सेयं सीता महाभागा जाता जनकनन्दिनी ।। ६.६०. ॥

śapto 'haṃ vedavatyā ca yadā sā dharṣitā purā | seyaṃ sītā mahābhāgā jātā janakanandinī || 6.60. ||

उमा नन्दीश्वरश्चापि रम्भा वरुणकन्यका । यथोक्तास्तपसा प्राप्तं न मिथ्या ऋषिभाषितम् ।। ६.६०. ॥

umā nandīśvaraścāpi rambhā varuṇakanyakā | yathoktāstapasā prāptaṃ na mithyā ṛṣibhāṣitam || 6.60. ||

एतदेवाभ्युपागम्य यत्नं कर्तुमिहार्हथ । राक्षसाश्चापि तिष्ठन्तु चर्यागोपुरमूर्द्धसु ।। ६.६०. ॥

etadevābhyupāgamya yatnaṃ kartumihārhatha | rākṣasāścāpi tiṣṭhantu caryāgopuramūrddhasu || 6.60. ||

स चाप्रतिमगाम्भीरो देवदानवदर्पहा । ब्रह्मशापाभिभूतस्तु कुम्भकर्णो विबोध्यताम् ।। ६.६०. ॥

sa cāpratimagāmbhīro devadānavadarpahā | brahmaśāpābhibhūtastu kumbhakarṇo vibodhyatām || 6.60. ||

स पराजितमात्मानं प्रहस्तं च निषूदितम् । ज्ञात्वा रक्षोबलं भीममादिदेश महाबलः ।। ६.६०. ॥

sa parājitamātmānaṃ prahastaṃ ca niṣūditam | jñātvā rakṣobalaṃ bhīmamādideśa mahābalaḥ || 6.60. ||

द्वारेषु यत्नः क्रियतां प्राकारश्चाधिरुह्यताम् । निद्रावशसमाविष्टः कुम्भकर्णो विबोध्यताम् ।। ६.६०. ॥

dvāreṣu yatnaḥ kriyatāṃ prākāraścādhiruhyatām | nidrāvaśasamāviṣṭaḥ kumbhakarṇo vibodhyatām || 6.60. ||

सुखं स्वपिति निश्चिन्तः कालोपहतचेतनः । नव षट् सप्त चाष्टौ च मासान् स्वपिति राक्षसः ।। ६.६०. ॥

sukhaṃ svapiti niścintaḥ kālopahatacetanaḥ | nava ṣaṭ sapta cāṣṭau ca māsān svapiti rākṣasaḥ || 6.60. ||

मन्त्रयित्वा प्रसुप्तो ऽयमितस्तु नवमे ऽहनि । तं तु बोधयत क्षिप्रं कुम्भकर्णं महाबलम् ।। ६.६०. ॥

mantrayitvā prasupto 'yamitastu navame 'hani | taṃ tu bodhayata kṣipraṃ kumbhakarṇaṃ mahābalam || 6.60. ||

स तु सङ्ख्ये महाबाहुः ककुदः सर्वरक्षसाम् । वानरान् राजपुत्रौ च क्षिप्रमेव वधिष्यति ।। ६.६०. ॥

sa tu saṅkhye mahābāhuḥ kakudaḥ sarvarakṣasām | vānarān rājaputrau ca kṣiprameva vadhiṣyati || 6.60. ||

एष केतुः परः सङ्ख्ये मुख्यो वै सर्वरक्षसाम् । कुम्भकर्णः सदा शेते मूढो ग्राम्यसुखे रतः ।। ६.६०. ॥

eṣa ketuḥ paraḥ saṅkhye mukhyo vai sarvarakṣasām | kumbhakarṇaḥ sadā śete mūḍho grāmyasukhe rataḥ || 6.60. ||

रामेण हि निरस्तस्य सङ्ग्रामे ऽस्मिन् सुदारुणे । भविष्यति न मे शोकः कुम्भकर्णे विबोधिते ।। ६.६०. ॥

rāmeṇa hi nirastasya saṅgrāme 'smin sudāruṇe | bhaviṣyati na me śokaḥ kumbhakarṇe vibodhite || 6.60. ||

किं करिष्याम्यहं तेन शक्रतुल्यबलेन हि । ईद्दशे व्यसने प्राप्ते यो न साह्याय कल्पते ।। ६.६०. ॥

kiṃ kariṣyāmyahaṃ tena śakratulyabalena hi | īddaśe vyasane prāpte yo na sāhyāya kalpate || 6.60. ||

ते तु तद्वचनं श्रुत्वा राक्षसेन्द्रस्य राक्षसाः । जग्मुः परमसम्भ्रान्ताः कुम्भकर्णनिवेशनम् ।। ६.६०. ॥

te tu tadvacanaṃ śrutvā rākṣasendrasya rākṣasāḥ | jagmuḥ paramasambhrāntāḥ kumbhakarṇaniveśanam || 6.60. ||

ते रावणसमादिष्टा मांसशोणितभोजनाः । गन्धमाल्यांस्तथा भक्ष्यानादाय सहसा ययुः ।। ६.६०. ॥

te rāvaṇasamādiṣṭā māṃsaśoṇitabhojanāḥ | gandhamālyāṃstathā bhakṣyānādāya sahasā yayuḥ || 6.60. ||

तां प्रविश्य महाद्वारां सर्वतो योजनायताम् । कुम्भकर्णगुहां रम्यां सर्वगन्धप्रवाहिनीम् ।। ६.६०. ॥

tāṃ praviśya mahādvārāṃ sarvato yojanāyatām | kumbhakarṇaguhāṃ ramyāṃ sarvagandhapravāhinīm || 6.60. ||

कुम्भकर्णस्य निश्वासादवधूता महाबलाः । प्रतिष्ठमानाः कृच्छ्रेण यत्नात् प्रविविशुर्गुहाम् ।। ६.६०. ॥

kumbhakarṇasya niśvāsādavadhūtā mahābalāḥ | pratiṣṭhamānāḥ kṛcchreṇa yatnāt praviviśurguhām || 6.60. ||

तां प्रविश्य गुहां रम्यां शुभां काञ्चनकुट्टिमाम् । ददृशुर्नैर्ऋतव्याघ्रं शयानं भीमदर्शनम् ।। ६.६०. ॥

tāṃ praviśya guhāṃ ramyāṃ śubhāṃ kāñcanakuṭṭimām | dadṛśurnairṛtavyāghraṃ śayānaṃ bhīmadarśanam || 6.60. ||

ते तु तं विकृतं सुप्तं विकीर्णमिव पर्वतम् । कुम्भकर्णं महानिद्रं सहिताः प्रत्यबोधयन् ।। ६.६०. ॥

te tu taṃ vikṛtaṃ suptaṃ vikīrṇamiva parvatam | kumbhakarṇaṃ mahānidraṃ sahitāḥ pratyabodhayan || 6.60. ||

ऊर्ध्वरोमाञ्चिततनुं श्वसन्तमिव पन्नगम् । त्रासयन्तं महाश्वासैः शयानं भीमदर्शनम् ।। ६.६०. ॥

ūrdhvaromāñcitatanuṃ śvasantamiva pannagam | trāsayantaṃ mahāśvāsaiḥ śayānaṃ bhīmadarśanam || 6.60. ||

भीमनासापुटं तं तु पातालविपुलाननम् । शय्यायां न्यस्तसर्वाङ्गं मेदोरुधिरगन्धिनम् ।। ६.६०. ॥

bhīmanāsāpuṭaṃ taṃ tu pātālavipulānanam | śayyāyāṃ nyastasarvāṅgaṃ medorudhiragandhinam || 6.60. ||

काञ्चनाङ्गदनद्धाङ्गं किरीटिनमरिन्दमम् । ददृशुर्नैर्ऋतव्याघ्रं कुम्भकर्णं महाबलम् ।। ६.६०. ॥

kāñcanāṅgadanaddhāṅgaṃ kirīṭinamarindamam | dadṛśurnairṛtavyāghraṃ kumbhakarṇaṃ mahābalam || 6.60. ||

ततश्चक्रुर्महात्मानः कुम्भकर्णाग्रतस्तदा । मांसानां मेरुसङ्काशं राशिं परमतर्पणम् ।। ६.६०. ॥

tataścakrurmahātmānaḥ kumbhakarṇāgratastadā | māṃsānāṃ merusaṅkāśaṃ rāśiṃ paramatarpaṇam || 6.60. ||

मृगाणां महिषाणां च वराहाणां च सञ्चयान् । चकुर्नैर्ऋतशार्दूला राशिमन्नस्य चाद्भुतम् ।। ६.६०. ॥

mṛgāṇāṃ mahiṣāṇāṃ ca varāhāṇāṃ ca sañcayān | cakurnairṛtaśārdūlā rāśimannasya cādbhutam || 6.60. ||

ततः शोणितकुम्भांश्च मद्यानि विविधानि च । । ६.६०. ॥

tataḥ śoṇitakumbhāṃśca madyāni vividhāni ca | | 6.60. ||

पुरस्तात् कुम्भकर्णस्य चकुस्त्रिदशशत्रवः । लिलिपुश्च परार्ध्येन चन्दनेन परन्तपम् ।। ६.६०. ॥

purastāt kumbhakarṇasya cakustridaśaśatravaḥ | lilipuśca parārdhyena candanena parantapam || 6.60. ||

दिव्यैराच्छादयामासुर्माल्यैर्गन्धैः सुगन्धिभिः । धूपं सुगन्धं ससृजुस्तुष्टुवुश्च परन्तपम् ।। ६.६०. ॥

divyairācchādayāmāsurmālyairgandhaiḥ sugandhibhiḥ | dhūpaṃ sugandhaṃ sasṛjustuṣṭuvuśca parantapam || 6.60. ||

जलदा इव चोन्नेदुर्यातुधानास्ततस्ततः । शङ्खानापूरयामासुः शशाङ्कसदृशप्रभान् । तुमुलं युगपच्चापि विनेदुश्चाप्यमर्षिताः ।। ६.६०. ॥

jaladā iva conneduryātudhānāstatastataḥ | śaṅkhānāpūrayāmāsuḥ śaśāṅkasadṛśaprabhān | tumulaṃ yugapaccāpi vineduścāpyamarṣitāḥ || 6.60. ||

नेदुरास्फोटयामासुश्चिक्षिपुस्ते निशाचराः । कुम्भकर्णविबोधार्थं चक्रुस्ते विपुलं स्वनम् ।। ६.६०. ॥

nedurāsphoṭayāmāsuścikṣipuste niśācarāḥ | kumbhakarṇavibodhārthaṃ cakruste vipulaṃ svanam || 6.60. ||

सशङ्खभेरीपणवप्रणादमास्फोटितक्ष्वेलितसिंहनादम् । दिशो द्रवन्तस्त्रिदिवं किरन्तः श्रुत्वा विहङ्गाः सहसा निपेतुः ।। ६.६०. ॥

saśaṅkhabherīpaṇavapraṇādamāsphoṭitakṣvelitasiṃhanādam | diśo dravantastridivaṃ kirantaḥ śrutvā vihaṅgāḥ sahasā nipetuḥ || 6.60. ||

यदा भृशार्तैर्निनदैर्महात्मा न कुम्भकर्णो बुबुधे प्रसुप्तः । ततो मुसुण्ठीर्मुसलानि सर्वे रक्षोगणास्ते जगृहुर्गदाश्च ।। ६.६०. ॥

yadā bhṛśārtairninadairmahātmā na kumbhakarṇo bubudhe prasuptaḥ | tato musuṇṭhīrmusalāni sarve rakṣogaṇāste jagṛhurgadāśca || 6.60. ||

तं शैलशृङ्गैर्मुसलैर्गदाभिर्वृक्षैस्तलैर्मुद्गरमुष्टिभिश्च । सुखप्रसुप्तं भुवि कुम्भकर्णं रक्षांस्युदग्राणि तदा निजघ्नुः ।। ६.६०. ॥

taṃ śailaśṛṅgairmusalairgadābhirvṛkṣaistalairmudgaramuṣṭibhiśca | sukhaprasuptaṃ bhuvi kumbhakarṇaṃ rakṣāṃsyudagrāṇi tadā nijaghnuḥ || 6.60. ||

तस्य निःश्वासवातेन कुम्भकर्णस्य रक्षसः । राक्षसा बलवन्तो ऽपि स्थातुं नाशक्नुवन् पुरः ।। ६.६०. ॥

tasya niḥśvāsavātena kumbhakarṇasya rakṣasaḥ | rākṣasā balavanto 'pi sthātuṃ nāśaknuvan puraḥ || 6.60. ||

ततः परिहिता गाढं राक्षसा भीमविक्रमाः । । ६.६०. ॥

tataḥ parihitā gāḍhaṃ rākṣasā bhīmavikramāḥ | | 6.60. ||

मृदङ्गपणवान् भेरीः शङ्खकुम्भगणांस्तदा । दशराक्षससाहस्रा युगपत् पर्यवादयन् ।। ६.६०. ॥

mṛdaṅgapaṇavān bherīḥ śaṅkhakumbhagaṇāṃstadā | daśarākṣasasāhasrā yugapat paryavādayan || 6.60. ||

नीलाञ्जनचयाकारास्ते तु तं प्रत्यबोधयन् । अभिघ्नन्तो नदन्तश्च नैव संविविदे तु सः ।। ६.६०. ॥

nīlāñjanacayākārāste tu taṃ pratyabodhayan | abhighnanto nadantaśca naiva saṃvivide tu saḥ || 6.60. ||

यदा चैनं न शेकुस्ते प्रतिबोधयितुं तदा । ततो गुरुतरं यत्नं दारुणं समुपाक्रमन् ।। ६.६०. ॥

yadā cainaṃ na śekuste pratibodhayituṃ tadā | tato gurutaraṃ yatnaṃ dāruṇaṃ samupākraman || 6.60. ||

अश्वानुष्ट्रान् खरान्नागान् जघ्नुर्दण्डकशाङ्कुशैः । भेरीशङ्खमृदङ्गांश्च सर्वप्राणैरवादयन् ।। ६.६०. ॥

aśvānuṣṭrān kharānnāgān jaghnurdaṇḍakaśāṅkuśaiḥ | bherīśaṅkhamṛdaṅgāṃśca sarvaprāṇairavādayan || 6.60. ||

निजघ्नुश्चास्य गात्राणि महाकाष्ठकटङ्करैः । मुद्गरैर्मुसलैश्चैव सर्वप्राणसमुद्यतैः ।। ६.६०. ॥

nijaghnuścāsya gātrāṇi mahākāṣṭhakaṭaṅkaraiḥ | mudgarairmusalaiścaiva sarvaprāṇasamudyataiḥ || 6.60. ||

तेन शब्देन महता लङ्का समभिपूरिता । सपर्वतवना सर्वा सो ऽपि नैव प्रबुध्यते ।। ६.६०. ॥

tena śabdena mahatā laṅkā samabhipūritā | saparvatavanā sarvā so 'pi naiva prabudhyate || 6.60. ||

ततः सहस्रं भेरीणां युगपत् समहन्यत । मृष्टकाञ्चनकोणानामासक्तानां समन्ततः ।। ६.६०. ॥

tataḥ sahasraṃ bherīṇāṃ yugapat samahanyata | mṛṣṭakāñcanakoṇānāmāsaktānāṃ samantataḥ || 6.60. ||

एवमप्यतिनिद्रस्तु यदा नैव प्रबुध्यते । शापस्य वशमापन्नस्ततः क्रुद्धा निशाचराः । महाक्रोधसमाविष्टाः सर्वे भीमपराक्रमाः ।। ६.६०. ॥

evamapyatinidrastu yadā naiva prabudhyate | śāpasya vaśamāpannastataḥ kruddhā niśācarāḥ | mahākrodhasamāviṣṭāḥ sarve bhīmaparākramāḥ || 6.60. ||

तद्रक्षो बोधयिष्यन्तश्चक्रुरन्ये पराक्रमम् । । ६.६०. ॥

tadrakṣo bodhayiṣyantaścakruranye parākramam | | 6.60. ||

स्ततः क्रुद्धा निशाचराः । अन्ये भेरीः समाजघ्नुरन्ये चक्रुर्महास्वनम् । केशानन्ये प्रलुलुपुः कर्णावन्ये दशन्ति च ।। ६.६०. ॥

stataḥ kruddhā niśācarāḥ | anye bherīḥ samājaghnuranye cakrurmahāsvanam | keśānanye pralulupuḥ karṇāvanye daśanti ca || 6.60. ||

उदकुम्भशतान्यन्ये समसिञ्चन्त कर्णयोः । न कुम्भकर्णः पस्पन्दे महानिद्रावशं गतः ।। ६.६०. ॥

udakumbhaśatānyanye samasiñcanta karṇayoḥ | na kumbhakarṇaḥ paspande mahānidrāvaśaṃ gataḥ || 6.60. ||

अन्ये च बलिनस्तस्य कूटमुद्गरपाणयः । मूर्ध्नि वक्षसि गात्रेषु पातयन् कूटमुद्गरान् ।। ६.६०. ॥

anye ca balinastasya kūṭamudgarapāṇayaḥ | mūrdhni vakṣasi gātreṣu pātayan kūṭamudgarān || 6.60. ||

रज्जुबन्धनबद्धाभिः शतघ्नीभिश्च सर्वतः । वध्यमानो महाकायो न प्राबुध्यत राक्षसः ।। ६.६०. ॥

rajjubandhanabaddhābhiḥ śataghnībhiśca sarvataḥ | vadhyamāno mahākāyo na prābudhyata rākṣasaḥ || 6.60. ||

वारणानां सहस्रं तु शरीरे ऽस्य प्रधावितम् । कुम्भकर्णस्ततो बुद्धः स्पर्शं परमबुध्यत ।। ६.६०. ॥

vāraṇānāṃ sahasraṃ tu śarīre 'sya pradhāvitam | kumbhakarṇastato buddhaḥ sparśaṃ paramabudhyata || 6.60. ||

स पात्यमानैर्गिरिशृङ्गवृक्षैरचिन्तयंस्तान् विपुलान् प्रहारान् । निद्राक्षयात् क्षुद्भयपीडितश्च विजृम्भमाणः सहसोत्पपात ।। ६.६०. ॥

sa pātyamānairgiriśṛṅgavṛkṣairacintayaṃstān vipulān prahārān | nidrākṣayāt kṣudbhayapīḍitaśca vijṛmbhamāṇaḥ sahasotpapāta || 6.60. ||

स नागभोगाचलशृङ्गकल्पौ विक्षिप्य बाहू गिरिशृङ्गसारौ । विवृत्य वक्त्रं वडवामुखाभं निशाचरो ऽसौ विकृतं जजृम्भे ।। ६.६०. ॥

sa nāgabhogācalaśṛṅgakalpau vikṣipya bāhū giriśṛṅgasārau | vivṛtya vaktraṃ vaḍavāmukhābhaṃ niśācaro 'sau vikṛtaṃ jajṛmbhe || 6.60. ||

तस्य जाजृम्भमाणस्य वक्त्रं पातालसन्निभम् । ददृशे मेरुशृङ्गाग्रे दिवाकर इवोदितः ।। ६.६०. ॥

tasya jājṛmbhamāṇasya vaktraṃ pātālasannibham | dadṛśe meruśṛṅgāgre divākara ivoditaḥ || 6.60. ||

स जृम्भमाणो ऽतिबलः प्रतिबुद्धो निशाचरः । निःश्वासश्चास्य सञ्जज्ञे पर्वतादिव मारुतः ।। ६.६०. ॥

sa jṛmbhamāṇo 'tibalaḥ pratibuddho niśācaraḥ | niḥśvāsaścāsya sañjajñe parvatādiva mārutaḥ || 6.60. ||

रूपमुत्तिष्ठतस्तस्य कुम्भकर्णस्य तद्बभौ । तपान्ते सबलाकस्य मेघस्येव विवर्षतः ।। ६.६०. ॥

rūpamuttiṣṭhatastasya kumbhakarṇasya tadbabhau | tapānte sabalākasya meghasyeva vivarṣataḥ || 6.60. ||

तस्य दीप्ताग्निसदृशे विद्युत्सदृशवर्चसी । ददृशाते महानेत्रे दीप्ताविव महाग्रहौ ।। ६.६०. ॥

tasya dīptāgnisadṛśe vidyutsadṛśavarcasī | dadṛśāte mahānetre dīptāviva mahāgrahau || 6.60. ||

ततस्त्वदर्शयन् सर्वान् भक्ष्यांश्च विविधान् बहून् । वराहान् महिषांश्चैव स बभक्ष महाबलः ।। ६.६०. ॥

tatastvadarśayan sarvān bhakṣyāṃśca vividhān bahūn | varāhān mahiṣāṃścaiva sa babhakṣa mahābalaḥ || 6.60. ||

अदन् बुभुक्षितो मांसं शोणितं तृषितः पिबन् । मेदःकुम्भांश्च मद्यं च पपौ शक्ररिपुस्तदा ।। ६.६०. ॥

adan bubhukṣito māṃsaṃ śoṇitaṃ tṛṣitaḥ piban | medaḥkumbhāṃśca madyaṃ ca papau śakraripustadā || 6.60. ||

ततस्तृप्त इति ज्ञात्वा समुत्पेतुर्निशाचराः । शिरोभिश्च प्रणम्यैनं सर्वतः पर्यवारयन् ।। ६.६०. ॥

tatastṛpta iti jñātvā samutpeturniśācarāḥ | śirobhiśca praṇamyainaṃ sarvataḥ paryavārayan || 6.60. ||

निद्राविश ऽदनेत्रस्तु कलुषीकृतलोचनः । चारयन् सर्वतो दृष्टिं तान् ददर्श निशाचरान् ।। ६.६०. ॥

nidrāviśa 'danetrastu kaluṣīkṛtalocanaḥ | cārayan sarvato dṛṣṭiṃ tān dadarśa niśācarān || 6.60. ||

स सर्वान् सान्त्वयामास नैर्ऋतान्नैर्ऋतर्षभः । बोधनाद् विस्मितश्चापि राक्षसानिदमब्रवीत् ।। ६.६०. ॥

sa sarvān sāntvayāmāsa nairṛtānnairṛtarṣabhaḥ | bodhanād vismitaścāpi rākṣasānidamabravīt || 6.60. ||

किमर्थमहमादृत्य भवद्भिः प्रतिबोधितः । कच्चित् सुकुशलं राज्ञो भयवानेष वा न किम् ।। ६.६०. ॥

kimarthamahamādṛtya bhavadbhiḥ pratibodhitaḥ | kaccit sukuśalaṃ rājño bhayavāneṣa vā na kim || 6.60. ||

अथवा ध्रुवमन्येभ्यो भयं परमुपस्थितम् । यदर्थमेवं त्वरितैर्भवद्भिः प्रतिबोधितः ।। ६.६०. ॥

athavā dhruvamanyebhyo bhayaṃ paramupasthitam | yadarthamevaṃ tvaritairbhavadbhiḥ pratibodhitaḥ || 6.60. ||

अद्य राक्षसराजस्य भयमुत्पाटयाम्यहम् । पातयिष्ये महेन्द्रं वा शातयिष्ये तथा ऽनलम् ।। ६.६०. ॥

adya rākṣasarājasya bhayamutpāṭayāmyaham | pātayiṣye mahendraṃ vā śātayiṣye tathā 'nalam || 6.60. ||

न ह्यल्पकारणे सुप्तं बोधयिष्यति मां गुरुः । तदाख्यातार्थतत्त्वेन मत्प्रबोधनकारणम् ।। ६.६०. ॥

na hyalpakāraṇe suptaṃ bodhayiṣyati māṃ guruḥ | tadākhyātārthatattvena matprabodhanakāraṇam || 6.60. ||

एवं ब्रुवाणं संरब्धं कुम्भकर्णं महाबलम् । यूपाक्षः सचिवो राज्ञः कृताञ्जलिरुवाच ह ।। ६.६०. ॥

evaṃ bruvāṇaṃ saṃrabdhaṃ kumbhakarṇaṃ mahābalam | yūpākṣaḥ sacivo rājñaḥ kṛtāñjaliruvāca ha || 6.60. ||

न नो दैवकृतं किञ्चिद्भयमस्ति कदाचन । मानुषान्नो भयं राजंस्तुमुलं सम्प्रबाधते ।। ६.६०. ॥

na no daivakṛtaṃ kiñcidbhayamasti kadācana | mānuṣānno bhayaṃ rājaṃstumulaṃ samprabādhate || 6.60. ||

न दैत्यदानवेभ्यो वा भयमस्ति हि तादृशम् । यादृशं मानुषं राजन् भयमस्मानुपस्थितम् ।। ६.६०. ॥

na daityadānavebhyo vā bhayamasti hi tādṛśam | yādṛśaṃ mānuṣaṃ rājan bhayamasmānupasthitam || 6.60. ||

वानरैः पर्वताकारैर्लङ्केयं परिवारिता । सीताहरणसन्तप्ताद्रामान्नस्तुमुलं भयम् ।। ६.६०. ॥

vānaraiḥ parvatākārairlaṅkeyaṃ parivāritā | sītāharaṇasantaptādrāmānnastumulaṃ bhayam || 6.60. ||

एकेन वानरेणेयं पूर्वं दग्धा महापुरी । कुमारो निहतश्चाक्षः सानुयात्रः सकुञ्जरः ।। ६.६०. ॥

ekena vānareṇeyaṃ pūrvaṃ dagdhā mahāpurī | kumāro nihataścākṣaḥ sānuyātraḥ sakuñjaraḥ || 6.60. ||

स्वयं रक्षोधिपश्चापि पौलस्त्यो देवकण्टकः । मृतेति संयुगे मुक्तो रामेणादित्यतेजसा ।। ६.६०. ॥

svayaṃ rakṣodhipaścāpi paulastyo devakaṇṭakaḥ | mṛteti saṃyuge mukto rāmeṇādityatejasā || 6.60. ||

यन्न दैवैः कृतो राजा नापि दैत्यैर्न दानवैः । कृतः स इह रामेण विमुक्तः प्राणसंशयात् ।। ६.६०. ॥

yanna daivaiḥ kṛto rājā nāpi daityairna dānavaiḥ | kṛtaḥ sa iha rāmeṇa vimuktaḥ prāṇasaṃśayāt || 6.60. ||

स यूपाक्षवचः श्रुत्वा भ्रातुर्युधि पराजयम् । कुम्भकर्णो विवृत्ताक्षो यूपाक्षमिदमब्रवीत् ।। ६.६०. ॥

sa yūpākṣavacaḥ śrutvā bhrāturyudhi parājayam | kumbhakarṇo vivṛttākṣo yūpākṣamidamabravīt || 6.60. ||

सर्वमद्यैव यूपाक्ष हरिसैन्यं सलक्ष्मणम् । राघवं च रणे हत्वा पश्चाद्द्रक्ष्यामि रावणम् ।। ६.६०. ॥

sarvamadyaiva yūpākṣa harisainyaṃ salakṣmaṇam | rāghavaṃ ca raṇe hatvā paścāddrakṣyāmi rāvaṇam || 6.60. ||

राक्षसांस्तर्पयिष्यामि हरीणां मांसशोणितैः । रामलक्ष्मणयोश्चापि स्वयं पास्यामि शोणितम् ।। ६.६०. ॥

rākṣasāṃstarpayiṣyāmi harīṇāṃ māṃsaśoṇitaiḥ | rāmalakṣmaṇayoścāpi svayaṃ pāsyāmi śoṇitam || 6.60. ||

तत्तस्य वाक्यं ब्रुवतो निशम्य सगर्वितं रोषविवृद्धदोषम् । महोदरो नैर्ऋतयोधमुख्यः कृताञ्जलिर्वाक्यमिदं बभाषे ।। ६.६०. ॥

tattasya vākyaṃ bruvato niśamya sagarvitaṃ roṣavivṛddhadoṣam | mahodaro nairṛtayodhamukhyaḥ kṛtāñjalirvākyamidaṃ babhāṣe || 6.60. ||

रावणस्य वचः श्रुत्वा गुणदोषौ विमृश्य च । पश्चादपि महाबाहो शत्रून् युधि विजेष्यसि ।। ६.६०. ॥

rāvaṇasya vacaḥ śrutvā guṇadoṣau vimṛśya ca | paścādapi mahābāho śatrūn yudhi vijeṣyasi || 6.60. ||

महोदरवचः श्रुत्वा राक्षसैः परिवारितः । कुम्भकर्णो महातेजाः सम्प्रतस्थे महाबलः ।। ६.६०. ॥

mahodaravacaḥ śrutvā rākṣasaiḥ parivāritaḥ | kumbhakarṇo mahātejāḥ sampratasthe mahābalaḥ || 6.60. ||

तं समुत्थाप्य भीमाक्षं भीमरूपपराक्रमम् । राक्षसास्त्वरिता जग्मुर्दशग्रीवनिवेशनम् ।। ६.६०. ॥

taṃ samutthāpya bhīmākṣaṃ bhīmarūpaparākramam | rākṣasāstvaritā jagmurdaśagrīvaniveśanam || 6.60. ||

ततो गत्वा दशग्रीवमासीनं परमासने । ऊचुर्बद्धाञ्जलिपुटाः सर्वे एव निशाचराः ।। ६.६०. ॥

tato gatvā daśagrīvamāsīnaṃ paramāsane | ūcurbaddhāñjalipuṭāḥ sarve eva niśācarāḥ || 6.60. ||

प्रबुद्धः कुम्भकर्णो ऽयं भ्राता ते राक्षसर्षभ । कथं तत्रैव निर्यातु द्रक्ष्यस्येनमिहागतम् ।। ६.६०. ॥

prabuddhaḥ kumbhakarṇo 'yaṃ bhrātā te rākṣasarṣabha | kathaṃ tatraiva niryātu drakṣyasyenamihāgatam || 6.60. ||

रावणस्त्वब्रवीद्धृष्टो राक्षसांस्तानुपस्थितान् । द्रष्टुमेनमिहेच्छामि यथान्यायं च पूज्यताम् ।। ६.६०. ॥

rāvaṇastvabravīddhṛṣṭo rākṣasāṃstānupasthitān | draṣṭumenamihecchāmi yathānyāyaṃ ca pūjyatām || 6.60. ||

तथेत्युक्त्वा तु ते सर्वे पुनरागम्य राक्षसाः । कुम्भकर्णमिदं वाक्यमूचू रावणचोदिताः ।। ६.६०. ॥

tathetyuktvā tu te sarve punarāgamya rākṣasāḥ | kumbhakarṇamidaṃ vākyamūcū rāvaṇacoditāḥ || 6.60. ||

द्रष्टुं त्वां काङ्क्षते राजा सर्वराक्षसपुङ्गवः । गमने क्रियतां बुद्धिर्भ्रातरं सम्प्रहर्षय ।। ६.६०. ॥

draṣṭuṃ tvāṃ kāṅkṣate rājā sarvarākṣasapuṅgavaḥ | gamane kriyatāṃ buddhirbhrātaraṃ sampraharṣaya || 6.60. ||

कुम्भकर्णस्तु दुर्धर्षो भ्रातुराज्ञाय शासनम् । तथेत्युक्त्वा महाबाहुः शयनादुत्पपात ह ।। ६.६०. ॥

kumbhakarṇastu durdharṣo bhrāturājñāya śāsanam | tathetyuktvā mahābāhuḥ śayanādutpapāta ha || 6.60. ||

प्रक्षाल्य वदनं हृष्टः स्नातः परमभूषितः । पिपासुस्त्वरयामास पानं बलसमीरणम् ।। ६.६०. ॥

prakṣālya vadanaṃ hṛṣṭaḥ snātaḥ paramabhūṣitaḥ | pipāsustvarayāmāsa pānaṃ balasamīraṇam || 6.60. ||

ततस्ते त्वरितास्तस्य राक्षसा रावणाज्ञया । मद्यकुम्भांश्च विविधान् क्षिप्रमेवोपहारयन् ।। ६.६०. ॥

tataste tvaritāstasya rākṣasā rāvaṇājñayā | madyakumbhāṃśca vividhān kṣipramevopahārayan || 6.60. ||

पीत्वा घटसहस्रे द्वे गमनायोपचक्रमे । ईषत्समुत्कटो मत्तस्तेजोबलसमन्वितः । कुम्भकर्णो बभौ हृष्टः कालान्तकयमोपमः ।। ६.६०. ॥

pītvā ghaṭasahasre dve gamanāyopacakrame | īṣatsamutkaṭo mattastejobalasamanvitaḥ | kumbhakarṇo babhau hṛṣṭaḥ kālāntakayamopamaḥ || 6.60. ||

भ्रातुः स भवनं गच्छन् रक्षोगणसमन्वितः । कुम्भकर्णः पदन्यासैरकम्पयत मेदिनीम् ।। ६.६०. ॥

bhrātuḥ sa bhavanaṃ gacchan rakṣogaṇasamanvitaḥ | kumbhakarṇaḥ padanyāsairakampayata medinīm || 6.60. ||

स राजमार्गं वपुषा प्रकाशयन् सहस्ररश्मिर्धरणीमिवांशुभिः । जगाम तत्राञ्जलिमालया वृतः शतक्रतुर्गेहमिव स्वयम्भुवः ।। ६.६०. ॥

sa rājamārgaṃ vapuṣā prakāśayan sahasraraśmirdharaṇīmivāṃśubhiḥ | jagāma tatrāñjalimālayā vṛtaḥ śatakraturgehamiva svayambhuvaḥ || 6.60. ||

तं राजमार्गस्थममित्रघातिनं वनौकसस्ते सहसा बहिः स्थिताः । दृष्ट्वा ऽप्रमेयं गिरिशृङ्गकल्पं वितत्रसुस्ते हरियूथपालाः ।। ६.६०. ॥

taṃ rājamārgasthamamitraghātinaṃ vanaukasaste sahasā bahiḥ sthitāḥ | dṛṣṭvā 'prameyaṃ giriśṛṅgakalpaṃ vitatrasuste hariyūthapālāḥ || 6.60. ||

केचिच्छरण्यं शरणं स्म रामं व्रजन्ति केचिद्व्यथिताः पतन्ति । केचिद्दिशः स्म व्यथिताः प्रयान्ति केचिद्भयार्ता भुवि शेरते स्म ।। ६.६०. ॥

keciccharaṇyaṃ śaraṇaṃ sma rāmaṃ vrajanti kecidvyathitāḥ patanti | keciddiśaḥ sma vyathitāḥ prayānti kecidbhayārtā bhuvi śerate sma || 6.60. ||

तमद्रिशृङ्गप्रतिमं किरीटिनं स्पृशन्तमादित्यमिवात्मतेजसा । वनौकसः प्रेक्ष्य विवृद्धमद्भुतं भयार्दिता दुद्रुविरे ततस्ततः ।। ६.६०. ॥

tamadriśṛṅgapratimaṃ kirīṭinaṃ spṛśantamādityamivātmatejasā | vanaukasaḥ prekṣya vivṛddhamadbhutaṃ bhayārditā dudruvire tatastataḥ || 6.60. ||