Sarga 58

ततः प्रहस्तं निर्यान्तं दृष्ट्वा भीमपराक्रमम् । उवाच सस्मितं रामो विभीषणमरिन्दमः ।। ६.५८. ॥

tataḥ prahastaṃ niryāntaṃ dṛṣṭvā bhīmaparākramam | uvāca sasmitaṃ rāmo vibhīṣaṇamarindamaḥ || 6.58. ||

क एष सुमहाकायो बलेन महता वृतः । आचक्ष्व मे महाबाहो वीर्यवन्तं निशाचरम् ।। ६.५८. ॥

ka eṣa sumahākāyo balena mahatā vṛtaḥ | ācakṣva me mahābāho vīryavantaṃ niśācaram || 6.58. ||

राघवस्य वचः श्रुत्वा प्रत्युवाच विभीषणः । । ६.५८. ॥

rāghavasya vacaḥ śrutvā pratyuvāca vibhīṣaṇaḥ | | 6.58. ||

एष सेनापतिस्तस्य प्रहस्तो नाम राक्षसः । लङ्कायां राक्षसेन्द्रस्य त्रिभागबलसंवृतः । वीर्यवानस्त्रविच्छूरः प्रख्यातश्च पराक्रमे ।। ६.५८. ॥

eṣa senāpatistasya prahasto nāma rākṣasaḥ | laṅkāyāṃ rākṣasendrasya tribhāgabalasaṃvṛtaḥ | vīryavānastravicchūraḥ prakhyātaśca parākrame || 6.58. ||

ततः प्रहस्तं निर्यान्तं भीमं भीमपराक्रमम् । गर्जन्तं सुमहाकायं राक्षसैरभिसंवृतम् ।। ६.५८. ॥

tataḥ prahastaṃ niryāntaṃ bhīmaṃ bhīmaparākramam | garjantaṃ sumahākāyaṃ rākṣasairabhisaṃvṛtam || 6.58. ||

ददर्श महती सेना वानराणां बलीयसाम् । अतिसञ्जातरोषाणां प्रहस्तमभिगर्जताम् ।। ६.५८. ॥

dadarśa mahatī senā vānarāṇāṃ balīyasām | atisañjātaroṣāṇāṃ prahastamabhigarjatām || 6.58. ||

खड्गशक्त्यृष्टिबाणाश्च शूलानि मुसलानि च । गदाश्च परिघाः प्रासा विविधाश्च परश्वधाः ।। ६.५८. ॥

khaḍgaśaktyṛṣṭibāṇāśca śūlāni musalāni ca | gadāśca parighāḥ prāsā vividhāśca paraśvadhāḥ || 6.58. ||

धनूंषि च विचित्राणि राक्षसानां जयैषिणाम् । प्रगृहीतान्यशोभन्त वानरानभिधावताम् ।। ६.५८. ॥

dhanūṃṣi ca vicitrāṇi rākṣasānāṃ jayaiṣiṇām | pragṛhītānyaśobhanta vānarānabhidhāvatām || 6.58. ||

जगृहुः पादपांश्चापि पुष्पितान् वानरर्षभाः । शिलाश्च विपुला दीर्घा योद्धुकामाः प्लवङ्गमाः ।। ६.५८. ॥

jagṛhuḥ pādapāṃścāpi puṣpitān vānararṣabhāḥ | śilāśca vipulā dīrghā yoddhukāmāḥ plavaṅgamāḥ || 6.58. ||

तेषामन्योन्यमासाद्य सङ्ग्रामः सुमहानभूत् । बहूनामश्मवृष्टिं च शरवृष्टिं च वर्षताम् ।। ६.५८. ॥

teṣāmanyonyamāsādya saṅgrāmaḥ sumahānabhūt | bahūnāmaśmavṛṣṭiṃ ca śaravṛṣṭiṃ ca varṣatām || 6.58. ||

बहवो राक्षसा युद्धे बहून् वानरयूथपान् । वानरा राक्षसांश्चापि निजघ्नुर्बहवो बहून् ।। ६.५८. ॥

bahavo rākṣasā yuddhe bahūn vānarayūthapān | vānarā rākṣasāṃścāpi nijaghnurbahavo bahūn || 6.58. ||

शूलैः प्रमथिताः केचित् केचिच्च परमायुधैः । परिघैराहताः केचित् केचिच्छिन्नाः परश्वधैः ।। ६.५८. ॥

śūlaiḥ pramathitāḥ kecit kecicca paramāyudhaiḥ | parighairāhatāḥ kecit kecicchinnāḥ paraśvadhaiḥ || 6.58. ||

निरुच्छ्वासाः कृताः केचित् पतिता धरणीतले । विभिन्नहृदयाः केचिदिषुसन्धानसन्दिताः ।। ६.५८. ॥

nirucchvāsāḥ kṛtāḥ kecit patitā dharaṇītale | vibhinnahṛdayāḥ kecidiṣusandhānasanditāḥ || 6.58. ||

केचिद्द्विधा कृताः खड्गैः स्फुरन्तः पतिता भुवि । वानरा राक्षसैः शूलैः पार्श्वतश्चावदारिताः ।। ६.५८. ॥

keciddvidhā kṛtāḥ khaḍgaiḥ sphurantaḥ patitā bhuvi | vānarā rākṣasaiḥ śūlaiḥ pārśvataścāvadāritāḥ || 6.58. ||

वानरैश्चापि सङ्क्रुद्धै राक्षसौघाः समन्ततः । पादपैर्गिरिशृङ्गैश्च सम्पिष्टा वसुधातले ।। ६.५८. ॥

vānaraiścāpi saṅkruddhai rākṣasaughāḥ samantataḥ | pādapairgiriśṛṅgaiśca sampiṣṭā vasudhātale || 6.58. ||

वज्रस्पर्शतलैर्हस्तैर्मुष्टिभिश्च हता भृशम् । वैमुः शोणितमास्येभ्यो विशीर्णदशनेक्षणाः ।। ६.५८. ॥

vajrasparśatalairhastairmuṣṭibhiśca hatā bhṛśam | vaimuḥ śoṇitamāsyebhyo viśīrṇadaśanekṣaṇāḥ || 6.58. ||

आर्तस्वनं च स्वनतां सिंहनादं च नर्दताम् । बभूव तुमुलः शब्दो हरीणां रक्षसां युधि ।। ६.५८. ॥

ārtasvanaṃ ca svanatāṃ siṃhanādaṃ ca nardatām | babhūva tumulaḥ śabdo harīṇāṃ rakṣasāṃ yudhi || 6.58. ||

वानरा राक्षसाः क्रुद्धा वीरमार्गमनुव्रताः । विवृत्तनयनाः क्रूराश्चक्रुः कर्माण्यभीतवत् ।। ६.५८. ॥

vānarā rākṣasāḥ kruddhā vīramārgamanuvratāḥ | vivṛttanayanāḥ krūrāścakruḥ karmāṇyabhītavat || 6.58. ||

नरान्तकः कुम्भहनुर्महानादः समुन्नतः । एते प्रहस्तसचिवाः सर्वे जघ्नुर्वनौकसः ।। ६.५८. ॥

narāntakaḥ kumbhahanurmahānādaḥ samunnataḥ | ete prahastasacivāḥ sarve jaghnurvanaukasaḥ || 6.58. ||

तेषामापततां शीघ्रं निघ्नतां चापि वानरान् । द्विविदो गिरिशृङ्गेण जघानैकं नरान्तकम् ।। ६.५८. ॥

teṣāmāpatatāṃ śīghraṃ nighnatāṃ cāpi vānarān | dvivido giriśṛṅgeṇa jaghānaikaṃ narāntakam || 6.58. ||

दुर्मुखः पुनरुत्थाय कपिः स विपुलद्रुमम् । राक्षसं क्षिप्रहस्तस्तु समुन्नतमपोथयत् ।। ६.५८. ॥

durmukhaḥ punarutthāya kapiḥ sa vipuladrumam | rākṣasaṃ kṣiprahastastu samunnatamapothayat || 6.58. ||

जाम्बवांस्तु सुसङ्क्रुद्धः प्रगृह्य महतीं शिलाम् । पातयामास तेजस्वी महानादस्य वक्षसि ।। ६.५८. ॥

jāmbavāṃstu susaṅkruddhaḥ pragṛhya mahatīṃ śilām | pātayāmāsa tejasvī mahānādasya vakṣasi || 6.58. ||

अथ कुम्भहनुस्तत्र तारेणासाद्य वीर्यवान् । वृक्षेणाभिहतो मूर्ध्नि प्राणान् सन्त्याजयद्रणे ।। ६.५८. ॥

atha kumbhahanustatra tāreṇāsādya vīryavān | vṛkṣeṇābhihato mūrdhni prāṇān santyājayadraṇe || 6.58. ||

अमृष्यमाणस्तत्कर्म प्रहस्तो रथमास्थितः । चकार कदनं घोरं धनुष्पाणिर्वनौकसाम् ।। ६.५८. ॥

amṛṣyamāṇastatkarma prahasto rathamāsthitaḥ | cakāra kadanaṃ ghoraṃ dhanuṣpāṇirvanaukasām || 6.58. ||

आवर्त इव सञ्जज्ञे उभयोः सेनयोस्तदा । क्षुभितस्याप्रमेयस्य सागरस्येव निस्वनः ।। ६.५८. ॥

āvarta iva sañjajñe ubhayoḥ senayostadā | kṣubhitasyāprameyasya sāgarasyeva nisvanaḥ || 6.58. ||

महता हि शरौघेण प्रहस्तो युद्धकोविदः । अर्दयामास सङ्क्रुद्धो वानरान् परमाहवे ।। ६.५८. ॥

mahatā hi śaraugheṇa prahasto yuddhakovidaḥ | ardayāmāsa saṅkruddho vānarān paramāhave || 6.58. ||

वानराणां शरीरैश्च राक्षसानां च मेदिनी । बभूव निचिता घोरा पतितैरिव पर्वतैः ।। ६.५८. ॥

vānarāṇāṃ śarīraiśca rākṣasānāṃ ca medinī | babhūva nicitā ghorā patitairiva parvataiḥ || 6.58. ||

सा मही रुधिरौघेण प्रच्छन्ना सम्प्रकाशते । सञ्छन्ना माधवे मासि पलाशैरिव पुष्पितैः ।। ६.५८. ॥

sā mahī rudhiraugheṇa pracchannā samprakāśate | sañchannā mādhave māsi palāśairiva puṣpitaiḥ || 6.58. ||

हतवीरौघवप्रां तु भग्नायुधमहाद्रुमाम् । शोणितौघमहातोयां यमसागरगमिनीम् ।। ६.५८. ॥

hatavīraughavaprāṃ tu bhagnāyudhamahādrumām | śoṇitaughamahātoyāṃ yamasāgaragaminīm || 6.58. ||

यकृत्प्लीहमहापङ्कां विनिकीर्णान्त्रशैवलाम् । भिन्नकायशिरोमीनामङ्गावयवशाद्वलाम् ।। ६.५८. ॥

yakṛtplīhamahāpaṅkāṃ vinikīrṇāntraśaivalām | bhinnakāyaśiromīnāmaṅgāvayavaśādvalām || 6.58. ||

गृध्रहंसगणाकीर्णां कङ्कसारससेविताम् । मेदःफेनसमाकीर्णामार्तस्तनितनिस्वनाम् । तां कापुरुषदुस्तारां युद्धभूमिमयीं नदीम् ।। ६.५८. ॥

gṛdhrahaṃsagaṇākīrṇāṃ kaṅkasārasasevitām | medaḥphenasamākīrṇāmārtastanitanisvanām | tāṃ kāpuruṣadustārāṃ yuddhabhūmimayīṃ nadīm || 6.58. ||

नदीमिव घनापाये हंससारससेविताम् । राक्षसाः कपिमुख्याश्च तेरुस्तां दुस्तरां नदीम् ।। ६.५८. ॥

nadīmiva ghanāpāye haṃsasārasasevitām | rākṣasāḥ kapimukhyāśca terustāṃ dustarāṃ nadīm || 6.58. ||

यथा पद्मरजोध्वस्तां नलिनीं गजयूथपाः । । ६.५८. ॥

yathā padmarajodhvastāṃ nalinīṃ gajayūthapāḥ | | 6.58. ||

ततः सृजन्तं बाणौघान् प्रहस्तं स्यन्दने स्थितम् । ददर्श तरसा नीलो विनिघ्नन्तं प्लवङ्गमान् ।। ६.५८. ॥

tataḥ sṛjantaṃ bāṇaughān prahastaṃ syandane sthitam | dadarśa tarasā nīlo vinighnantaṃ plavaṅgamān || 6.58. ||

उद्धूत इव वायुः खे महदभ्रबलं बलात् । समीक्ष्याभिद्रुतं युद्धे प्रहस्तो वाहिनीपतिः । रथेनादित्यवर्णेन नीलमेवाभिदुद्रुवे ।। ६.५८. ॥

uddhūta iva vāyuḥ khe mahadabhrabalaṃ balāt | samīkṣyābhidrutaṃ yuddhe prahasto vāhinīpatiḥ | rathenādityavarṇena nīlamevābhidudruve || 6.58. ||

स धनुर्धन्विनां श्रेष्ठो विकृष्य परमाहवे । नीलाय व्यसृजद्बाणान् प्रहस्तो वाहिनीपतिः ।। ६.५८. ॥

sa dhanurdhanvināṃ śreṣṭho vikṛṣya paramāhave | nīlāya vyasṛjadbāṇān prahasto vāhinīpatiḥ || 6.58. ||

ते प्राप्य विशिखा नीलं विनिर्भिद्य समाहिताः । महीं जग्मुर्महावेगा रुषिता इव पन्नगाः ।। ६.५८. ॥

te prāpya viśikhā nīlaṃ vinirbhidya samāhitāḥ | mahīṃ jagmurmahāvegā ruṣitā iva pannagāḥ || 6.58. ||

नीलः शरैरभिहतो निशितैर्ज्वलनोपमैः । स तं परमदुर्धर्षमापतन्तं महाकपिः ।। ६.५८. ॥

nīlaḥ śarairabhihato niśitairjvalanopamaiḥ | sa taṃ paramadurdharṣamāpatantaṃ mahākapiḥ || 6.58. ||

प्रहस्तं ताडयामास वृक्षमुत्पाट्य वीर्यवान् । । ६.५८. ॥

prahastaṃ tāḍayāmāsa vṛkṣamutpāṭya vīryavān | | 6.58. ||

स तेनाभिहतः क्रुद्धो नदन् राक्षसपुङ्गवः । ववर्ष शरवर्षाणि प्लवङ्गानां चमूपतौ ।। ६.५८. ॥

sa tenābhihataḥ kruddho nadan rākṣasapuṅgavaḥ | vavarṣa śaravarṣāṇi plavaṅgānāṃ camūpatau || 6.58. ||

तस्य बाणगणान् घोरान् राक्षसस्य महाबलः । अपारयन् वारयितुं प्रत्यगृह्णान्निमीलितः ।। ६.५८. ॥

tasya bāṇagaṇān ghorān rākṣasasya mahābalaḥ | apārayan vārayituṃ pratyagṛhṇānnimīlitaḥ || 6.58. ||

यथैव गोवृषो वर्षं शारदं शीघ्रमागतम् । एवमेव प्रहस्तस्य शरवर्षं दुरासदम् । निमीलिताक्षः सहसा नीलः सेहे सुदारुणम् ।। ६.५८. ॥

yathaiva govṛṣo varṣaṃ śāradaṃ śīghramāgatam | evameva prahastasya śaravarṣaṃ durāsadam | nimīlitākṣaḥ sahasā nīlaḥ sehe sudāruṇam || 6.58. ||

रोषितः शरवर्षेण सालेन महता महान् । प्रजघान हयान्नीलः प्रहस्तस्य मनोजवान् ।। ६.५८. ॥

roṣitaḥ śaravarṣeṇa sālena mahatā mahān | prajaghāna hayānnīlaḥ prahastasya manojavān || 6.58. ||

ततः स चापमुद्गृह्य प्रहस्तस्य महाबलः । बभञ्ज तरसा नीलो ननाद च पुनःपुनः ।। ६.५८. ॥

tataḥ sa cāpamudgṛhya prahastasya mahābalaḥ | babhañja tarasā nīlo nanāda ca punaḥpunaḥ || 6.58. ||

विधनुस्तु कृतस्तेन प्रहस्तो वाहिनीपतिः । प्रगृह्य मुसलं घोरं स्यन्दनादवपुप्लुवे ।। ६.५८. ॥

vidhanustu kṛtastena prahasto vāhinīpatiḥ | pragṛhya musalaṃ ghoraṃ syandanādavapupluve || 6.58. ||

तावुभौ वाहिनीमुख्यौ जातवैरौ तरस्विनौ । स्थितौ क्षतजदिग्धाङ्गौ प्रभिन्नाविव कुञ्जरौ ।। ६.५८. ॥

tāvubhau vāhinīmukhyau jātavairau tarasvinau | sthitau kṣatajadigdhāṅgau prabhinnāviva kuñjarau || 6.58. ||

उल्लिखन्तौ सुतीक्ष्णाभिर्दंष्ट्राभिरितरेतरम् । सिंहशार्दूलसदृशौ सिंहशार्दूलचेष्टितौ ।। ६.५८. ॥

ullikhantau sutīkṣṇābhirdaṃṣṭrābhiritaretaram | siṃhaśārdūlasadṛśau siṃhaśārdūlaceṣṭitau || 6.58. ||

विक्रान्तविजयौ वीरौ समरेष्वनिवर्तिनौ । काङ्क्षमाणौ यशः प्राप्तुं वृत्रवासवयोः समौ ।। ६.५८. ॥

vikrāntavijayau vīrau samareṣvanivartinau | kāṅkṣamāṇau yaśaḥ prāptuṃ vṛtravāsavayoḥ samau || 6.58. ||

आजघान तदा नीलं ललाटे मुसलेन सः । प्रहस्तः परमायत्तस्तस्य सुस्राव शोणितम् ।। ६.५८. ॥

ājaghāna tadā nīlaṃ lalāṭe musalena saḥ | prahastaḥ paramāyattastasya susrāva śoṇitam || 6.58. ||

ततः शोणितदिग्धाङ्गः प्रगृह्य सुमहातरुम् । प्रहस्तस्योरसि क्रुद्धो विससर्ज महाकपिः ।। ६.५८. ॥

tataḥ śoṇitadigdhāṅgaḥ pragṛhya sumahātarum | prahastasyorasi kruddho visasarja mahākapiḥ || 6.58. ||

तमचिन्त्य प्रहारं स प्रगृह्य मुसलं महत् । अभिदुद्राव बलिनं बलान्नीलं प्लवङ्गमम् ।। ६.५८. ॥

tamacintya prahāraṃ sa pragṛhya musalaṃ mahat | abhidudrāva balinaṃ balānnīlaṃ plavaṅgamam || 6.58. ||

तमुग्रवेगं संरब्धमापतन्तं महाकपिः । ततः सम्प्रेक्ष्य जग्राह महावेगो महाशिलाम् ।। ६.५८. ॥

tamugravegaṃ saṃrabdhamāpatantaṃ mahākapiḥ | tataḥ samprekṣya jagrāha mahāvego mahāśilām || 6.58. ||

तस्य युद्धाभिकामस्य मृधे मुसलयोधिनः । प्रहस्तस्य शिलां नीलो मूर्ध्नि तूर्णमपातयत् ।। ६.५८. ॥

tasya yuddhābhikāmasya mṛdhe musalayodhinaḥ | prahastasya śilāṃ nīlo mūrdhni tūrṇamapātayat || 6.58. ||

सा तेन कपिमुख्येन विमुक्ता महती शिला । बिभेद बहुधा घोरा प्रहस्तस्य शिरस्तदा ।। ६.५८. ॥

sā tena kapimukhyena vimuktā mahatī śilā | bibheda bahudhā ghorā prahastasya śirastadā || 6.58. ||

स गतासुर्गतश्रीको गतसत्त्वो गतेन्द्रियः । पपात सहसा भूमौ छिन्नमूल इव द्रुमः ।। ६.५८. ॥

sa gatāsurgataśrīko gatasattvo gatendriyaḥ | papāta sahasā bhūmau chinnamūla iva drumaḥ || 6.58. ||

प्रभिन्नशिरसस्तस्य बहु सुस्राव शोणितम् । शरीरादपि सुस्राव गिरेः प्रस्रवणं यथा ।। ६.५८. ॥

prabhinnaśirasastasya bahu susrāva śoṇitam | śarīrādapi susrāva gireḥ prasravaṇaṃ yathā || 6.58. ||

हते प्रहस्ते नीलेन तदकम्प्यं महद्बलम् । रक्षसामप्रहृष्टानां लङ्कामभिजगाम ह ।। ६.५८. ॥

hate prahaste nīlena tadakampyaṃ mahadbalam | rakṣasāmaprahṛṣṭānāṃ laṅkāmabhijagāma ha || 6.58. ||

न शेकुः समरे स्थातुं निहते वाहिनीपतौ । सेतुबन्धं समासाद्य विकीर्णं सलिलं यथा ।। ६.५८. ॥

na śekuḥ samare sthātuṃ nihate vāhinīpatau | setubandhaṃ samāsādya vikīrṇaṃ salilaṃ yathā || 6.58. ||

हते तस्मिंश्चमूमुख्ये राक्षसास्ते निरुद्यमाः । रक्षःपतिगृहं गत्वा ध्यानमूकत्वमास्थिताः । प्राप्ताः शोकार्णवं तीव्रं निस्सञ्ज्ञा इव ते ऽभवन् ।। ६.५८. ॥

hate tasmiṃścamūmukhye rākṣasāste nirudyamāḥ | rakṣaḥpatigṛhaṃ gatvā dhyānamūkatvamāsthitāḥ | prāptāḥ śokārṇavaṃ tīvraṃ nissañjñā iva te 'bhavan || 6.58. ||

ततस्तु नीलो विजयी महाबलः प्रशस्यमानः स्वकृतेन कर्मणा । समेत्य रामेण सलक्ष्मणेन च प्रहृष्टरूपस्तु बभूव यूथपः ।। ६.५८. ॥

tatastu nīlo vijayī mahābalaḥ praśasyamānaḥ svakṛtena karmaṇā | sametya rāmeṇa salakṣmaṇena ca prahṛṣṭarūpastu babhūva yūthapaḥ || 6.58. ||