Sarga 55

वज्रदंष्ट्रं हतं श्रुत्वा वालिपुत्रेण रावणः । बलाध्यक्षमुवाचेदं कृताञ्जलिमवस्थितम् ।। ६.५५. ॥

vajradaṃṣṭraṃ hataṃ śrutvā vāliputreṇa rāvaṇaḥ | balādhyakṣamuvācedaṃ kṛtāñjalimavasthitam || 6.55. ||

शीघ्रं निर्यान्तु दुर्धर्षा राक्षसा भीमविक्रमाः । अकम्पनं पुरस्कृत्य सर्वशस्त्रप्रकोविदम् ।। ६.५५. ॥

śīghraṃ niryāntu durdharṣā rākṣasā bhīmavikramāḥ | akampanaṃ puraskṛtya sarvaśastraprakovidam || 6.55. ||

एष शास्ता च गोप्ता च नेता च युधि सम्मतः । भूतिकामश्च मे नित्यं नित्यं च समरप्रियः ।। ६.५५. ॥

eṣa śāstā ca goptā ca netā ca yudhi sammataḥ | bhūtikāmaśca me nityaṃ nityaṃ ca samarapriyaḥ || 6.55. ||

एष जेष्यति काकुत्स्थौ सुग्रीवं च महाबलम् । वानरांश्चापरान् घोरान् हनिष्यति परन्तपः ।। ६.५५. ॥

eṣa jeṣyati kākutsthau sugrīvaṃ ca mahābalam | vānarāṃścāparān ghorān haniṣyati parantapaḥ || 6.55. ||

परिगृह्य स तामाज्ञां रावणस्य महाबलः । बलं सन्त्वरयामास तदा लघुपराक्रमः ।। ६.५५. ॥

parigṛhya sa tāmājñāṃ rāvaṇasya mahābalaḥ | balaṃ santvarayāmāsa tadā laghuparākramaḥ || 6.55. ||

ततो नानाप्रहरणा भीमाक्षा भीमदर्शनाः । निष्पेतू रक्षसां मुख्या बलाध्यक्षप्रचोदिताः ।। ६.५५. ॥

tato nānāpraharaṇā bhīmākṣā bhīmadarśanāḥ | niṣpetū rakṣasāṃ mukhyā balādhyakṣapracoditāḥ || 6.55. ||

रथमास्थाय विपुलं तप्तकाञ्चनकुण्डलः । मेघाभो मेघवर्णश्च मेघस्वनमहास्वनः । राक्षसैः संवृतो भीमैस्तदा निर्यात्यकम्पनः ।। ६.५५. ॥

rathamāsthāya vipulaṃ taptakāñcanakuṇḍalaḥ | meghābho meghavarṇaśca meghasvanamahāsvanaḥ | rākṣasaiḥ saṃvṛto bhīmaistadā niryātyakampanaḥ || 6.55. ||

न हि कम्पयितुं शक्यः सुरैरपि महामृधे । अकम्पनस्ततस्तेषामादित्य इव तेजसा ।। ६.५५. ॥

na hi kampayituṃ śakyaḥ surairapi mahāmṛdhe | akampanastatasteṣāmāditya iva tejasā || 6.55. ||

तस्य निर्धावमानस्य संरब्धस्य युयत्सया । अकस्माद्दैन्यमागच्छद्धयानां रथवाहिनाम् ।। ६.५५. ॥

tasya nirdhāvamānasya saṃrabdhasya yuyatsayā | akasmāddainyamāgacchaddhayānāṃ rathavāhinām || 6.55. ||

व्यस्फुरन्नयनं चास्य सव्यं युद्धाभिनन्दिनः । विवर्णो मुखवर्णश्च गद्गदश्चाभवत् स्वनः ।। ६.५५. ॥

vyasphurannayanaṃ cāsya savyaṃ yuddhābhinandinaḥ | vivarṇo mukhavarṇaśca gadgadaścābhavat svanaḥ || 6.55. ||

अभवत् सुदिने चापि दुर्दिनं रूक्षमारुतम् । ऊचुः खगा मृगाः सर्वे वाचः क्रूरा भयावहाः ।। ६.५५. ॥

abhavat sudine cāpi durdinaṃ rūkṣamārutam | ūcuḥ khagā mṛgāḥ sarve vācaḥ krūrā bhayāvahāḥ || 6.55. ||

स सिंहोपचितस्कन्धः शार्दूलसमविक्रमः । तानुत्पातानचिन्त्यैव निर्जगाम रणाजिरम् ।। ६.५५. ॥

sa siṃhopacitaskandhaḥ śārdūlasamavikramaḥ | tānutpātānacintyaiva nirjagāma raṇājiram || 6.55. ||

तदा निर्गच्छतस्तस्य रक्षसः सह राक्षसैः । बभूव सुमहान्नादः क्षोभयन्निव सागरम् ।। ६.५५. ॥

tadā nirgacchatastasya rakṣasaḥ saha rākṣasaiḥ | babhūva sumahānnādaḥ kṣobhayanniva sāgaram || 6.55. ||

तेन शब्देन वित्रस्ता वानराणां महाचमूः । द्रुमशैलप्रहरणा योद्धुं समवतिष्ठत ।। ६.५५. ॥

tena śabdena vitrastā vānarāṇāṃ mahācamūḥ | drumaśailapraharaṇā yoddhuṃ samavatiṣṭhata || 6.55. ||

तेषां युद्धं महारौद्रं सञ्जज्ञे हरिरक्षसाम् । रामरावणयोरर्थे समभित्यक्तजीविनाम् ।। ६.५५. ॥

teṣāṃ yuddhaṃ mahāraudraṃ sañjajñe harirakṣasām | rāmarāvaṇayorarthe samabhityaktajīvinām || 6.55. ||

सर्वे ह्यति बलाः शूराः सर्वे पर्वतसन्निभाः । हरयो राक्षसाश्चैव परस्परजिघांसवः ।। ६.५५. ॥

sarve hyati balāḥ śūrāḥ sarve parvatasannibhāḥ | harayo rākṣasāścaiva parasparajighāṃsavaḥ || 6.55. ||

तेषां विनर्दतां शब्दः संयुगे ऽतितरस्विनाम् । सुश्रुवे सुमहान् क्रोधादन्योन्यमभिगर्जताम् ।। ६.५५. ॥

teṣāṃ vinardatāṃ śabdaḥ saṃyuge 'titarasvinām | suśruve sumahān krodhādanyonyamabhigarjatām || 6.55. ||

रजश्चारुणवर्णाभं सुभीममभवद्भृशम् । उद्भूतं हरिरक्षोभिः संरुरोध दिशो दश ।। ६.५५. ॥

rajaścāruṇavarṇābhaṃ subhīmamabhavadbhṛśam | udbhūtaṃ harirakṣobhiḥ saṃrurodha diśo daśa || 6.55. ||

अन्योन्यं रजसा तेन कौशेयोद्धूतपाण्डुना । संवृतानि च भूतानि ददृशुर्न रणाजिरे ।। ६.५५. ॥

anyonyaṃ rajasā tena kauśeyoddhūtapāṇḍunā | saṃvṛtāni ca bhūtāni dadṛśurna raṇājire || 6.55. ||

न ध्वजा न पताका वा चर्म वा तुरगो ऽपि वा । आयुधं स्यन्दनं वा ऽपि ददृशे तेन रेणुना ।। ६.५५. ॥

na dhvajā na patākā vā carma vā turago 'pi vā | āyudhaṃ syandanaṃ vā 'pi dadṛśe tena reṇunā || 6.55. ||

शब्दश्च सुमहांस्तेषां नर्दतामभिधावताम् । श्रूयते तुमुले युद्धे न रूपाणि चकाशिरे ।। ६.५५. ॥

śabdaśca sumahāṃsteṣāṃ nardatāmabhidhāvatām | śrūyate tumule yuddhe na rūpāṇi cakāśire || 6.55. ||

हरीनेव सुसङ्क्रुद्धा हरयो जघ्नुराहवे । राक्षसाश्चापि रक्षांसि निजघ्नुस्तिमिरे तदा ।। ६.५५. ॥

harīneva susaṅkruddhā harayo jaghnurāhave | rākṣasāścāpi rakṣāṃsi nijaghnustimire tadā || 6.55. ||

परांश्चैव विनिघ्नन्तः स्वांश्च वानरराक्षसाः । रुधिरार्द्रां तदा चक्रुर्महीं पङ्कानुलेपनाम् ।। ६.५५. ॥

parāṃścaiva vinighnantaḥ svāṃśca vānararākṣasāḥ | rudhirārdrāṃ tadā cakrurmahīṃ paṅkānulepanām || 6.55. ||

ततस्तु रुधिरौघेण सिक्तं व्यपगतं रजः । शरीरशवसङ्कीर्णा बभूव च वसुन्धरा ।। ६.५५. ॥

tatastu rudhiraugheṇa siktaṃ vyapagataṃ rajaḥ | śarīraśavasaṅkīrṇā babhūva ca vasundharā || 6.55. ||

द्रुमशक्तिशिलाप्रासैर्गदापरिघतोमरैः । हरयो राक्षसाश्चैव जघ्नुरन्योन्यमोजसा ।। ६.५५. ॥

drumaśaktiśilāprāsairgadāparighatomaraiḥ | harayo rākṣasāścaiva jaghnuranyonyamojasā || 6.55. ||

बाहुभिः परिघाकारैर्युद्ध्यन्तः पर्वतोपमाः । हरयो भीमकर्माणो राक्षसान् जघ्नुराहवे ।। ६.५५. ॥

bāhubhiḥ parighākārairyuddhyantaḥ parvatopamāḥ | harayo bhīmakarmāṇo rākṣasān jaghnurāhave || 6.55. ||

राक्षसास्त्वपि सङ्क्रुद्धाः प्रासतोमरपाणयः । कपीन्निजघ्निरे तत्र शस्त्रैः परमदारुणैः ।। ६.५५. ॥

rākṣasāstvapi saṅkruddhāḥ prāsatomarapāṇayaḥ | kapīnnijaghnire tatra śastraiḥ paramadāruṇaiḥ || 6.55. ||

अकम्पनः सुसङ्क्रुद्धो राक्षसानां चमूपतिः । संहर्षयति तान् सर्वान् राक्षसान् भीमविक्रमान् ।। ६.५५. ॥

akampanaḥ susaṅkruddho rākṣasānāṃ camūpatiḥ | saṃharṣayati tān sarvān rākṣasān bhīmavikramān || 6.55. ||

हरयस्त्वपि सक्षांसि महाद्रुममहाश्मभिः । विदारयन्त्यभिक्रम्य शस्त्राण्याच्छिद्य वीर्यतः ।। ६.५५. ॥

harayastvapi sakṣāṃsi mahādrumamahāśmabhiḥ | vidārayantyabhikramya śastrāṇyācchidya vīryataḥ || 6.55. ||

एतस्मिन्नन्तरे वीरा हरयः कुमुदो नलः । मैन्दश्च द्विविदः क्रुद्धाश्चक्रुर्वेगमनुत्तमम् ।। ६.५५. ॥

etasminnantare vīrā harayaḥ kumudo nalaḥ | maindaśca dvividaḥ kruddhāścakrurvegamanuttamam || 6.55. ||

ते तु वृक्षैर्महावेगा राक्षसानां चमूमुखे । कदनं सुमहच्चक्रुर्लीलया हरियूथपाः । ममन्थू राक्षसान् सर्वे वानरा गणशो भृशम् ।। ६.५५. ॥

te tu vṛkṣairmahāvegā rākṣasānāṃ camūmukhe | kadanaṃ sumahaccakrurlīlayā hariyūthapāḥ | mamanthū rākṣasān sarve vānarā gaṇaśo bhṛśam || 6.55. ||