Sarga 54

बलस्य च निघातेन अङ्गदस्य जयेन च । राक्षसः क्रोधमाविष्टो वज्रदंष्ट्रो महाबलः ।। ६.५४. ॥

balasya ca nighātena aṅgadasya jayena ca | rākṣasaḥ krodhamāviṣṭo vajradaṃṣṭro mahābalaḥ || 6.54. ||

स विस्फार्य धनुर्घोरं शक्राशनिसमस्वनम् । वानराणामनीकानि प्राकिरच्छरवृष्टिभिः ।। ६.५४. ॥

sa visphārya dhanurghoraṃ śakrāśanisamasvanam | vānarāṇāmanīkāni prākiraccharavṛṣṭibhiḥ || 6.54. ||

राक्षसाश्चापि मुख्यास्ते रथेषु समवस्थिताः । नानाप्रहरणाः शूराः प्रायुद्ध्यन्त तदा रणे ।। ६.५४. ॥

rākṣasāścāpi mukhyāste ratheṣu samavasthitāḥ | nānāpraharaṇāḥ śūrāḥ prāyuddhyanta tadā raṇe || 6.54. ||

वानराणां तु शूरा ये सर्वे ते प्लवगर्षभाः । आयुद्ध्यन्त शिलाहस्ताः समवेताः समन्ततः ।। ६.५४. ॥

vānarāṇāṃ tu śūrā ye sarve te plavagarṣabhāḥ | āyuddhyanta śilāhastāḥ samavetāḥ samantataḥ || 6.54. ||

तत्रायुधसहस्राणि तस्मिन्नायोधने भृशम् । राक्षसाः कपिमुख्येषु पातयाञ्चक्रिरे तदा ।। ६.५४. ॥

tatrāyudhasahasrāṇi tasminnāyodhane bhṛśam | rākṣasāḥ kapimukhyeṣu pātayāñcakrire tadā || 6.54. ||

वानराश्चापि रक्षस्सु गिरीन् वृक्षान् महाशिलाः । प्रवीराः पातयामासुर्मत्तवारणसन्निभाः ।। ६.५४. ॥

vānarāścāpi rakṣassu girīn vṛkṣān mahāśilāḥ | pravīrāḥ pātayāmāsurmattavāraṇasannibhāḥ || 6.54. ||

शूराणां युद्ध्यमानानां समरेष्वनिवर्तिनाम् । तद्राक्षसगणानां च सुयुद्धं समवर्तत ।। ६.५४. ॥

śūrāṇāṃ yuddhyamānānāṃ samareṣvanivartinām | tadrākṣasagaṇānāṃ ca suyuddhaṃ samavartata || 6.54. ||

प्रभिन्नशिरसः केचिद्भिन्नैः पादैश्च बाहुभिः । शस्त्रैरर्पितदेहास्तु रुधिरेण समुक्षिताः ।। ६.५४. ॥

prabhinnaśirasaḥ kecidbhinnaiḥ pādaiśca bāhubhiḥ | śastrairarpitadehāstu rudhireṇa samukṣitāḥ || 6.54. ||

हरयो राक्षसाश्चैव शेरते गां समाश्रिताः । कङ्कगृध्रवलैराढ्या गोमायुगणसङ्कुलाः ।। ६.५४. ॥

harayo rākṣasāścaiva śerate gāṃ samāśritāḥ | kaṅkagṛdhravalairāḍhyā gomāyugaṇasaṅkulāḥ || 6.54. ||

कबन्धानि समुत्पेतुर्भीरुणां भीषणानि वै । । ६.५४. ॥

kabandhāni samutpeturbhīruṇāṃ bhīṣaṇāni vai | | 6.54. ||

भुजपाणिशिरश्छिन्नाश्छिन्नकायाश्च भूतले । वानरा राक्षसाश्चापि निपेतुस्तत्र वै रणे ।। ६.५४. ॥

bhujapāṇiśiraśchinnāśchinnakāyāśca bhūtale | vānarā rākṣasāścāpi nipetustatra vai raṇe || 6.54. ||

ततो वानरसैन्येन हन्यमानं निशाचरम् । प्राभज्यत बलं सर्वं वज्रदंष्ट्रस्य पश्यतः ।। ६.५४. ॥

tato vānarasainyena hanyamānaṃ niśācaram | prābhajyata balaṃ sarvaṃ vajradaṃṣṭrasya paśyataḥ || 6.54. ||

राक्षसान् भयवित्रस्तान् हन्यमानान् प्लवङ्गमैः । दृष्ट्वा स रोषताम्राक्षो वज्रदंष्ट्रः प्रतापवान् ।। ६.५४. ॥

rākṣasān bhayavitrastān hanyamānān plavaṅgamaiḥ | dṛṣṭvā sa roṣatāmrākṣo vajradaṃṣṭraḥ pratāpavān || 6.54. ||

प्रविवेश धनुष्पाणिस्त्रासयन् हरिवाहिनीम् । शरैर्विदारयामास कङ्कपत्रैरजिह्मगैः ।। ६.५४. ॥

praviveśa dhanuṣpāṇistrāsayan harivāhinīm | śarairvidārayāmāsa kaṅkapatrairajihmagaiḥ || 6.54. ||

बिभेद वानरांस्तत्र सप्ताष्टौ नव पञ्च च । विव्याध परमक्रुद्धो वज्रदंष्ट्रः प्रतापवान् ।। ६.५४. ॥

bibheda vānarāṃstatra saptāṣṭau nava pañca ca | vivyādha paramakruddho vajradaṃṣṭraḥ pratāpavān || 6.54. ||

त्रस्ताः सर्वे हरिगणाः शरैः सङ्कृत्तकन्धराः । अङ्गदं सम्प्रधावन्ति प्रजापतिमिव प्रजाः ।। ६.५४. ॥

trastāḥ sarve harigaṇāḥ śaraiḥ saṅkṛttakandharāḥ | aṅgadaṃ sampradhāvanti prajāpatimiva prajāḥ || 6.54. ||

ततो हरिगणान् भग्नान् दृष्ट्वा वालिसुतस्तदा । क्रोधेन वज्रदंष्ट्रं तमुदीक्षन्तमुदैक्षत ।। ६.५४. ॥

tato harigaṇān bhagnān dṛṣṭvā vālisutastadā | krodhena vajradaṃṣṭraṃ tamudīkṣantamudaikṣata || 6.54. ||

वज्रदंष्ट्रो ऽङ्गदश्चोभौ सङ्गतौ हरिराक्षसौ । चेरतुः परमक्रुद्धौ हरिमत्तगजाविव ।। ६.५४. ॥

vajradaṃṣṭro 'ṅgadaścobhau saṅgatau harirākṣasau | ceratuḥ paramakruddhau harimattagajāviva || 6.54. ||

ततः शरसहस्रेण वालिपुत्रं महाबलः । जघान मर्मदेशेषु मातङ्गमिव तोमरैः ।। ६.५४. ॥

tataḥ śarasahasreṇa vāliputraṃ mahābalaḥ | jaghāna marmadeśeṣu mātaṅgamiva tomaraiḥ || 6.54. ||

रुधिरोक्षितसर्वाङ्गो वालिसूनुर्महाबलः । चिक्षेप वज्रदंष्ट्राय वृक्षं भीमपराक्रमः ।। ६.५४. ॥

rudhirokṣitasarvāṅgo vālisūnurmahābalaḥ | cikṣepa vajradaṃṣṭrāya vṛkṣaṃ bhīmaparākramaḥ || 6.54. ||

दृष्ट्वा ऽ ऽपतन्तं तं वृक्षमसम्भ्रान्तश्च राक्षसः । चिच्छेद बहुधा सो ऽपि निकृत्तः पतितो भुवि ।। ६.५४. ॥

dṛṣṭvā ' 'patantaṃ taṃ vṛkṣamasambhrāntaśca rākṣasaḥ | ciccheda bahudhā so 'pi nikṛttaḥ patito bhuvi || 6.54. ||

तं दृष्ट्वा वज्रदंष्ट्रस्य विक्रमं प्लवगर्षभः । प्रगृह्य विपुलं शैलं चिक्षेप च ननाद च ।। ६.५४. ॥

taṃ dṛṣṭvā vajradaṃṣṭrasya vikramaṃ plavagarṣabhaḥ | pragṛhya vipulaṃ śailaṃ cikṣepa ca nanāda ca || 6.54. ||

समापतन्तं तं दृष्ट्वा रथादाप्लुत्य वीर्यवान् । गदापाणिरसम्भ्रान्तः पृथिव्यां समतिष्ठत ।। ६.५४. ॥

samāpatantaṃ taṃ dṛṣṭvā rathādāplutya vīryavān | gadāpāṇirasambhrāntaḥ pṛthivyāṃ samatiṣṭhata || 6.54. ||

सा ऽङ्गदेन गदा ऽ ऽक्षिप्ता गत्वा तु रणमूर्धनि । । ६.५४. ॥

sā 'ṅgadena gadā ' 'kṣiptā gatvā tu raṇamūrdhani | | 6.54. ||

सचक्रकूबरं साश्वं प्रममाथ रथं तदा । । ६.५४. ॥

sacakrakūbaraṃ sāśvaṃ pramamātha rathaṃ tadā | | 6.54. ||

ततो ऽन्यं गिरिमाक्षिप्य विपुलं द्रुमभूषितम् । वज्रदंष्ट्रस्य शिरसि पातयामास सो ऽङ्गदः ।। ६.५४. ॥

tato 'nyaṃ girimākṣipya vipulaṃ drumabhūṣitam | vajradaṃṣṭrasya śirasi pātayāmāsa so 'ṅgadaḥ || 6.54. ||

अभवच्छोणितोद्गारी वज्रदंष्ट्रः स मूर्च्छितः । मुहूर्तमभवन्मूढो गदामालिङ्ग्य निःश्वसन् ।। ६.५४. ॥

abhavacchoṇitodgārī vajradaṃṣṭraḥ sa mūrcchitaḥ | muhūrtamabhavanmūḍho gadāmāliṅgya niḥśvasan || 6.54. ||

स लब्धसञ्ज्ञो गदया वालिपुत्रमवस्थितम् । जघान परमक्रुद्धो वक्षोदेशे निशाचरः । गदां त्यक्त्वा ततस्तत्र मुष्टियुद्धमवर्तत ।। ६.५४. ॥

sa labdhasañjño gadayā vāliputramavasthitam | jaghāna paramakruddho vakṣodeśe niśācaraḥ | gadāṃ tyaktvā tatastatra muṣṭiyuddhamavartata || 6.54. ||

अन्योन्यं जघ्नतुस्तत्र तावुभौ हरिराक्षसौ । रुधिरोद्गारिणो तौ तु प्रहरैर्जनितश्रमौ । बभूवतुः सुविक्रान्तावङ्गारकबुधाविव ।। ६.५४. ॥

anyonyaṃ jaghnatustatra tāvubhau harirākṣasau | rudhirodgāriṇo tau tu praharairjanitaśramau | babhūvatuḥ suvikrāntāvaṅgārakabudhāviva || 6.54. ||

ततः परमतेजस्वी अङ्गदः कपिकुञ्जरः । उत्पाट्य वृक्षं स्थितवान् बहुपुष्पफलाञ्चितम् ।। ६.५४. ॥

tataḥ paramatejasvī aṅgadaḥ kapikuñjaraḥ | utpāṭya vṛkṣaṃ sthitavān bahupuṣpaphalāñcitam || 6.54. ||

जग्राह चार्षभं चर्म खड्गं च विपुलं शुभम् । किङ्किणीजालसञ्छन्नं चर्मणा च परिष्कृतम् ।। ६.५४. ॥

jagrāha cārṣabhaṃ carma khaḍgaṃ ca vipulaṃ śubham | kiṅkiṇījālasañchannaṃ carmaṇā ca pariṣkṛtam || 6.54. ||

विचित्रांश्चेरतुर्मार्गान् रुषितौ कपिराक्षसौ । जघ्नतुश्च तदा ऽन्योन्यं निर्दयं जयकाङ्क्षिणौ ।। ६.५४. ॥

vicitrāṃśceraturmārgān ruṣitau kapirākṣasau | jaghnatuśca tadā 'nyonyaṃ nirdayaṃ jayakāṅkṣiṇau || 6.54. ||

व्रणैः सास्त्रैरशोभेतां पुष्पिताविव किंशुकौ । युद्ध्यमानौ परिश्रान्तौ जानुभ्यामवनीं गतौ ।। ६.५४. ॥

vraṇaiḥ sāstrairaśobhetāṃ puṣpitāviva kiṃśukau | yuddhyamānau pariśrāntau jānubhyāmavanīṃ gatau || 6.54. ||

निमेषान्तरमात्रेण अङ्गदः कपिकुञ्जरः । उदतिष्ठत दीप्ताक्षो दण्डाहत इवोरगः ।। ६.५४. ॥

nimeṣāntaramātreṇa aṅgadaḥ kapikuñjaraḥ | udatiṣṭhata dīptākṣo daṇḍāhata ivoragaḥ || 6.54. ||

निर्मलेन सुधौतेन खड्गेनास्य महच्छिरः । जघान वज्रदंष्ट्रस्य वालिसूनुर्महाबलः ।। ६.५४. ॥

nirmalena sudhautena khaḍgenāsya mahacchiraḥ | jaghāna vajradaṃṣṭrasya vālisūnurmahābalaḥ || 6.54. ||

रुधिरोक्षितगात्रस्य बभूव पतितं द्विधा । सरोषपरिवृत्ताक्षं शुभं खड्गहतं शिरः ।। ६.५४. ॥

rudhirokṣitagātrasya babhūva patitaṃ dvidhā | saroṣaparivṛttākṣaṃ śubhaṃ khaḍgahataṃ śiraḥ || 6.54. ||

वज्रदंष्ट्रं हतं दृष्ट्वा राक्षसा भयमोहिताः । त्रस्ताः प्रत्यपतन् लङ्कां वध्यमानाः प्लवङ्गमै । विषण्णवदना दीना ह्रिया किञ्चिदवाङ्मुखाः ।। ६.५४. ॥

vajradaṃṣṭraṃ hataṃ dṛṣṭvā rākṣasā bhayamohitāḥ | trastāḥ pratyapatan laṅkāṃ vadhyamānāḥ plavaṅgamai | viṣaṇṇavadanā dīnā hriyā kiñcidavāṅmukhāḥ || 6.54. ||

निहत्य तं वज्रधरप्रभावः स वालिसूनुः कपिसैन्यमध्ये । जगाम हर्षं महितो महाबलः सहस्रनेत्रस्त्रिदशैरिवावृतः ।। ६.५४. ॥

nihatya taṃ vajradharaprabhāvaḥ sa vālisūnuḥ kapisainyamadhye | jagāma harṣaṃ mahito mahābalaḥ sahasranetrastridaśairivāvṛtaḥ || 6.54. ||