Sarga 52

धूम्राक्षं प्रेक्ष्य निर्यान्तं राक्षसं भीमविक्रमम् । विनेदुर्वानराः सर्वे प्रहृष्टा युद्धकाङ्क्षिणः ।। ६.५२. ॥

dhūmrākṣaṃ prekṣya niryāntaṃ rākṣasaṃ bhīmavikramam | vinedurvānarāḥ sarve prahṛṣṭā yuddhakāṅkṣiṇaḥ || 6.52. ||

तेषां सुतुमुलं युद्धं सञ्जज्ञे हरिरक्षसाम् । अन्योन्यं पादपैर्घोरं निघ्नतां शूलमुद्गरैः ।। ६.५२. ॥

teṣāṃ sutumulaṃ yuddhaṃ sañjajñe harirakṣasām | anyonyaṃ pādapairghoraṃ nighnatāṃ śūlamudgaraiḥ || 6.52. ||

घोरैश्च परिघैश्चित्रैस्त्रिशूलैश्चापि संहतैः । राक्षसैर्वानरा घोरैर्विनिकृत्ताः समन्ततः ।। ६.५२. ॥

ghoraiśca parighaiścitraistriśūlaiścāpi saṃhataiḥ | rākṣasairvānarā ghorairvinikṛttāḥ samantataḥ || 6.52. ||

वानरै राक्षसाश्चापि द्रुमैर्भूमौ समीकृताः । राक्षसाश्चापि सङ्क्रुद्धा वानरान्निशितैः शरैः । विव्यधुर्घोरसङ्काशैः कङ्कपत्रैरजिह्मगैः ।। ६.५२. ॥

vānarai rākṣasāścāpi drumairbhūmau samīkṛtāḥ | rākṣasāścāpi saṅkruddhā vānarānniśitaiḥ śaraiḥ | vivyadhurghorasaṅkāśaiḥ kaṅkapatrairajihmagaiḥ || 6.52. ||

ते गदाभिश्च भीमाभिः पट्टिशैः कूटमुद्गरैः । । ६.५२.५ ।। श्चापि सङ्क्रुद्धा वानरान्निशितैः शरैः ॥

te gadābhiśca bhīmābhiḥ paṭṭiśaiḥ kūṭamudgaraiḥ | | 6.52.5 || ścāpi saṅkruddhā vānarānniśitaiḥ śaraiḥ ||

विदार्यमाणा रक्षोभिर्वानरास्ते महाबलाः । अमर्षाज्जनितोद्धर्षाश्चक्रुः कर्माण्यभीतवत् ।। ६.५२. ॥

vidāryamāṇā rakṣobhirvānarāste mahābalāḥ | amarṣājjanitoddharṣāścakruḥ karmāṇyabhītavat || 6.52. ||

शरनिर्भिन्नगात्रास्ते शूलनिर्भिन्नदेहिनः । जगृहुस्ते द्रुमांस्तत्र शिलाश्च हरियूथपाः ।। ६.५२. ॥

śaranirbhinnagātrāste śūlanirbhinnadehinaḥ | jagṛhuste drumāṃstatra śilāśca hariyūthapāḥ || 6.52. ||

ते भीमवेगा हरयो नर्दमानास्ततस्ततः । ममन्थू राक्षसान् भीमान्नामानि च बभाषिरे ।। ६.५२. ॥

te bhīmavegā harayo nardamānāstatastataḥ | mamanthū rākṣasān bhīmānnāmāni ca babhāṣire || 6.52. ||

तद्वभूवाद्भुतं घोरं युद्धं वानररक्षसाम् । शिलाभिर्विविधाभिश्च बहुभिश्चैव पादपैः ।। ६.५२. ॥

tadvabhūvādbhutaṃ ghoraṃ yuddhaṃ vānararakṣasām | śilābhirvividhābhiśca bahubhiścaiva pādapaiḥ || 6.52. ||

राक्षसा मथिताः केचिद्वानरैर्जितकाशिभिः । ववमू रुधिरं केचिन्मुखै रुधिरभोजनाः ।। ६.५२. ॥

rākṣasā mathitāḥ kecidvānarairjitakāśibhiḥ | vavamū rudhiraṃ kecinmukhai rudhirabhojanāḥ || 6.52. ||

पार्श्वेषु दारिताः केचित् केचिद्राशीकृता द्रुमैः । शिलाभिश्चूर्णिताः केचित् केचिद्दन्तैर्विदारिताः ।। ६.५२. ॥

pārśveṣu dāritāḥ kecit kecidrāśīkṛtā drumaiḥ | śilābhiścūrṇitāḥ kecit keciddantairvidāritāḥ || 6.52. ||

ध्वजैर्विमथितैर्भग्नैः खरैश्च विनिपातितैः । रथैर्विध्वंसितैश्चापि पतितै रजनीचरैः ।। ६.५२. ॥

dhvajairvimathitairbhagnaiḥ kharaiśca vinipātitaiḥ | rathairvidhvaṃsitaiścāpi patitai rajanīcaraiḥ || 6.52. ||

गजेन्द्रैः पर्वताकारैः पर्वताग्रैर्वनौकसाम् । मथितैर्वाजिभिः कीर्णं सारोहैर्वसुधातलम् ।। ६.५२. ॥

gajendraiḥ parvatākāraiḥ parvatāgrairvanaukasām | mathitairvājibhiḥ kīrṇaṃ sārohairvasudhātalam || 6.52. ||

वानरैर्भीमविक्रान्तैराप्लुत्याप्लुत्य वेगितैः । राक्षसाः करजैस्तीक्ष्णैर्मुखेषु विनिकर्तिताः ।। ६.५२. ॥

vānarairbhīmavikrāntairāplutyāplutya vegitaiḥ | rākṣasāḥ karajaistīkṣṇairmukheṣu vinikartitāḥ || 6.52. ||

विवर्णवदना भूयो विप्रकीर्णशिरोरुहाः । मूढाः शोणितगन्धेन निपेतुर्धरणीतले ।। ६.५२. ॥

vivarṇavadanā bhūyo viprakīrṇaśiroruhāḥ | mūḍhāḥ śoṇitagandhena nipeturdharaṇītale || 6.52. ||

अन्ये परमसङ्क्रुद्धा राक्षसा भीमनिस्वनाः । तलैरेवाभिधावन्ति वज्रस्पर्शसमैर्हरीन् ।। ६.५२. ॥

anye paramasaṅkruddhā rākṣasā bhīmanisvanāḥ | talairevābhidhāvanti vajrasparśasamairharīn || 6.52. ||

वानरैरापतन्तस्ते वेगिता वेगवत्तरैः । मुष्टिभिश्चरणैर्दन्तैः पादपैश्चावपोथिताः । वानरैर्हन्यमानास्ते राक्षसा विप्रदुद्रुवुः ।। ६.५२. ॥

vānarairāpatantaste vegitā vegavattaraiḥ | muṣṭibhiścaraṇairdantaiḥ pādapaiścāvapothitāḥ | vānarairhanyamānāste rākṣasā vipradudruvuḥ || 6.52. ||

सैन्यं तु विद्रुतं दृष्ट्वा धूम्राक्षो राक्षसर्षभः । क्रोधेन कदनं चक्रे वानराणां युयुत्सताम् ।। ६.५२. ॥

sainyaṃ tu vidrutaṃ dṛṣṭvā dhūmrākṣo rākṣasarṣabhaḥ | krodhena kadanaṃ cakre vānarāṇāṃ yuyutsatām || 6.52. ||

प्रासैः प्रमथिताः केचिद्वानराः शोणितस्रवाः । मुद्गरैराहताः केचित् पतिता धरणीतले ।। ६.५२. ॥

prāsaiḥ pramathitāḥ kecidvānarāḥ śoṇitasravāḥ | mudgarairāhatāḥ kecit patitā dharaṇītale || 6.52. ||

परिघैर्मथिताः केचिद्भिन्दिपालैर्विदारिताः । पट्टिशैराहताः केचिद्विह्वलन्तो गतासवः ।। ६.५२. ॥

parighairmathitāḥ kecidbhindipālairvidāritāḥ | paṭṭiśairāhatāḥ kecidvihvalanto gatāsavaḥ || 6.52. ||

केचिद्विनिहताः शूलै रुधिरार्द्रा वनौकसः । केचिद्विद्राविता नष्टाः सबलै राक्षसैर्युधि ।। ६.५२. ॥

kecidvinihatāḥ śūlai rudhirārdrā vanaukasaḥ | kecidvidrāvitā naṣṭāḥ sabalai rākṣasairyudhi || 6.52. ||

विभिन्नहृदयाः केचिदेकपार्श्वेन दारिताः । विदारिता स्त्रिशूलैश्च केचिदान्त्रैर्विनिःसृताः ।। ६.५२. ॥

vibhinnahṛdayāḥ kecidekapārśvena dāritāḥ | vidāritā striśūlaiśca kecidāntrairviniḥsṛtāḥ || 6.52. ||

तत्सुभीमं महायुद्धं हरिराक्षससङ्कुलम् । प्रबभौ शब्दबहुलं शिलापादपसङ्कुलम् ।। ६.५२. ॥

tatsubhīmaṃ mahāyuddhaṃ harirākṣasasaṅkulam | prababhau śabdabahulaṃ śilāpādapasaṅkulam || 6.52. ||

धनुर्ज्यातन्त्रिमधुरं हिक्कातालसमन्वितम् । मन्दस्तनितसङ्गीतं युद्धगान्धर्वमाबभौ ।। ६.५२. ॥

dhanurjyātantrimadhuraṃ hikkātālasamanvitam | mandastanitasaṅgītaṃ yuddhagāndharvamābabhau || 6.52. ||

धूम्राक्षस्तु धनुष्पाणिर्वानरान् रणमूर्धनि । हसन् विद्रावयामास दिशस्तु शरवृष्टिभिः ।। ६.५२. ॥

dhūmrākṣastu dhanuṣpāṇirvānarān raṇamūrdhani | hasan vidrāvayāmāsa diśastu śaravṛṣṭibhiḥ || 6.52. ||

धूम्राक्षेणार्दितं सैन्यं व्यथितं दृश्य मारुतिः । अभ्यवर्तत सङ्क्रुद्धः प्रगृह्य विपुलां शिलाम् ।। ६.५२. ॥

dhūmrākṣeṇārditaṃ sainyaṃ vyathitaṃ dṛśya mārutiḥ | abhyavartata saṅkruddhaḥ pragṛhya vipulāṃ śilām || 6.52. ||

क्रोधाद्द्विगुणताम्राक्षः पितृतुल्यपराक्रमः । शिलां तां पातयामास धूम्राक्षस्य रथं प्रति ।। ६.५२. ॥

krodhāddviguṇatāmrākṣaḥ pitṛtulyaparākramaḥ | śilāṃ tāṃ pātayāmāsa dhūmrākṣasya rathaṃ prati || 6.52. ||

आपतन्तीं शिलां दृष्ट्वा गदामुद्यम्य सम्भ्रमात् । रथादाप्लुत्य वेगेन वसुधायां व्यतिष्ठत ।। ६.५२. ॥

āpatantīṃ śilāṃ dṛṣṭvā gadāmudyamya sambhramāt | rathādāplutya vegena vasudhāyāṃ vyatiṣṭhata || 6.52. ||

सा प्रमथ्य रथं तस्य निपपात शिला भुवि । सचक्रकूबरं साश्वं सध्वजं सशरासनम् ।। ६.५२. ॥

sā pramathya rathaṃ tasya nipapāta śilā bhuvi | sacakrakūbaraṃ sāśvaṃ sadhvajaṃ saśarāsanam || 6.52. ||

स भङ्क्त्वा तु रथं तस्य हनुमान् मारुतात्मजः । रक्षसां कदनं चक्रे सस्कन्धविटपैर्द्रुमैः ।। ६.५२. ॥

sa bhaṅktvā tu rathaṃ tasya hanumān mārutātmajaḥ | rakṣasāṃ kadanaṃ cakre saskandhaviṭapairdrumaiḥ || 6.52. ||

विभिन्नशिरसो भूत्वा राक्षसाः शोणितोक्षिताः । द्रुमैः प्रव्यथिताश्चान्ये निपेतुर्धरणीतले ।। ६.५२. ॥

vibhinnaśiraso bhūtvā rākṣasāḥ śoṇitokṣitāḥ | drumaiḥ pravyathitāścānye nipeturdharaṇītale || 6.52. ||

विद्राव्य रासक्षं सैन्यं हनुमान् मारुतात्मजः । गिरेः शिखरमादाय धूम्राक्षमभिदुद्रुवे ।। ६.५२. ॥

vidrāvya rāsakṣaṃ sainyaṃ hanumān mārutātmajaḥ | gireḥ śikharamādāya dhūmrākṣamabhidudruve || 6.52. ||

तमापतन्तं धूम्राक्षो गदामुद्यम्य वीर्यवान् । विनर्दमानः सहसा हनुमन्तमभिद्रवत् ।। ६.५२. ॥

tamāpatantaṃ dhūmrākṣo gadāmudyamya vīryavān | vinardamānaḥ sahasā hanumantamabhidravat || 6.52. ||

ततः क्रुद्धस्तु वेगेन गदां तां बहुकण्टकाम् । पातयामास धूम्राक्षो मस्तके तु हनूमतः ।। ६.५२. ॥

tataḥ kruddhastu vegena gadāṃ tāṃ bahukaṇṭakām | pātayāmāsa dhūmrākṣo mastake tu hanūmataḥ || 6.52. ||

ताडितः स तया तत्र गदया भीमरूपया । । ६.५२. ॥

tāḍitaḥ sa tayā tatra gadayā bhīmarūpayā | | 6.52. ||

स कपिर्मारुतबलस्तं प्रहारमचिन्तयन् । धूम्राक्षस्य शिरोमध्ये गिरिशृङ्गमपातयत् ।। ६.५२. ॥

sa kapirmārutabalastaṃ prahāramacintayan | dhūmrākṣasya śiromadhye giriśṛṅgamapātayat || 6.52. ||

स विह्वलितसर्वाङ्गो गिरिशृङ्गेण ताडितः । पपात सहसा भूमौ विकीर्ण इव पर्वतः ।। ६.५२. ॥

sa vihvalitasarvāṅgo giriśṛṅgeṇa tāḍitaḥ | papāta sahasā bhūmau vikīrṇa iva parvataḥ || 6.52. ||

धूम्राक्षं निहतं दृष्टवा हतशेषा निशाचराः । त्रस्ताः प्रविविशुर्लङ्कां वध्यमानाः प्लवङ्गमैः ।। ६.५२. ॥

dhūmrākṣaṃ nihataṃ dṛṣṭavā hataśeṣā niśācarāḥ | trastāḥ praviviśurlaṅkāṃ vadhyamānāḥ plavaṅgamaiḥ || 6.52. ||

स तु पवनसुतो निहत्य शत्रुं क्षतजवहाः सरितश्च सन्निकीर्य । रिपुवधजनितश्रमो महात्मा मुदमगमत् कपिभिश्च पूज्यमानः ।। ६.५२. ॥

sa tu pavanasuto nihatya śatruṃ kṣatajavahāḥ saritaśca sannikīrya | ripuvadhajanitaśramo mahātmā mudamagamat kapibhiśca pūjyamānaḥ || 6.52. ||