Sarga 51

तेषां सुतुमुलं शब्दं वानराणां तरस्विनाम् । नदतां राक्षसैः सार्धं तदा शुश्राव रावणः ।। ६.५१. ॥

teṣāṃ sutumulaṃ śabdaṃ vānarāṇāṃ tarasvinām | nadatāṃ rākṣasaiḥ sārdhaṃ tadā śuśrāva rāvaṇaḥ || 6.51. ||

स्निग्धगम्भीरनिर्घोषं श्रुत्वा स निनदं भृशम् । सचिवानां ततस्तेषां मध्ये वचनमब्रवीत् ।। ६.५१. ॥

snigdhagambhīranirghoṣaṃ śrutvā sa ninadaṃ bhṛśam | sacivānāṃ tatasteṣāṃ madhye vacanamabravīt || 6.51. ||

यथा ऽसौ सम्प्रहृष्टानां वानराणां समुत्थितः । बहूनां सुमहानादो मेघानामिव गर्जताम् । व्यक्तं सुमहती प्रीतिरेतेषां नात्र संशयः ।। ६.५१. ॥

yathā 'sau samprahṛṣṭānāṃ vānarāṇāṃ samutthitaḥ | bahūnāṃ sumahānādo meghānāmiva garjatām | vyaktaṃ sumahatī prītireteṣāṃ nātra saṃśayaḥ || 6.51. ||

तथा हि विपुलैर्नादश्चुक्षुभे वरुणालयः । । ६.५१.४ ।। ूनां सुमहानादो मेघानामिव गर्जताम् । तौ तु बद्धौ शरैस्तीक्ष्णैर्भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ । अयं च सुमहान्नादः शङ्कां जनयतीव मे ।। ६.५१. ॥

tathā hi vipulairnādaścukṣubhe varuṇālayaḥ | | 6.51.4 || ūnāṃ sumahānādo meghānāmiva garjatām | tau tu baddhau śaraistīkṣṇairbhrātarau rāmalakṣmaṇau | ayaṃ ca sumahānnādaḥ śaṅkāṃ janayatīva me || 6.51. ||

एतत्तु वचनं चोक्त्वा मन्त्रिणो राक्षसेश्वरः । उवाच नैर्ऋतांस्तत्र समीपपरिवर्तिनः ।। ६.५१. ॥

etattu vacanaṃ coktvā mantriṇo rākṣaseśvaraḥ | uvāca nairṛtāṃstatra samīpaparivartinaḥ || 6.51. ||

ज्ञायतां तूर्णमेतेषां सर्वेषां वनचारिणाम् । शोककाले समुत्पन्ने हर्षकारणमुत्थितम् ।। ६.५१. ॥

jñāyatāṃ tūrṇameteṣāṃ sarveṣāṃ vanacāriṇām | śokakāle samutpanne harṣakāraṇamutthitam || 6.51. ||

तथोक्तास्तेन सम्भ्रान्ताः प्राकारमधिरुह्य ते । ददृशुः पालितां सेनां सुग्रीवेण महात्मना ।। ६.५१. ॥

tathoktāstena sambhrāntāḥ prākāramadhiruhya te | dadṛśuḥ pālitāṃ senāṃ sugrīveṇa mahātmanā || 6.51. ||

तो च मुक्तौ सुघोरेण शरबन्धेन राघवौ । समुत्थितौ महावेगौ विषेदुः प्रेक्ष्य राक्षसाः ।। ६.५१. ॥

to ca muktau sughoreṇa śarabandhena rāghavau | samutthitau mahāvegau viṣeduḥ prekṣya rākṣasāḥ || 6.51. ||

सन्त्रस्तहृदयाः सर्वे प्राकारादवरुह्य ते । विषण्णवदना घोरा राक्षसेन्द्रमुपस्थिताः ।। ६.५१. ॥

santrastahṛdayāḥ sarve prākārādavaruhya te | viṣaṇṇavadanā ghorā rākṣasendramupasthitāḥ || 6.51. ||

तदप्रियं दीनमुखा रावणस्य निशाचराः । कृत्स्नं निवेदयामासुर्यथावद्वाक्यकोविदाः ।। ६.५१. ॥

tadapriyaṃ dīnamukhā rāvaṇasya niśācarāḥ | kṛtsnaṃ nivedayāmāsuryathāvadvākyakovidāḥ || 6.51. ||

यौ ताविन्द्रजिता युद्धे भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ । निबद्धौ शरबन्धेन निष्प्रकम्पभुजौ कृतौ ।। ६.५१. ॥

yau tāvindrajitā yuddhe bhrātarau rāmalakṣmaṇau | nibaddhau śarabandhena niṣprakampabhujau kṛtau || 6.51. ||

विमुक्तौ शरबन्धेन तौ दृश्येते रणाजिरे । पाशानिव गजौ छित्त्वा गजेन्द्रसमविक्रमौ ।। ६.५१. ॥

vimuktau śarabandhena tau dṛśyete raṇājire | pāśāniva gajau chittvā gajendrasamavikramau || 6.51. ||

तच्छ्रुत्वा वचनं तेषां राक्षसेन्द्रो महाबलः । चिन्ताशोकसमाक्रान्तो विषण्णवदनो ऽब्रवीत् ।। ६.५१. ॥

tacchrutvā vacanaṃ teṣāṃ rākṣasendro mahābalaḥ | cintāśokasamākrānto viṣaṇṇavadano 'bravīt || 6.51. ||

घोरैर्दत्तवरैर्बद्धौ शरैराशीविषोपमैः । अमोघैः सूर्यसङ्काशैः प्रमथ्येन्द्रजिता युधि ।। ६.५१. ॥

ghorairdattavarairbaddhau śarairāśīviṣopamaiḥ | amoghaiḥ sūryasaṅkāśaiḥ pramathyendrajitā yudhi || 6.51. ||

तदस्त्रबन्धमासाद्य यदि मुक्तौ रिपू मम । संशयस्थमिदं सर्वमनुपश्याम्यहं बलम् ।। ६.५१. ॥

tadastrabandhamāsādya yadi muktau ripū mama | saṃśayasthamidaṃ sarvamanupaśyāmyahaṃ balam || 6.51. ||

निष्फलाः खलु संवृत्ताः शरा वासुकितेजसः । आदत्तं यैः सुसङ्ग्रामे रिपूणां मम जीवितम् ।। ६.५१. ॥

niṣphalāḥ khalu saṃvṛttāḥ śarā vāsukitejasaḥ | ādattaṃ yaiḥ susaṅgrāme ripūṇāṃ mama jīvitam || 6.51. ||

एवमुक्त्वा तु सङ्क्रुद्धो निःश्वसन्नुरगो यथा । अब्रवीद्रक्षसां मध्ये धूम्राक्षं नाम राक्षसम् ।। ६.५१. ॥

evamuktvā tu saṅkruddho niḥśvasannurago yathā | abravīdrakṣasāṃ madhye dhūmrākṣaṃ nāma rākṣasam || 6.51. ||

बलेन महता युक्तो रक्षसां भीमविक्रम । त्वं वधायाभिनिर्याहि रामस्य सह वानरैः ।। ६.५१. ॥

balena mahatā yukto rakṣasāṃ bhīmavikrama | tvaṃ vadhāyābhiniryāhi rāmasya saha vānaraiḥ || 6.51. ||

एवमुक्तस्तु धूम्राक्षो राक्षसेन्द्रेण धीमता । कृत्वा प्रणामं संहृष्टो निर्जगाम नृपालयात् ।। ६.५१. ॥

evamuktastu dhūmrākṣo rākṣasendreṇa dhīmatā | kṛtvā praṇāmaṃ saṃhṛṣṭo nirjagāma nṛpālayāt || 6.51. ||

अभिनिष्कम्य तद्द्वारं बलाध्यक्षमुवाच ह । त्वरयस्व बलं तूर्णं किं चिरेण युयुत्सतः ।। ६.५१. ॥

abhiniṣkamya taddvāraṃ balādhyakṣamuvāca ha | tvarayasva balaṃ tūrṇaṃ kiṃ cireṇa yuyutsataḥ || 6.51. ||

धूम्राक्षवचनं श्रुत्वा बलाध्यक्षो बलानुगः । बलमुद्योजयामास रावणस्याज्ञया द्रुतम् ।। ६.५१. ॥

dhūmrākṣavacanaṃ śrutvā balādhyakṣo balānugaḥ | balamudyojayāmāsa rāvaṇasyājñayā drutam || 6.51. ||

ते बद्धघण्टाबलिनो घोररूपा निशाचराः । विगर्जमानाः संहृष्टा धूम्राक्षं पर्यवारयन् । विविधायुधहस्ताश्च शूलमुद्गरपाणयः ।। ६.५१. ॥

te baddhaghaṇṭābalino ghorarūpā niśācarāḥ | vigarjamānāḥ saṃhṛṣṭā dhūmrākṣaṃ paryavārayan | vividhāyudhahastāśca śūlamudgarapāṇayaḥ || 6.51. ||

गदाभिः पट्टिशैर्दण्डैरायसैर्मुसलैर्भृशम् । । ६.५१. ॥

gadābhiḥ paṭṭiśairdaṇḍairāyasairmusalairbhṛśam | | 6.51. ||

ृष्टा धूम्राक्षं पर्यवारयन् । परिघैर्बिन्दिपालैश्च भल्लैः प्रासैः परश्वधैः । निर्ययू राक्षसा दिग्भ्योनर्दन्तो जलदा यथा ।। ६.५१. ॥

ṛṣṭā dhūmrākṣaṃ paryavārayan | parighairbindipālaiśca bhallaiḥ prāsaiḥ paraśvadhaiḥ | niryayū rākṣasā digbhyonardanto jaladā yathā || 6.51. ||

रथैः कवचिनस्त्वन्ये ध्वजैश्च समलङ्कृतैः । सुवर्णजालविहितैः खरैश्च विविधाननैः ।। ६.५१. ॥

rathaiḥ kavacinastvanye dhvajaiśca samalaṅkṛtaiḥ | suvarṇajālavihitaiḥ kharaiśca vividhānanaiḥ || 6.51. ||

हयैः परमशीघ्रैश्च गजैन्द्रैश्च मदोत्कटैः । निर्ययू राक्षसव्याघ्रा व्याघ्रा इव दुरासदाः ।। ६.५१. ॥

hayaiḥ paramaśīghraiśca gajaindraiśca madotkaṭaiḥ | niryayū rākṣasavyāghrā vyāghrā iva durāsadāḥ || 6.51. ||

वृकसिंहमुखैर्युक्तं खरैः कनकभूषणैः । आरुरोह रथं दिव्यं धूम्राक्षः खरनिस्वनः ।। ६.५१. ॥

vṛkasiṃhamukhairyuktaṃ kharaiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ | āruroha rathaṃ divyaṃ dhūmrākṣaḥ kharanisvanaḥ || 6.51. ||

स निर्यातो महावीर्यो धूम्राक्षो राक्षसैर्वृतः । प्रहसन् पश्चिमद्वारं हनूमान् यत्र यूथपः । रथप्रवरमास्थाय खरयुक्तं खरस्वनम् ।। ६.५१. ॥

sa niryāto mahāvīryo dhūmrākṣo rākṣasairvṛtaḥ | prahasan paścimadvāraṃ hanūmān yatra yūthapaḥ | rathapravaramāsthāya kharayuktaṃ kharasvanam || 6.51. ||

प्रयान्तं तु महाघोरं राक्षसं भीमविक्रमम् । अन्तरिक्षगता घोराः शकुनाः प्रत्यवारयन् ।। ६.५१. ॥

prayāntaṃ tu mahāghoraṃ rākṣasaṃ bhīmavikramam | antarikṣagatā ghorāḥ śakunāḥ pratyavārayan || 6.51. ||

रथशीर्षे महान् भीमो गृध्रश्च निपपात ह । ध्वजाग्रे ग्रथिताश्चैव निपेतुः कुणपाशनाः ।। ६.५१. ॥

rathaśīrṣe mahān bhīmo gṛdhraśca nipapāta ha | dhvajāgre grathitāścaiva nipetuḥ kuṇapāśanāḥ || 6.51. ||

रुधिरार्द्रो महान् श्वेतः कबन्धः पतितो भुवि । विस्वरं चोत्सृजन्नादं धूम्नाक्षस्य समीपतः ।। ६.५१. ॥

rudhirārdro mahān śvetaḥ kabandhaḥ patito bhuvi | visvaraṃ cotsṛjannādaṃ dhūmnākṣasya samīpataḥ || 6.51. ||

ववर्ष रुधिरं देवः सञ्चचाल च मेदिनी । प्रतिलोभं ववौ वायुर्निर्घातसमनिस्वनः ।। ६.५१. ॥

vavarṣa rudhiraṃ devaḥ sañcacāla ca medinī | pratilobhaṃ vavau vāyurnirghātasamanisvanaḥ || 6.51. ||

तिमिरौघावृतास्तत्र दिशश्च न चकाशिरे । । ६.५१. ॥

timiraughāvṛtāstatra diśaśca na cakāśire | | 6.51. ||

स तूत्पातांस्तदा दृष्ट्वा राक्षसानां भयावहान् । प्रादुर्भूतान् सुघोरांश्च धूम्राक्षो व्यथितो ऽभवत् ।। ६.५१. ॥

sa tūtpātāṃstadā dṛṣṭvā rākṣasānāṃ bhayāvahān | prādurbhūtān sughorāṃśca dhūmrākṣo vyathito 'bhavat || 6.51. ||

मुमुहू राक्षसाः सर्वे धूम्राक्षस्य पुरस्सराः । । ६.५१. ॥

mumuhū rākṣasāḥ sarve dhūmrākṣasya purassarāḥ | | 6.51. ||

ततः सुभीमो बहुभिर्निशाचरैर्वृतो ऽभिनिष्क्रम्य रणोत्सुको बली । ददर्श तां राघवबाहुपालितां महौघकल्पां बहुवानरीं चमूम् ।। ६.५१. ॥

tataḥ subhīmo bahubhirniśācarairvṛto 'bhiniṣkramya raṇotsuko balī | dadarśa tāṃ rāghavabāhupālitāṃ mahaughakalpāṃ bahuvānarīṃ camūm || 6.51. ||