Sarga 41

अथ तस्मिन्निमित्तानि दृष्ट्वा लक्ष्मणपूर्वजः । सुग्रीवं सम्परिष्वज्य तदा वचनमब्रवीत् ।। ६.४१. ॥

atha tasminnimittāni dṛṣṭvā lakṣmaṇapūrvajaḥ | sugrīvaṃ sampariṣvajya tadā vacanamabravīt || 6.41. ||

असम्मन्त्र्य मया सार्द्धं तदिदं साहसं कृतम् । एवं साहसकर्माणि न कुर्वन्ति जनेश्वराः ।। ६.४१. ॥

asammantrya mayā sārddhaṃ tadidaṃ sāhasaṃ kṛtam | evaṃ sāhasakarmāṇi na kurvanti janeśvarāḥ || 6.41. ||

संशये स्थाप्य मां चेदं बलं च सविभीषणम् । कष्टं कृतमिदं वीर साहसं साहसप्रिय ।। ६.४१. ॥

saṃśaye sthāpya māṃ cedaṃ balaṃ ca savibhīṣaṇam | kaṣṭaṃ kṛtamidaṃ vīra sāhasaṃ sāhasapriya || 6.41. ||

इदानीं मा कृथा वीर एवंविधमचिन्तितम् । त्वयि किञ्चित् समापन्ने किं कार्यं सीतया मम ।। ६.४१. ॥

idānīṃ mā kṛthā vīra evaṃvidhamacintitam | tvayi kiñcit samāpanne kiṃ kāryaṃ sītayā mama || 6.41. ||

भरतेन महाबाहो लक्ष्मणेन यवीयसा । शत्रुघ्नेन च शत्रुघ्न स्वशरीरेण वा पुनः ।। ६.४१.५ ।। पुनःपुनः ॥

bharatena mahābāho lakṣmaṇena yavīyasā | śatrughnena ca śatrughna svaśarīreṇa vā punaḥ || 6.41.5 || punaḥpunaḥ ||

त्वयि चानागते पूर्वमिति मे निश्चिता मतिः । जानतश्चापि ते वीर्यं महेन्द्रवरुणोपम ।। ६.४१. ॥

tvayi cānāgate pūrvamiti me niścitā matiḥ | jānataścāpi te vīryaṃ mahendravaruṇopama || 6.41. ||

हत्वा ऽहं रावणं युद्धे सपुत्रबलवाहनम् । अभिषिच्य च लङ्कायां विभीषणमथापि च । भरते राज्यमावेश्य त्यक्ष्ये देहं महाबल ।। ६.४१. ॥

hatvā 'haṃ rāvaṇaṃ yuddhe saputrabalavāhanam | abhiṣicya ca laṅkāyāṃ vibhīṣaṇamathāpi ca | bharate rājyamāveśya tyakṣye dehaṃ mahābala || 6.41. ||

तमेवं वादिनं रामं सुग्रीवः प्रत्यभाषत । । ६.४१. ॥

tamevaṃ vādinaṃ rāmaṃ sugrīvaḥ pratyabhāṣata | | 6.41. ||

तव भार्यापहर्तारं दृष्ट्वा राघव रावणम् । मर्षयामि कथं वीर जानन् पौरुषमात्मनः ।। ६.४१. ॥

tava bhāryāpahartāraṃ dṛṣṭvā rāghava rāvaṇam | marṣayāmi kathaṃ vīra jānan pauruṣamātmanaḥ || 6.41. ||

इत्येवं वादिनं वीरमभिनन्द्य स राघवः । लक्ष्मणं लक्ष्मिसम्पन्नमिदं वचनमब्रवीत् ।। ६.४१. ॥

ityevaṃ vādinaṃ vīramabhinandya sa rāghavaḥ | lakṣmaṇaṃ lakṣmisampannamidaṃ vacanamabravīt || 6.41. ||

परिगृह्योदकं शीतं वनानि फलवन्ति च । बलौघं संविभज्येमं व्यूह्य तिष्ठेम लक्ष्मण ।। ६.४१. ॥

parigṛhyodakaṃ śītaṃ vanāni phalavanti ca | balaughaṃ saṃvibhajyemaṃ vyūhya tiṣṭhema lakṣmaṇa || 6.41. ||

लोकक्षयकरं भीमं भयं पश्याम्युपस्थितम् । निबर्हणं प्रवीराणामृक्षवानररक्षसाम् ।। ६.४१. ॥

lokakṣayakaraṃ bhīmaṃ bhayaṃ paśyāmyupasthitam | nibarhaṇaṃ pravīrāṇāmṛkṣavānararakṣasām || 6.41. ||

वाताश्च परुषा वान्ति कम्पते च वसुन्धरा । पर्वताग्राणि वेपन्ते पतन्ति धरणीरुहाः ।। ६.४१. ॥

vātāśca paruṣā vānti kampate ca vasundharā | parvatāgrāṇi vepante patanti dharaṇīruhāḥ || 6.41. ||

मेघाः क्रव्यादसङ्काशाः परुषाः परुषस्वनाः । क्रूराः क्रूरं प्रवर्षन्ति मिश्रं शोणितबिन्दुभिः ।। ६.४१. ॥

meghāḥ kravyādasaṅkāśāḥ paruṣāḥ paruṣasvanāḥ | krūrāḥ krūraṃ pravarṣanti miśraṃ śoṇitabindubhiḥ || 6.41. ||

रक्तचन्दनसङ्काशा सन्ध्या परमदारुणा । ज्वलच्च निपतत्येतदादित्यादग्निमण्डलम् ।। ६.४१. ॥

raktacandanasaṅkāśā sandhyā paramadāruṇā | jvalacca nipatatyetadādityādagnimaṇḍalam || 6.41. ||

आदित्यमभिवाश्यन्ति जनयन्तो महद्भयम् । दीना दीनस्वरा घोरा अप्रशस्ता मृगद्विजाः ।। ६.४१. ॥

ādityamabhivāśyanti janayanto mahadbhayam | dīnā dīnasvarā ghorā apraśastā mṛgadvijāḥ || 6.41. ||

रजन्यामप्रकाशश्च सन्तापयति चन्द्रमाः । कृष्णरक्तान्तपर्यन्तो यथा लोकस्य सङ्क्षये ।। ६.४१. ॥

rajanyāmaprakāśaśca santāpayati candramāḥ | kṛṣṇaraktāntaparyanto yathā lokasya saṅkṣaye || 6.41. ||

ह्रस्वो रूक्षो ऽप्रशस्तश्च परिवेषः सुलोहितः । । ६.४१. ॥

hrasvo rūkṣo 'praśastaśca pariveṣaḥ sulohitaḥ | | 6.41. ||

आदित्यमण्डले नीलं लक्ष्म लक्ष्मण दृश्यते । दृश्यन्ते न यथावच्च नक्षत्राण्यभिवर्तते । युगान्तमिव लोकस्य पश्य लक्ष्मण शंसति ।। ६.४१. ॥

ādityamaṇḍale nīlaṃ lakṣma lakṣmaṇa dṛśyate | dṛśyante na yathāvacca nakṣatrāṇyabhivartate | yugāntamiva lokasya paśya lakṣmaṇa śaṃsati || 6.41. ||

काकाः श्येनास्तथा गृध्रा नीचैः परिपतन्ति च । शिवाश्चाप्यशिवा वाचः प्रवदन्ति महास्वनाः ।। ६.४१. ॥

kākāḥ śyenāstathā gṛdhrā nīcaiḥ paripatanti ca | śivāścāpyaśivā vācaḥ pravadanti mahāsvanāḥ || 6.41. ||

क्षिप्रमद्य दुराधर्षां लङ्कां रावणपालिताम् । अभियाम जवेनैव सर्वतो हरिभिर्वृताः ।। ६.४१. ॥

kṣipramadya durādharṣāṃ laṅkāṃ rāvaṇapālitām | abhiyāma javenaiva sarvato haribhirvṛtāḥ || 6.41. ||

इत्येवं संवदन् वीरो लक्ष्मणं लक्ष्मणाग्रजः । तस्मादवातरच्छीव्रं पर्वताग्रान्महाबलः ।। ६.४१. ॥

ityevaṃ saṃvadan vīro lakṣmaṇaṃ lakṣmaṇāgrajaḥ | tasmādavātaracchīvraṃ parvatāgrānmahābalaḥ || 6.41. ||

अवतीर्यं च धर्मात्मा तस्माच्छैलात् स राघवः । परैः परमदुर्धर्षं ददर्श बलमात्मनः ।। ६.४१. ॥

avatīryaṃ ca dharmātmā tasmācchailāt sa rāghavaḥ | paraiḥ paramadurdharṣaṃ dadarśa balamātmanaḥ || 6.41. ||

सन्नह्य तु ससुग्रीवः कपिराजबलं महत् । कालज्ञो राघवः काले संयुगायाभ्यचोदयत् ।। ६.४१. ॥

sannahya tu sasugrīvaḥ kapirājabalaṃ mahat | kālajño rāghavaḥ kāle saṃyugāyābhyacodayat || 6.41. ||

ततः काले महाबाहुर्बलेन महतावृतः । प्रस्थितः पुरतो धन्वी लङ्कामभिमुखः पुरीम् ।। ६.४१. ॥

tataḥ kāle mahābāhurbalena mahatāvṛtaḥ | prasthitaḥ purato dhanvī laṅkāmabhimukhaḥ purīm || 6.41. ||

तं विभीषणसुग्रीवौ हनुमान् जाम्बवान्नलः । ऋक्षराजस्तथा नीलो लक्ष्मणश्चान्वयुस्तदा ।। ६.४१. ॥

taṃ vibhīṣaṇasugrīvau hanumān jāmbavānnalaḥ | ṛkṣarājastathā nīlo lakṣmaṇaścānvayustadā || 6.41. ||

ततः पश्चात् सुमहती पृतनर्क्षवनौकसाम् । प्रच्छाद्य महतीं भूमिमनुयाति स्म राघवम् ।। ६.४१. ॥

tataḥ paścāt sumahatī pṛtanarkṣavanaukasām | pracchādya mahatīṃ bhūmimanuyāti sma rāghavam || 6.41. ||

शैलशृङ्गाणि शतशः प्रवृद्धांश्च महीरुहान् । जगृहुः कुञ्जरप्रख्या वानराः परवारणाः ।। ६.४१. ॥

śailaśṛṅgāṇi śataśaḥ pravṛddhāṃśca mahīruhān | jagṛhuḥ kuñjaraprakhyā vānarāḥ paravāraṇāḥ || 6.41. ||

तौ तु दीर्घेण कालेन भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ । रावणस्य पुरीं लङ्कामासेदतुररिन्दमौ ।। ६.४१. ॥

tau tu dīrgheṇa kālena bhrātarau rāmalakṣmaṇau | rāvaṇasya purīṃ laṅkāmāsedaturarindamau || 6.41. ||

पताकमालिनीं रम्यामुद्यानवनशोभिताम् । चित्रवप्रां सुदुष्प्रापामुच्चैः प्राकारतोरणाम् ।। ६.४१. ॥

patākamālinīṃ ramyāmudyānavanaśobhitām | citravaprāṃ suduṣprāpāmuccaiḥ prākāratoraṇām || 6.41. ||

तां सुरैरपि दुर्धर्षां रामवाक्यप्रचोदिताः । यथानिवेशं सम्पीड्य न्यविशन्त वनौकसः ।। ६.४१. ॥

tāṃ surairapi durdharṣāṃ rāmavākyapracoditāḥ | yathāniveśaṃ sampīḍya nyaviśanta vanaukasaḥ || 6.41. ||

लङ्कायास्तूत्तरद्वारं शलशृङ्गमिवोन्नतम् । रामः सहानुजो धन्वी जुगोप च रुरोध च ।। ६.४१. ॥

laṅkāyāstūttaradvāraṃ śalaśṛṅgamivonnatam | rāmaḥ sahānujo dhanvī jugopa ca rurodha ca || 6.41. ||

लङ्कामुपनिविष्टश्च रामो दशरथात्मजः । लक्ष्मणानुचरो वीरः पुरीं रावणपालिताम् । उत्तरद्वारमासाद्य यत्र तिष्ठति रावणः ।। ६.४१. ॥

laṅkāmupaniviṣṭaśca rāmo daśarathātmajaḥ | lakṣmaṇānucaro vīraḥ purīṃ rāvaṇapālitām | uttaradvāramāsādya yatra tiṣṭhati rāvaṇaḥ || 6.41. ||

नान्यो रामाद्धि तद्द्वारं समर्थः परिरक्षितुम् । रावणाधिष्ठितं भीमं वरुणेनेव सागरम् ।। ६.४१. ॥

nānyo rāmāddhi taddvāraṃ samarthaḥ parirakṣitum | rāvaṇādhiṣṭhitaṃ bhīmaṃ varuṇeneva sāgaram || 6.41. ||

सायुधै राक्षसैर्भीमैरभिगुप्तं समन्ततः । लघूनां त्रासजननं पातालमिव दानवैः ।। ६.४१. ॥

sāyudhai rākṣasairbhīmairabhiguptaṃ samantataḥ | laghūnāṃ trāsajananaṃ pātālamiva dānavaiḥ || 6.41. ||

विन्यस्तानि च योधानां बहूनि विविधानि च । ददर्शायुधजालानि तत्रैव कवचानि च ।। ६.४१. ॥

vinyastāni ca yodhānāṃ bahūni vividhāni ca | dadarśāyudhajālāni tatraiva kavacāni ca || 6.41. ||

पूर्वं तु द्वारमासाद्य नीलो हरिचमूपतिः । अतिष्ठत् सह मैन्देन द्विविदेन च वीर्यवान् ।। ६.४१. ॥

pūrvaṃ tu dvāramāsādya nīlo haricamūpatiḥ | atiṣṭhat saha maindena dvividena ca vīryavān || 6.41. ||

अङ्गदो दक्षिणद्वारं जग्राह सुमहाबलः । ऋषभेण गवाक्षेण गजेन गवयेन च ।। ६.४१. ॥

aṅgado dakṣiṇadvāraṃ jagrāha sumahābalaḥ | ṛṣabheṇa gavākṣeṇa gajena gavayena ca || 6.41. ||

हनुमान् पश्चिमद्वारं ररक्ष बलवान् कपिः । प्रमाथिप्रघसाभ्यां च वीरैरन्यैश्च सङ्गतः ।। ६.४१. ॥

hanumān paścimadvāraṃ rarakṣa balavān kapiḥ | pramāthipraghasābhyāṃ ca vīrairanyaiśca saṅgataḥ || 6.41. ||

मध्यमे च स्वयं गुल्मे सुग्रीवः समतिष्ठत । सह सर्वैहरिश्रेष्ठैः सुपर्णश्वसनोपमैः ।। ६.४१. ॥

madhyame ca svayaṃ gulme sugrīvaḥ samatiṣṭhata | saha sarvaihariśreṣṭhaiḥ suparṇaśvasanopamaiḥ || 6.41. ||

वानाराणां तु षट्त्रिंशत् कोट्यः प्रख्यातयूथपाः । निपीड्योपनिविष्टाश्च सुग्रीवो यत्र वानरः ।। ६.४१. ॥

vānārāṇāṃ tu ṣaṭtriṃśat koṭyaḥ prakhyātayūthapāḥ | nipīḍyopaniviṣṭāśca sugrīvo yatra vānaraḥ || 6.41. ||

शासनेन तु रामस्य लक्ष्मणः सविभीषणः । द्वारे द्वारे हरीणां तु कोटिं कोटिं न्यवेशयत् ।। ६.४१. ॥

śāsanena tu rāmasya lakṣmaṇaḥ savibhīṣaṇaḥ | dvāre dvāre harīṇāṃ tu koṭiṃ koṭiṃ nyaveśayat || 6.41. ||

पश्चिमेन तु रामस्य सुग्रीवः सहजाम्बवान् । अदूरान्मध्यमे गुल्मे तस्थौ बहुबलानुगः ।। ६.४१. ॥

paścimena tu rāmasya sugrīvaḥ sahajāmbavān | adūrānmadhyame gulme tasthau bahubalānugaḥ || 6.41. ||

ते तु वानरशार्दूलाः शार्दूला इव दंष्ट्रिणः । गृहीत्वा द्रुमशैलाग्रान् हृष्टा युद्धाय तस्थिरे ।। ६.४१. ॥

te tu vānaraśārdūlāḥ śārdūlā iva daṃṣṭriṇaḥ | gṛhītvā drumaśailāgrān hṛṣṭā yuddhāya tasthire || 6.41. ||

सर्वे विकृतलाङ्गूलाः सर्वे दंष्ट्रानखायुधाः । सर्वे विकृतचित्राङ्गाः सर्वे च विकृताननाः ।। ६.४१. ॥

sarve vikṛtalāṅgūlāḥ sarve daṃṣṭrānakhāyudhāḥ | sarve vikṛtacitrāṅgāḥ sarve ca vikṛtānanāḥ || 6.41. ||

दशनागबलाः केचित् केचिद्दशगुणोत्तराः । केचिन्नागसहस्रस्य बभूवुस्तुल्यविक्रमाः ।। ६.४१. ॥

daśanāgabalāḥ kecit keciddaśaguṇottarāḥ | kecinnāgasahasrasya babhūvustulyavikramāḥ || 6.41. ||

सन्ति चौघबलाः केचित् केचिच्छतगुणोत्तराः । अप्रमेयबलाश्चान्ये तत्रासन् हरियूथपाः ।। ६.४१. ॥

santi caughabalāḥ kecit kecicchataguṇottarāḥ | aprameyabalāścānye tatrāsan hariyūthapāḥ || 6.41. ||

अद्भुतश्च विचित्रश्च तेषामासीत् समागमः । तत्र वानरसैन्यानां शलभानामिवोद्यमः ।। ६.४१. ॥

adbhutaśca vicitraśca teṣāmāsīt samāgamaḥ | tatra vānarasainyānāṃ śalabhānāmivodyamaḥ || 6.41. ||

परिपूर्णमिवाकाशं सञ्छन्नेव च मेदिनी । लङ्कामुपनिविष्टैश्च सम्पतद्भिश्च वानरैः ।। ६.४१. ॥

paripūrṇamivākāśaṃ sañchanneva ca medinī | laṅkāmupaniviṣṭaiśca sampatadbhiśca vānaraiḥ || 6.41. ||

शतं शतसहस्राणां पृथगृक्षवनौकसाम् । लङ्काद्वाराण्युपाजग्मुरन्ये योद्धुं समन्ततः ।। ६.४१. ॥

śataṃ śatasahasrāṇāṃ pṛthagṛkṣavanaukasām | laṅkādvārāṇyupājagmuranye yoddhuṃ samantataḥ || 6.41. ||

आवृतः स गिरिः सर्वैस्तैः समन्तात् प्लवङ्गमैः । । ६.४१. ॥

āvṛtaḥ sa giriḥ sarvaistaiḥ samantāt plavaṅgamaiḥ | | 6.41. ||

अयुतानां सहस्रं च पुरीं तामभ्यवर्तत । । ६.४१. ॥

ayutānāṃ sahasraṃ ca purīṃ tāmabhyavartata | | 6.41. ||

वानरैर्बलवद्भिश्च बभूव द्रुमपाणिभिः । संवृता सर्वतो लङ्का दुष्प्रवेशापि वायुना ।। ६.४१. ॥

vānarairbalavadbhiśca babhūva drumapāṇibhiḥ | saṃvṛtā sarvato laṅkā duṣpraveśāpi vāyunā || 6.41. ||

राक्षसा विस्मयं जग्मुः सहसा ऽभिनिपीडिताः । वानरैर्मेघसङ्काशैः शक्रतुल्यपराक्रमैः ।। ६.४१. ॥

rākṣasā vismayaṃ jagmuḥ sahasā 'bhinipīḍitāḥ | vānarairmeghasaṅkāśaiḥ śakratulyaparākramaiḥ || 6.41. ||

महान् शब्दो ऽभवत्तत्र बलौघस्याभिवर्ततः । सागरस्येव भिन्नस्य यथा स्यात् सलिलस्वनः ।। ६.४१. ॥

mahān śabdo 'bhavattatra balaughasyābhivartataḥ | sāgarasyeva bhinnasya yathā syāt salilasvanaḥ || 6.41. ||

तेन शब्देन महता सप्राकारा सतोरणा । लङ्का प्रचलिता सर्वा सशैलवनकानना ।। ६.४१. ॥

tena śabdena mahatā saprākārā satoraṇā | laṅkā pracalitā sarvā saśailavanakānanā || 6.41. ||

रामलक्ष्मणगुप्ता सा सुग्रीवेण च वाहिनी । बभूव दुर्धर्षतरा सर्वैरपि सुरासुरैः ।। ६.४१. ॥

rāmalakṣmaṇaguptā sā sugrīveṇa ca vāhinī | babhūva durdharṣatarā sarvairapi surāsuraiḥ || 6.41. ||

राघवः सन्निवेश्यैव सैन्यं स्वं रक्षसां वधे । सम्मन्त्र्य मन्त्रिभिः सार्धं निश्चित्य च पुनःपुनः । आनन्तर्यमभिप्रेप्सुः क्रमयोगार्थतत्त्ववित् ।। ६.४१. ॥

rāghavaḥ sanniveśyaiva sainyaṃ svaṃ rakṣasāṃ vadhe | sammantrya mantribhiḥ sārdhaṃ niścitya ca punaḥpunaḥ | ānantaryamabhiprepsuḥ kramayogārthatattvavit || 6.41. ||

विभीषणस्यानुमते राजधर्मनुस्मरन् । अङ्गदं वालितनयं समाहूयेदमब्रवीत् ।। ६.४१. ॥

vibhīṣaṇasyānumate rājadharmanusmaran | aṅgadaṃ vālitanayaṃ samāhūyedamabravīt || 6.41. ||

त्य च पुनःपुनः । गत्वा सोम्य दशग्रीवं ब्रुहि मद्वचनात् कपे । लङ्घयित्वा पुरीं लङ्कां भयं त्यक्त्वा गतव्यथः ।। ६.४१. ॥

tya ca punaḥpunaḥ | gatvā somya daśagrīvaṃ bruhi madvacanāt kape | laṅghayitvā purīṃ laṅkāṃ bhayaṃ tyaktvā gatavyathaḥ || 6.41. ||

भ्रष्टश्रीकगतैश्वर्य मुमूर्षो नष्टचेतन । ऋषीणां देवतानां च गन्धर्वाप्सरसां तथा ।। ६.४१. ॥

bhraṣṭaśrīkagataiśvarya mumūrṣo naṣṭacetana | ṛṣīṇāṃ devatānāṃ ca gandharvāpsarasāṃ tathā || 6.41. ||

नागानामथ यक्षाणां राज्ञां च रजनीचर । यच्च पापं कृतं मोहादवलिप्तेन राक्षस ।। ६.४१. ॥

nāgānāmatha yakṣāṇāṃ rājñāṃ ca rajanīcara | yacca pāpaṃ kṛtaṃ mohādavaliptena rākṣasa || 6.41. ||

नूनमद्य गतो दर्पः स्वयम्भूवरदानजः । यस्य दण्डधरस्ते ऽहं दाराहरणकर्शितः । दण्डं धारयमाणस्तु लङ्काद्वारे व्यवस्थितः ।। ६.४१. ॥

nūnamadya gato darpaḥ svayambhūvaradānajaḥ | yasya daṇḍadharaste 'haṃ dārāharaṇakarśitaḥ | daṇḍaṃ dhārayamāṇastu laṅkādvāre vyavasthitaḥ || 6.41. ||

पदवीं देवतानां च महर्षीणां च राक्षस । राजर्षीणां च सर्वेषां गमिष्यसि मया हतः ।। ६.४१. ॥

padavīṃ devatānāṃ ca maharṣīṇāṃ ca rākṣasa | rājarṣīṇāṃ ca sarveṣāṃ gamiṣyasi mayā hataḥ || 6.41. ||

बलेन येन वै सीतां मायया राक्षसाधम । मामतिक्रामयित्वा त्वं हृतवांस्तन्निदर्शय ।। ६.४१. ॥

balena yena vai sītāṃ māyayā rākṣasādhama | māmatikrāmayitvā tvaṃ hṛtavāṃstannidarśaya || 6.41. ||

अराक्षसमिमं लोकं कर्तास्मि निशितैः शरैः । न चेच्छरणमभ्येषि मामुपादाय मैथिलीम् ।। ६.४१. ॥

arākṣasamimaṃ lokaṃ kartāsmi niśitaiḥ śaraiḥ | na ceccharaṇamabhyeṣi māmupādāya maithilīm || 6.41. ||

धर्मात्मा रक्षसां श्रेष्ठः सम्प्राप्तो ऽयं विभीषणः । लङ्कैश्वर्यं ध्रुवं श्रीमानयं प्राप्नोत्यकण्टकम् ।। ६.४१. ॥

dharmātmā rakṣasāṃ śreṣṭhaḥ samprāpto 'yaṃ vibhīṣaṇaḥ | laṅkaiśvaryaṃ dhruvaṃ śrīmānayaṃ prāpnotyakaṇṭakam || 6.41. ||

न हि राज्यमधर्मेण भोक्तुं क्षणमपि त्वया । शक्यं मूर्खसहायेन पापेनाविदितात्मना ।। ६.४१. ॥

na hi rājyamadharmeṇa bhoktuṃ kṣaṇamapi tvayā | śakyaṃ mūrkhasahāyena pāpenāviditātmanā || 6.41. ||

युद्ध्यस्व वा धृतिं कृत्वा शौर्यमालम्ब्य राक्षस । मच्छरैस्त्वं रणे शान्तस्ततः पूतो भविष्यसि ।। ६.४१. ॥

yuddhyasva vā dhṛtiṃ kṛtvā śauryamālambya rākṣasa | maccharaistvaṃ raṇe śāntastataḥ pūto bhaviṣyasi || 6.41. ||

यद्वा विशसि लोकांस्त्रीन् पक्षिभूतो मनोजवः । मम चक्षुष्पथं प्राप्य न जीवन् प्रतियास्यसि ।। ६.४१. ॥

yadvā viśasi lokāṃstrīn pakṣibhūto manojavaḥ | mama cakṣuṣpathaṃ prāpya na jīvan pratiyāsyasi || 6.41. ||

ब्रवीमि त्वां हितं वाक्यं क्रियतामौर्ध्वदैहिकम् । सुदृष्टा क्रियतां लङ्का जीवितं ते मयि स्थितम् ।। ६.४१. ॥

bravīmi tvāṃ hitaṃ vākyaṃ kriyatāmaurdhvadaihikam | sudṛṣṭā kriyatāṃ laṅkā jīvitaṃ te mayi sthitam || 6.41. ||

इत्युक्तः स तु तारेयो रामेणाक्लिष्टकर्मणा । जगामाकाशमाविश्य मूर्तिमानिव हव्यवाट् ।। ६.४१. ॥

ityuktaḥ sa tu tāreyo rāmeṇākliṣṭakarmaṇā | jagāmākāśamāviśya mūrtimāniva havyavāṭ || 6.41. ||

सो ऽतिपत्य मुहूर्तेन श्रीमान्रावणमन्दिरम् । ददर्शासीनमव्यग्रं रावणं सचिवैः सह ।। ६.४१. ॥

so 'tipatya muhūrtena śrīmānrāvaṇamandiram | dadarśāsīnamavyagraṃ rāvaṇaṃ sacivaiḥ saha || 6.41. ||

ततस्तस्याविदूरे स निपत्य हरिपुङ्गवः । दीप्ताग्निसदृशस्तस्थावङ्गदः कनकाङ्गदः ।। ६.४१. ॥

tatastasyāvidūre sa nipatya haripuṅgavaḥ | dīptāgnisadṛśastasthāvaṅgadaḥ kanakāṅgadaḥ || 6.41. ||

तद्रामवचनं सर्वमन्यूनाधिकमुत्तमम् । सामात्यं श्रावयामास निवेद्यात्मानमात्मना ।। ६.४१. ॥

tadrāmavacanaṃ sarvamanyūnādhikamuttamam | sāmātyaṃ śrāvayāmāsa nivedyātmānamātmanā || 6.41. ||

दूतो ऽहं कोसलेन्द्रस्य रामस्याक्लिष्टकर्मणः । वालिपुत्रो ऽङ्गदो नाम यदि ते श्रोत्रमागतः ।। ६.४१. ॥

dūto 'haṃ kosalendrasya rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ | vāliputro 'ṅgado nāma yadi te śrotramāgataḥ || 6.41. ||

आह त्वां राघवो रामः कौसल्यानन्दवर्धनः । निष्पत्य प्रतियुद्ध्यस्व नृशंस पुरुषो भव ।। ६.४१. ॥

āha tvāṃ rāghavo rāmaḥ kausalyānandavardhanaḥ | niṣpatya pratiyuddhyasva nṛśaṃsa puruṣo bhava || 6.41. ||

हन्तास्मि त्वां सहामात्यं सपुत्रज्ञातिबान्धवम् । निरुद्विग्नास्त्रयो लोका भविष्यन्ति हते त्वयि ।। ६.४१. ॥

hantāsmi tvāṃ sahāmātyaṃ saputrajñātibāndhavam | nirudvignāstrayo lokā bhaviṣyanti hate tvayi || 6.41. ||

देवदानवयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम् । शत्रुमद्योद्धरिष्यामि त्वामृषीणां च कण्टकम् ।। ६.४१. ॥

devadānavayakṣāṇāṃ gandharvoragarakṣasām | śatrumadyoddhariṣyāmi tvāmṛṣīṇāṃ ca kaṇṭakam || 6.41. ||

विभीषणस्य चैश्वर्यं भविष्यति हते त्वयि । न चेत् सत्कृत्य वैदेहीं प्रणिपत्य प्रदास्यसि ।। ६.४१. ॥

vibhīṣaṇasya caiśvaryaṃ bhaviṣyati hate tvayi | na cet satkṛtya vaidehīṃ praṇipatya pradāsyasi || 6.41. ||

इत्येवं परुषं वाक्यं ब्रुवाणे हरिपुङ्गवे । अमर्षवशमापन्नो निशाचरगणेश्वरः ।। ६.४१. ॥

ityevaṃ paruṣaṃ vākyaṃ bruvāṇe haripuṅgave | amarṣavaśamāpanno niśācaragaṇeśvaraḥ || 6.41. ||

ततः स रोषताम्राक्षः शशास सचिवांस्तदा । गृह्यतामेष दुर्मेधा वध्यतामिति चासकृत् ।। ६.४१. ॥

tataḥ sa roṣatāmrākṣaḥ śaśāsa sacivāṃstadā | gṛhyatāmeṣa durmedhā vadhyatāmiti cāsakṛt || 6.41. ||

रावणस्य वचः श्रुत्वा दीप्ताग्निसमतेजसः । जगृहुस्तं ततो घोराश्चत्वारो रजनीचराः ।। ६.४१. ॥

rāvaṇasya vacaḥ śrutvā dīptāgnisamatejasaḥ | jagṛhustaṃ tato ghorāścatvāro rajanīcarāḥ || 6.41. ||

ग्राहयामास तारेयः स्वयमात्मानमात्मवान् । बलं दर्शयितुं वीरो यातुधानगणे तदा ।। ६.४१. ॥

grāhayāmāsa tāreyaḥ svayamātmānamātmavān | balaṃ darśayituṃ vīro yātudhānagaṇe tadā || 6.41. ||

स तान् बाहुद्वये सक्तानादाय पतगानिव । प्रासादं शैलसङ्कासमुत्पपाताङ्गदस्तदा ।। ६.४१. ॥

sa tān bāhudvaye saktānādāya patagāniva | prāsādaṃ śailasaṅkāsamutpapātāṅgadastadā || 6.41. ||

ते ऽन्तरिक्षाद्विनिर्धूतास्तस्य वेगेन राक्षसाः । भूमौ निपतिताः सर्वे राक्षसेन्द्रस्य पश्यतः ।। ६.४१. ॥

te 'ntarikṣādvinirdhūtāstasya vegena rākṣasāḥ | bhūmau nipatitāḥ sarve rākṣasendrasya paśyataḥ || 6.41. ||

ततः प्रासादशिखरं शैलशृङ्गमिवोन्नतम् । ददर्श राक्षसेन्द्रस्य वालिपुत्रः प्रतापवान् ।। ६.४१. ॥

tataḥ prāsādaśikharaṃ śailaśṛṅgamivonnatam | dadarśa rākṣasendrasya vāliputraḥ pratāpavān || 6.41. ||

तत्पफाल पदाक्रान्तं दशग्रीवस्य पश्यतः । पुरा हिमवतः शृङ्गं वज्रिणेव विदारितम् ।। ६.४१. ॥

tatpaphāla padākrāntaṃ daśagrīvasya paśyataḥ | purā himavataḥ śṛṅgaṃ vajriṇeva vidāritam || 6.41. ||

भङ्क्त्वा प्रासादशिखरं नाम विश्राव्य चात्मनः । विनद्य सुमहानादमुत्पपात विहायसम् ।। ६.४१. ॥

bhaṅktvā prāsādaśikharaṃ nāma viśrāvya cātmanaḥ | vinadya sumahānādamutpapāta vihāyasam || 6.41. ||

व्यथयन् राक्षसान् सर्वान् हर्षयंश्चापि वानरान् । स वानराणां मध्ये तु रामपार्श्वमुपागतः ।। ६.४१. ॥

vyathayan rākṣasān sarvān harṣayaṃścāpi vānarān | sa vānarāṇāṃ madhye tu rāmapārśvamupāgataḥ || 6.41. ||

रावणस्तु परं चक्रे क्रोधं प्रासादधर्षणात् । विनाशं चात्मनः पश्यन्निश्वासपरमो ऽभवत् ।। ६.४१. ॥

rāvaṇastu paraṃ cakre krodhaṃ prāsādadharṣaṇāt | vināśaṃ cātmanaḥ paśyanniśvāsaparamo 'bhavat || 6.41. ||

रामस्तु बहुभिर्हृष्टैर्निनदद्भिः प्लवङ्गमैः । वृतो रिपुवधाकाङ्क्षी युद्धायैवाभ्यवर्तत ।। ६.४१. ॥

rāmastu bahubhirhṛṣṭairninadadbhiḥ plavaṅgamaiḥ | vṛto ripuvadhākāṅkṣī yuddhāyaivābhyavartata || 6.41. ||

सुषेणस्तु महावीर्यो गिरिकूटोपमो हरिः । बहुभिः संवृतस्तत्र वानरैः कामरूपिभिः ।। ६.४१. ॥

suṣeṇastu mahāvīryo girikūṭopamo hariḥ | bahubhiḥ saṃvṛtastatra vānaraiḥ kāmarūpibhiḥ || 6.41. ||

चतुर्द्वाराणि सर्वाणि सुग्रीववचनात् कपिः । पर्यक्रामत दुर्धर्षो नक्षत्राणीव चन्द्रमाः ।। ६.४१. ॥

caturdvārāṇi sarvāṇi sugrīvavacanāt kapiḥ | paryakrāmata durdharṣo nakṣatrāṇīva candramāḥ || 6.41. ||

तेषामक्षौहिणिशतं समवेक्ष्य वनौकसाम् । लङ्कामुपनिविष्टानां सागरं चाभिवर्तताम् ।। ६.४१. ॥

teṣāmakṣauhiṇiśataṃ samavekṣya vanaukasām | laṅkāmupaniviṣṭānāṃ sāgaraṃ cābhivartatām || 6.41. ||

राक्षसा विस्मयं जग्मुस्त्रासं जग्मुस्तथा ऽपरे । अपरे समरोद्धर्षाद्धर्षमेव प्रपेदिरे ।। ६.४१. ॥

rākṣasā vismayaṃ jagmustrāsaṃ jagmustathā 'pare | apare samaroddharṣāddharṣameva prapedire || 6.41. ||

कृत्स्नं हि कपिभिर्व्याप्तं प्राकारपरिखान्तरम् । ददृशू राक्षसा दीनाः प्राकारं वानरीकृतम् ।। ६.४१. ॥

kṛtsnaṃ hi kapibhirvyāptaṃ prākāraparikhāntaram | dadṛśū rākṣasā dīnāḥ prākāraṃ vānarīkṛtam || 6.41. ||

हाहाकारं प्रकुर्वन्ति राक्षसा भयमोहिताः । । ६.४१. ॥

hāhākāraṃ prakurvanti rākṣasā bhayamohitāḥ | | 6.41. ||

तस्मिन् महाभीषणके प्रवृत्ते कोलाहले राक्षसराजधान्याम् । प्रगृह्य रक्षांसि महायुधानि युगान्तवाता इव संविचेरुः ।। ६.४१. ॥

tasmin mahābhīṣaṇake pravṛtte kolāhale rākṣasarājadhānyām | pragṛhya rakṣāṃsi mahāyudhāni yugāntavātā iva saṃviceruḥ || 6.41. ||