Sarga 28

सारणस्य वचः श्रुत्वा रावणम् राक्षस अधिपम् । बलम् आलोकयन् सर्वम् शुको वाक्यम् अथ अब्रवीत् ॥

sāraṇasya vacaḥ śrutvā rāvaṇam rākṣasa adhipam | balam ālokayan sarvam śuko vākyam atha abravīt ||

स्थितान् पश्यसि यान् एतान् मत्तान् इव महाद्विपान् । न्यग्रोधान् इव गान्गेयान् सालान् हैमवतीन् इव ॥

sthitān paśyasi yān etān mattān iva mahādvipān | nyagrodhān iva gāngeyān sālān haimavatīn iva ||

एते दुष्प्रसहा राजन् बलिनः काम रूपिणः । दैत्य दानव सम्काशा युद्धे देव पराक्रमाः ॥

ete duṣprasahā rājan balinaḥ kāma rūpiṇaḥ | daitya dānava samkāśā yuddhe deva parākramāḥ ||

एषाम् कोटि सहस्राणि नव पन्च च सप्त च । तथा शन्ख सहस्राणि तथा वृन्द शतानि च ॥

eṣām koṭi sahasrāṇi nava panca ca sapta ca | tathā śankha sahasrāṇi tathā vṛnda śatāni ca ||

एते सुग्रीव सचिवाः किष्किन्धा निलयाः सदा । हरयो देव गन्धर्वैर् उत्पन्नाः काम रूपिणः ॥

ete sugrīva sacivāḥ kiṣkindhā nilayāḥ sadā | harayo deva gandharvair utpannāḥ kāma rūpiṇaḥ ||

यौ तौ पश्यसि तिष्ठन्तौ कुमारौ देव रूपिणौ । मैन्दः च द्विविदः च उभौ ताभ्याम् न अस्ति समो युधि ॥

yau tau paśyasi tiṣṭhantau kumārau deva rūpiṇau | maindaḥ ca dvividaḥ ca ubhau tābhyām na asti samo yudhi ||

ब्रह्मणा समनुज्ञाताव् अमृत प्राशिनाव् उभौ । आशम्सेते युधा लंकाम् एतौ मर्दितुम् ओजसा ॥

brahmaṇā samanujñātāv amṛta prāśināv ubhau | āśamsete yudhā laṃkām etau marditum ojasā ||

यम् तु पश्यसि तिष्ठन्तम् प्रभिन्नम् इव कुन्जरम् । यो बलात् क्षोभयेत् क्रुद्धः समुद्रम् अपि वानरः ॥

yam tu paśyasi tiṣṭhantam prabhinnam iva kunjaram | yo balāt kṣobhayet kruddhaḥ samudram api vānaraḥ ||

एषो अभिगन्ता लंकाया वैदेह्यास् तव च प्रभो । एनम् पश्य पुरा दृष्टम् वानरम् पुनर् आगतम् ॥

eṣo abhigantā laṃkāyā vaidehyās tava ca prabho | enam paśya purā dṛṣṭam vānaram punar āgatam ||

ज्येष्ठः केसरिणः पुत्रो वात आत्मज इति श्रुतः । हनूमान् इति विख्यातो लन्घितो येन सागरः ॥

jyeṣṭhaḥ kesariṇaḥ putro vāta ātmaja iti śrutaḥ | hanūmān iti vikhyāto langhito yena sāgaraḥ ||

काम रूपी हरि श्रेष्ठो बल रूप समन्वितः । अनिवार्य गतिः चैव यथा सततगः प्रभुः ॥

kāma rūpī hari śreṣṭho bala rūpa samanvitaḥ | anivārya gatiḥ caiva yathā satatagaḥ prabhuḥ ||

उद्यन्तम् भास्करम् दृष्ट्वा बालः किल पिपासितः । त्रियोजन सहस्रम् तु अध्वानम् अवतीर्य हि ॥

udyantam bhāskaram dṛṣṭvā bālaḥ kila pipāsitaḥ | triyojana sahasram tu adhvānam avatīrya hi ||

आदित्यम् आहरिष्यामि न मे क्षुत् प्रतियास्यति । इति सम्चिन्त्य मनसा पुरा एष बल दर्पितः ॥

ādityam āhariṣyāmi na me kṣut pratiyāsyati | iti samcintya manasā purā eṣa bala darpitaḥ ||

अनाधृष्यतमम् देवम् अपि देव ऋषि दानवैः । अनासाद्य एव पतितो भास्कर उदयने गिरौ ॥

anādhṛṣyatamam devam api deva ṛṣi dānavaiḥ | anāsādya eva patito bhāskara udayane girau ||

पतितस्य कपेर् अस्य हनुर् एका शिला तले । किम्चिद् भिन्ना दृढ हनोर् हनूमान् एष तेन वै ॥

patitasya kaper asya hanur ekā śilā tale | kimcid bhinnā dṛḍha hanor hanūmān eṣa tena vai ||

सत्यम् आगम योगेन मम एष विदितो हरिः । न अस्य शक्यम् बलम् रूपम् प्रभावो वा अनुभाषितुम् ॥

satyam āgama yogena mama eṣa vidito hariḥ | na asya śakyam balam rūpam prabhāvo vā anubhāṣitum ||

एष आशम्सते लंकाम् एको मर्दितुम् ओजसा । येव जाज्वल्यतेऽसौ वै धूमकेतुस्तवाद्य वै ॥

eṣa āśamsate laṃkām eko marditum ojasā | yeva jājvalyate'sau vai dhūmaketustavādya vai ||

लंकायाम् निहितश्चापि कथम् विस्मरसे कसिम् । यः च एषो अनन्तरः शूरः श्यामः पद्म निभ ईक्षणः ॥

laṃkāyām nihitaścāpi katham vismarase kasim | yaḥ ca eṣo anantaraḥ śūraḥ śyāmaḥ padma nibha īkṣaṇaḥ ||

इक्ष्वाकूणाम् अतिरथो लोके विख्यात पौरुषः । यस्मिन् न चलते धर्मो यो धर्मम् न अतिवर्तते ॥

ikṣvākūṇām atiratho loke vikhyāta pauruṣaḥ | yasmin na calate dharmo yo dharmam na ativartate ||

यो ब्राह्मम् अस्त्रम् वेदामः च वेद वेदविदाम् वरः । यो भिन्द्याद् गगनम् बाणैः पर्वतामः च अपि दारयेत् ॥

yo brāhmam astram vedāmaḥ ca veda vedavidām varaḥ | yo bhindyād gaganam bāṇaiḥ parvatāmaḥ ca api dārayet ||

यस्य मृत्योर् इव क्रोधः शक्रस्य इव पराक्रमः । यस्य भार्या जन्स्थानात्सीता चापि हृता त्वया ॥

yasya mṛtyor iva krodhaḥ śakrasya iva parākramaḥ | yasya bhāryā jansthānātsītā cāpi hṛtā tvayā ||

स एष रामस् त्वाम् योद्धुम् राजन् समभिवर्तते । यः च एष दक्षिणे पार्श्वे शुद्ध जाम्बू नद प्रभः ॥

sa eṣa rāmas tvām yoddhum rājan samabhivartate | yaḥ ca eṣa dakṣiṇe pārśve śuddha jāmbū nada prabhaḥ ||

विशाल वक्षास् ताम्र अक्षो नील कुन्चित मूर्धजः । एषो अस्य लक्ष्मणो नाम भ्राता प्राण समः प्रियः ॥

viśāla vakṣās tāmra akṣo nīla kuncita mūrdhajaḥ | eṣo asya lakṣmaṇo nāma bhrātā prāṇa samaḥ priyaḥ ||

नये युद्धे च कुशलः सर्व शास्त्रभृताम् वरः । अमर्षी दुर्जयो जेता विक्रान्तो बुद्धिमान् बली ॥

naye yuddhe ca kuśalaḥ sarva śāstrabhṛtām varaḥ | amarṣī durjayo jetā vikrānto buddhimān balī ||

रामस्य दक्षिणो बाहुर् नित्यम् प्राणो बहिः चरः । न हि एष राघवस्य अर्थे जीवितम् परिरक्षति ॥

rāmasya dakṣiṇo bāhur nityam prāṇo bahiḥ caraḥ | na hi eṣa rāghavasya arthe jīvitam parirakṣati ||

एष एव आशम्सते युद्धे निहन्तुम् सर्व राक्षसान् । यस् तु सव्यम् असौ पक्षम् रामस्य आश्रित्य तिष्ठति ॥

eṣa eva āśamsate yuddhe nihantum sarva rākṣasān | yas tu savyam asau pakṣam rāmasya āśritya tiṣṭhati ||

रक्षो गण परिक्षिप्तो राजा हि एष विभीषणः । श्रीमता राज राजेन लंकायाम् अभिषेचितः ॥

rakṣo gaṇa parikṣipto rājā hi eṣa vibhīṣaṇaḥ | śrīmatā rāja rājena laṃkāyām abhiṣecitaḥ ||

त्वाम् एव प्रतिसम्रब्धो युद्धाय एषो अभिवर्तते । यम् तु पश्यसि तिष्ठन्तम् मध्ये गिरिम् इव अचलम् ॥

tvām eva pratisamrabdho yuddhāya eṣo abhivartate | yam tu paśyasi tiṣṭhantam madhye girim iva acalam ||

सर्व शाखा मृग इन्द्राणाम् भर्तारम् अपराजितम् । तेजसा यशसा बुद्ध्या ज्ञानेन अभिजनेन च ॥

sarva śākhā mṛga indrāṇām bhartāram aparājitam | tejasā yaśasā buddhyā jñānena abhijanena ca ||

यः कपीन् अति बभ्राज हिमवान् इव पर्वतान् । किष्किन्धाम् यः समध्यास्ते गुहाम् सगहन द्रुमाम् ॥

yaḥ kapīn ati babhrāja himavān iva parvatān | kiṣkindhām yaḥ samadhyāste guhām sagahana drumām ||

दुर्गाम् पर्वत दुर्गस्थाम् प्रधानैः सह यूथपैः । यस्य एषा कान्चनी माला शोभते शत पुष्करा ॥

durgām parvata durgasthām pradhānaiḥ saha yūthapaiḥ | yasya eṣā kāncanī mālā śobhate śata puṣkarā ||

कान्ता देव मनुष्याणाम् यस्याम् लक्ष्मीः प्रतिष्ठिता । एताम् च मालाम् ताराम् च कपि राज्यम् च शाश्वतम् ॥

kāntā deva manuṣyāṇām yasyām lakṣmīḥ pratiṣṭhitā | etām ca mālām tārām ca kapi rājyam ca śāśvatam ||

सुग्रीवो वालिनम् हत्वा रामेण प्रतिपादितः । शतम् शतसहस्राणाम् कोटिमाहुर्मनीषिणः ॥

sugrīvo vālinam hatvā rāmeṇa pratipāditaḥ | śatam śatasahasrāṇām koṭimāhurmanīṣiṇaḥ ||

शतम् कोटिसहस्राणाम् शङ्कुरित्यभिधीयते । शतम् शङ्कुसहस्राणाम् महाशङ्कुरिति स्मृतः ॥

śatam koṭisahasrāṇām śaṅkurityabhidhīyate | śatam śaṅkusahasrāṇām mahāśaṅkuriti smṛtaḥ ||

महाशङ्क्य्सहस्राणाम् शतम् वृन्दमिहोच्यते । शतम् नृन्दसहस्राणाम् महावृन्दमिति स्मृतम् ॥

mahāśaṅkysahasrāṇām śatam vṛndamihocyate | śatam nṛndasahasrāṇām mahāvṛndamiti smṛtam ||

महावृन्दसहस्राणाम् शतम् पद्ममिहोच्यते । शतम् पद्मसहस्राणाम् महापद्ममिति स्मृतम् ॥

mahāvṛndasahasrāṇām śatam padmamihocyate | śatam padmasahasrāṇām mahāpadmamiti smṛtam ||

महापद्मसहस्राणाम् शतम् खर्वमिहोच्यते । शतम् खर्वसहस्राणाम् महाखर्वमिति स्मृतम् ॥

mahāpadmasahasrāṇām śatam kharvamihocyate | śatam kharvasahasrāṇām mahākharvamiti smṛtam ||

महाखर्वसहस्राणाम् समुद्रमभिधीयते । शतम् समुद्रसाहस्रमोघ इत्यभिधीयते ॥

mahākharvasahasrāṇām samudramabhidhīyate | śatam samudrasāhasramogha ityabhidhīyate ||

शतमोघसहस्राणाम् महौघ इति विश्रुतः । एवम् कोटि सहस्रेण शन्कूनाम् च शतेन च ॥

śatamoghasahasrāṇām mahaugha iti viśrutaḥ | evam koṭi sahasreṇa śankūnām ca śatena ca ||

महाशङ्कुसहस्रेण तथा वृन्दशतेन च । महावृन्दसहस्रेण तथा पद्मशतेन च ॥

mahāśaṅkusahasreṇa tathā vṛndaśatena ca | mahāvṛndasahasreṇa tathā padmaśatena ca ||

महापद्मसहस्रेण तथा खर्वशतेन च । समुद्रेण च तेनैव महुघेन तथैव च ॥

mahāpadmasahasreṇa tathā kharvaśatena ca | samudreṇa ca tenaiva mahughena tathaiva ca ||

एष कोटिमहौघेन समुद्रसदृशेन च । विभीषणेन वीरेण सचिवैः परिवारितः ॥

eṣa koṭimahaughena samudrasadṛśena ca | vibhīṣaṇena vīreṇa sacivaiḥ parivāritaḥ ||

सुग्रीवो वानर इन्द्रस् त्वाम् युद्ध अर्थम् अभिवर्तते । महाबलवृतो नित्यम् महाबलपराक्रमः ॥

sugrīvo vānara indras tvām yuddha artham abhivartate | mahābalavṛto nityam mahābalaparākramaḥ ||

इमाम् महाराज समीक्ष्य वाहिनीम् । उपस्थिताम् प्रज्वलित ग्रह उपमाम् । ततः प्रयत्नः परमो विधीयताम् । यथा जयः स्यान् न परैः पराजयः ॥

imām mahārāja samīkṣya vāhinīm | upasthitām prajvalita graha upamām | tataḥ prayatnaḥ paramo vidhīyatām | yathā jayaḥ syān na paraiḥ parājayaḥ ||