Ramayana · Sarga 6.21

Sarga 21

सर्गः 21

When the ocean did not give way, Rama gets angry and resorts to stirring up the ocean with his arrows

Text
In this chapterSanskrit allTransliteration allEnglish allHindi allWord meanings 33 / 35Hinglish none yetMissing layers are left empty, never guessed.
21.1VR-6-21-1

ततः सागरवेलायाम् दर्भानास्तीर्य राघवः । अञ्जलिम् प्राङ्मुखः कृत्वा प्रतिशिश्ये महोदधेः ॥

tataḥ sāgaravelāyām darbhānāstīrya rāghavaḥ | añjalim prāṅmukhaḥ kṛtvā pratiśiśye mahodadheḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthenअरिसूदनःone who is a destroyer of his foesराघवःRaghavaसागरवेलायाम्on the sea shoreदर्भान्on kusa grassआस्तीर्यspreadमहोदधेःgreat oceanअञ्जलिम्obeisanceकृत्वाofferingप्राङ्मुखःface turned towards eastभुजगभोगाम्like serpent coiled and restingबाहुम्shouldersउपधायresting uponप्रतिशिश्येlay down.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThen Raghava the destroyer of foes, offered his obeisance turning his face towards east, spread the kusa grass mat on the seashore and lay down resting his head upon his shoulders like a coiled serpent.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तदनन्तर श्रीरघुनाथजी समुद्र के तट पर कुशा बिछा महासागर के समक्ष हाथ जोड़ पूर्वाभिमुख हो वहाँ लेट गये

Hinglish
21.2VR-6-21-2

बाहुम् भुजङ्गभोगाभमुपधायारिसूदनः । मणिकाञ्चनकेयूरमुक्ताप्रवरभूषणैः ॥

bāhum bhujaṅgabhogābhamupadhāyārisūdanaḥ | maṇikāñcanakeyūramuktāpravarabhūṣaṇaiḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वरकाञ्चनकेयूरमुक्ताप्रवरभूषणैःarmlet adorned with best of gold, pearls and coral ornamentsपरमनारीणाम्by supreme womenभुजैःshouldersअनेकाथाmany timesअभिमृष्टम्besmeared.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe shoulders that have been adorned with the best of gold, pearl and coral ornaments, were besmeared many times by supreme women.

This translation covers verses 21.2–21.3 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उस समय शत्रुसूदन श्रीराम ने सर्प के शरीर की भाँति कोमल और वनवास के पहले सोने के बने हुए सुन्दर आभूषणों से सदा विभूषित रहने वाली अपनी एक (दाहिनी) बाँह को तकिया बना रखा था

Hinglish
21.3VR-6-21-3

भुजैः परमनारीणामभिमृष्टमनेकधा ॥ ६-२१-३ । ॥

bhujaiḥ paramanārīṇāmabhimṛṣṭamanekadhā || 6-21-3 | ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)अयोध्या में रहते समय मातृकोटि की अनेक उत्तम नारियाँ (धायें) मणि और सुवर्ण के बने हुए केयूरों तथा मोती के श्रेष्ठ आभूषणों से विभूषित अपने करकमलों द्वारा नहलाने-धुलाने आदि के समय अनेक बार श्रीराम के उस बाँह को सहलाती और दबाती थीं

HinglishWord meanings are shown with verse 21.2English is translated together with verse 21.2
21.4VR-6-21-4

चन्दनागुरुभिश्चैव पुरस्तादभिसेवितम् ॥ ६-२१-४ । ॥

candanāgurubhiścaiva purastādabhisevitam || 6-21-4 | ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पुरस्तात्earlierचन्दनागुरुभिश्चैवwith sandal paste and Agaruअधिवासितम्emittingबालसूर्यप्रकाशैःthe brilliance of rising Sunचन्धनैःsandalउपशोभितम्very charming.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe very charming shoulders, smeared with sandal paste and Agaru fragrance emitting the brilliance of the rising Sun.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)पहले चन्दन और अगुरु से उस बाँह की सेवा होती थी। प्रातःकाल के सूर्य की-सी कान्तिवाले लाल चन्दन उसकी शोभा बढ़ाते थे

Hinglish
21.5VR-6-21-5

बालसूर्यप्रकाशैश्च चन्दनैरुपशोभितम् । शयने चोत्तमाङ्गेन सीतायाः शोभितम् पुरा ॥

bālasūryaprakāśaiśca candanairupaśobhitam | śayane cottamāṅgena sītāyāḥ śobhitam purā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पुराearlierशयनेwhile he sleptसीतायाःSita'sउत्तमाङ्गेनthe best of womenशोभितम्gracedगङ्गाजलनिषेवितम्given bath with waters of Gangaतक्षकस्यTakshaka'sसम्भोगमिवas if united in delight.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset(The shoulders) which resembled the coils of Takshaka (in chubbiness) a principal serpent, was graced by Sita while in bed, was bathed by the best of women with waters of Ganga.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)सीताहरण से पहले शयनकाल में सीता का सिर उस बाँह की शोभा बढ़ाता था और श्वेत शय्या पर स्थित एवं लाल चन्दन से चर्चित हुई वह बाँह गङ्गाजल में निवास करने वाले तक्षक के* शरीर की भाँति सुशोभित होती थी

Hinglish
21.6VR-6-21-6

तक्षकस्येव सम्भोगम् गङ्गाजलनिषेवितम् । सम्गे युगसम्काशम् शत्रूणाम् शोकवर्धनम् ॥

takṣakasyeva sambhogam gaṅgājalaniṣevitam | samge yugasamkāśam śatrūṇām śokavardhanam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
दीर्घम्longयुगसङ्काशम्like the union of Yugaसंयुगेin warशत्रूणाम्to the enemiesशोकवर्थनम्that which brings griefसुहृदाम्to friendsनन्दनम्delightfulसागरान्तव्यपाश्रयम्like the earth bound by the ocean on all sides.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe shoulders were long like the union of Yugas, which brought grief to the enemies in war and delight to the friends, and like the earth bound by the ocean on all sides.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)युद्धस्थल में जूए के समान वह विशाल भुजा शत्रुओं का शोक बढ़ाने वाली और सुहृदों को दीर्घ काल तक आनन्दित करने वाली थी। समुद्रपर्यन्त अखण्ड भूमण्डल की रक्षा का भार उनकी उसी भुजा पर प्रतिष्ठित था

Hinglish
21.7VR-6-21-7

सुह्R^दाम् नन्दनम् दीर्घम् सागरान्तव्यपाश्रयम् । अस्यता च पुनः सव्यम् ज्याघातविगतत्वचम् । दक्षिणो कक्षिणम् बहुम् महापरिघसम्निभम् ॥

suhR^dām nandanam dīrgham sāgarāntavyapāśrayam | asyatā ca punaḥ savyam jyāghātavigatatvacam | dakṣiṇo kakṣiṇam bahum mahāparighasamnibham ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महाबाहुःmighty armedदक्षिणःto leftरामःRamaअस्यताreleasedज्याघातविगतत्वचम्hardened by the large number of arrows releasedसव्यम्by itबाहुम्by the armमहापरिघसन्निभम्like the iron barगोसहस्रप्रदातारम्thousands of cows given as giftमहत्largeदक्षिणम्to the leftभुजम्armउपधायby strokesअद्यnowमेmyसागरस्यof the ocean तरणंवा or the crossing overमरणंवाor deathइतिthusधृतिम्determinedकृत्वाhaving resolvedअत्रand thenविधिवत्accordinglyप्रयतोself restrainedमुनिःsageनियतःone who is subduedमहादधिम्great oceanअधिशिश्येlay down.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe mighty armed Rama's arms were hardened like that of iron bars by the large number of arrows received by the left arm and strained by giving thousands of cows as gifts by the right arm. Rama was determined now to cross over the great ocean or meet the sea with death and lay down subdued and restrained like a sage.

This translation covers verses 21.7–21.9 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)बायीं ओर को बारंबार बाण चलाने के कारण प्रत्यञ्चा के आघात से जिसकी त्वचा पर रगड़ पड़ गयी थी, जो विशाल परिघ के समान सुदृढ़ एवं बलिष्ठ थी तथा जिसके द्वारा उन्होंने सहस्रों गौओं का दान किया था, उस विशाल दाहिनी भुजा का तकिया लगाकर उदारता आदि गुणों से युक्त महाबाहु श्रीराम ‘आज या तो मैं समुद्र के पार जाऊँगा या मेरे द्वारा समुद्र का संहार होगा’ ऐसा निश्चय करके मौन हो मन, वाणी और शरीर को संयम में रखकर महासागर को अनुकूल करने के उद्देश्य से विधिपूर्वक धरना देते हुए उस कुशासन पर सो गये

This Hindi translation covers verses 21.7–21.9 together.

Hinglish
21.8VR-6-21-8

गोसहस्रप्रदातारम् ह्युपधाय भुजम् महत् । अद्य मे मरणम् वाथ तरणम् सागरस्य वा ॥

gosahasrapradātāram hyupadhāya bhujam mahat | adya me maraṇam vātha taraṇam sāgarasya vā ||

HinglishWord meanings are shown with verse 21.7English is translated together with verse 21.7Hindi is translated together with verse 21.7
21.9VR-6-21-9

इति रामो धृतिम् कृत्वा महाबाहुर्महोदधिम् । अधिशिश्ये च विधिवत्प्रयतोऽत्र स्थितो मुनिः ॥

iti rāmo dhṛtim kṛtvā mahābāhurmahodadhim | adhiśiśye ca vidhivatprayato'tra sthito muniḥ ||

HinglishWord meanings are shown with verse 21.7English is translated together with verse 21.7Hindi is translated together with verse 21.7
21.10VR-6-21-10

तस्य रामस्य सुप्तस्य कुश आस्तीर्णे मही तले । नियमाद् अप्रमत्तस्य निशास् तिस्रो अतिचक्रमुः ॥

tasya rāmasya suptasya kuśa āstīrṇe mahī tale | niyamād apramattasya niśās tisro aticakramuḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नियमात्with vowअप्रमत्तस्यkept himself alertतस्यhisरामस्यRama'sकुशास्तीर्णेon the kusa grass matमहीतलेon the groundसुप्तस्यlying downतिस्रःthreeनिशाःnightsअतिचक्रमुःrolled fast.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAs Rama kept himself alert with a vow and lay on the kusa grass m at spread on the ground, three nights rolled fast.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)कुश बिछी हुई भूमि पर सोकर नियम से असावधान न होते हुए श्रीराम की वहाँ तीन रातें व्यतीत हो गयीं

Hinglish
21.11VR-6-21-11

स त्रिरात्रोषितस्तत्र नयज्ञो धर्मवत्सलः । उपासत तदा रामः सागरम् सरिताम् पतिम् ॥

sa trirātroṣitastatra nayajño dharmavatsalaḥ | upāsata tadā rāmaḥ sāgaram saritām patim ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तदाthenतत्रthereनयज्ञःone having political foresightधर्मवत्सलःlover of dharmaरामःRamaत्रीरात्रोषितःspent three nightsसरितांपतिम्Lord of riversसागरम्the oceanउपासतwaiting upon.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetRama, a lover of dharma, who had political foresight, spent three nights waiting upon the ocean, the Lord of rivers.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)इस प्रकार उस समय वहाँ तीन रात लेटे रहकर नीति के ज्ञाता, धर्मवत्सल श्रीरामचन्द्रजी सरिताओं के स्वामी समुद्र की उपासना करते रहे; परंतु नियमपूर्वक रहते हुए श्रीराम के द्वारा यथोचित पूजा और सत्कार पाकर भी उस मन्दमति महासागर ने उन्हें अपने आधिदैविक रूप का दर्शन नहीं कराया—वह उनके समक्ष प्रकट नहीं हुआ

This Hindi translation covers verses 21.11–21.12 together.

Hinglish
21.12VR-6-21-12

न च दर्शयते मन्दस् तदा रामस्य सागरः । प्रयतेन अपि रामेण यथा अर्हम् अभिपूजितः ॥

na ca darśayate mandas tadā rāmasya sāgaraḥ | prayatena api rāmeṇa yathā arham abhipūjitaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
प्रयतेनthough selfrestrainedरामेणby Ramaयथार्हम्according to proprietyअभिपूजितःwell respectedअपिalsoमन्दःdullसागरःthe oceanरामस्यto Ramaरूपम्real formनचदर्शयतेdid not show.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThough Rama remained selfrestrained and respected the ocean well according to propriety, the ocean was dull and did not show its real form.

HinglishHindi is translated together with verse 21.11
21.13VR-6-21-13

समुद्रस्य ततः क्रुद्धो रामो रक्त अन्त लोचनः । समीपस्थम् उवाच इदम् लक्ष्मणम् शुभ लक्ष्मणम् ॥

samudrasya tataḥ kruddho rāmo rakta anta locanaḥ | samīpastham uvāca idam lakṣmaṇam śubha lakṣmaṇam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthenसमुद्रस्यat the oceanक्रुद्ध:enragedरक्तान्तलोचनःeyes turned redरामःRamaसमीपस्थम्went nearशुभलक्षणम्possessed of auspicious marksलक्ष्मणम्to Lakshmanaइदम्thusउवाचaddressed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetEnraged at the ocean, Rama's eyes turned red. He went near Lakshmana who was endowed with auspicious marks and thus addressed.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तब अरुणनेत्र प्रान्तवाले भगवान् श्रीराम समुद्रपर कुपित हो उठे और पास ही खड़े हुए शुभलक्षणयुक्त लक्ष्मण से इस प्रकार बोले-

Hinglish
21.14VR-6-21-14

अवलेपम् समुद्रस्य न दर्शयति यत् स्वयम् । प्रशमः च क्षमा चैव आर्जवम् प्रिय वादिता ॥

avalepam samudrasya na darśayati yat svayam | praśamaḥ ca kṣamā caiva ārjavam priya vāditā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
यःwho is itस्वयम्by himselfनदर्शयतिdoes not show upसमुद्रस्यocean'sअवलेपःprideप्रशमश्चैवcalmness alsoक्षमाचैवwith forbearanceआर्जवम्straight forwardnessप्रियवादिताpoliteness of speechएतेall theseसताम्virtuesगुणाःqualitiesनिर्गुणेषुwithout attributesअसामर्थ्यफलाःहिconstrued indeed as incapability.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Why is it that the ocean does not show up to me? Indeed, calmness, forbearance, straightforwardness, politeness of speech are all attributes of virtuous qualities and one without these attributes are considered incapable."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘समुद्र को अपने ऊपर बड़ा अहङ्कार है, जिससे वह स्वयं मेरे सामने प्रकट नहीं हो रहा है। शान्ति, क्षमा, सरलता और मधुर भाषण—ये जो सत्पुरुषों के गुण हैं, इनका गुणहीनों के प्रति प्रयोग करने पर यही परिणाम होता है कि वे उस गुणवान् पुरुष को भी असमर्थ समझ लेते हैं

Hinglish
21.15VR-6-21-15

असामर्थ्यम् फलन्ति एते निर्गुणेषु सताम् गुणाः । आत्म प्रशम्सिनम् दुष्टम् धृष्टम् विपरिधावकम् ॥

asāmarthyam phalanti ete nirguṇeṣu satām guṇāḥ | ātma praśamsinam duṣṭam dhṛṣṭam viparidhāvakam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
लोकःthe worldआत्मप्रशंसिनम्praising one's own selfदुष्टम्wicked onesधृष्टम्impudentविपरिथावकम्an unchaste oneसर्वत्रall over उत्सृष्टदण्डंचनरम् one who goes about with a rod of punishmentसत्कुरुतेtreat with respect.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Indeed, the world treats one with respect, who praises himself, as an impudent one, an unchaste one and one who goes about with a rod of punishment (not the one who is virtuous)."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जो अपनी प्रशंसा करने वाला, दुष्ट, धृष्ट, सर्वत्र धावा करने वाला और अच्छे-बुरे सभी लोगों पर कठोर दण्ड का प्रयोग करने वाला होता है, उस मनुष्य का सब लोग सत्कार करते हैं

Hinglish
21.16VR-6-21-16

सर्वत्र उत्सृष्ट दण्डम् च लोकः सत् कुरुते नरम् । न साम्ना शक्यते कीर्तिर् न साम्ना शक्यते यशः ॥

sarvatra utsṛṣṭa daṇḍam ca lokaḥ sat kurute naram | na sāmnā śakyate kīrtir na sāmnā śakyate yaśaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
लक्ष्मणLakshmanaअस्मिन्in thisलोकेworldसाम्नाin frontकीर्तिःpopularityप्राप्तुम्is attainedनशक्यतेnot possibleयशःfameनnotरणमूर्धनिin battlefrontजयोवाvictoriousनnot.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"O Lakshmana Neither fame nor popularity can win a battle front in this world."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘लक्ष्मण ! सामनीति (शान्ति)-के द्वारा इस लोक में न तो कीर्ति प्राप्त की जा सकती है, न यश का प्रसार हो सकता है और न संग्राम में विजय ही पायी जा सकती है

Hinglish
21.17VR-6-21-17

प्राप्तुम् लक्ष्मण लोके अस्मिन् जयो वा रण मूधनि । अद्य मद् बाण निर्भिन्नैर् मकरैर् मकर आलयम् । निरुद्ध तोयम् सौमित्रे प्लवद्भिः पश्य सर्वतः ॥

prāptum lakṣmaṇa loke asmin jayo vā raṇa mūdhani | adya mad bāṇa nirbhinnair makarair makara ālayam | niruddha toyam saumitre plavadbhiḥ paśya sarvataḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सौमित्रेSaumithriअद्यnowमहद्बाणनिर्भग्नैःshattered by my ruthless arrowsप्लवबदिःjumping and floatingमकरैःcrocodilesसर्वतःall overनिरुद्दतोयम्water splashed all sidesमकरालयम्abode of crocodilesपश्यwitness.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Saumithri Witness the crocodiles shattered by my ruthless arrows jumping and floating in the ocean with water splashed on all sides."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सुमित्रानन्दन! आज मेरे बाणों से खण्ड-खण्ड हो मगर और मत्स्य सब ओर उतराकर बहने लगेंगे और उनकी लाशों से इस मकरालय (समुद्र)-का जल आच्छादित हो जायगा। तुम यह दृश्य आज अपनी आँखों देख लो

Hinglish
21.18VR-6-21-18

भोगामः च पश्य नागानाम् मया भिन्नानि लक्ष्मण ॥ ६-२१-१८ । ॥

bhogāmaḥ ca paśya nāgānām mayā bhinnāni lakṣmaṇa || 6-21-18 | ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
लक्ष्मणLakshmanaमयाby meछिन्नानिcut into piecesभोगिनाम्serpentsनागानांserpents coiledमत्स्यानाम्fishesमहाभोगानिhuge snakesकरिणाम्sea elephantsकाराहlargeइहnow hereपश्यsee.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Lakshmana See here the coils of serpents, huge snakes, fish and large sea elephants cut into pieces by me."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘लक्ष्मण! तुम देखो कि मैं यहाँ जल में रहने वाले सोके शरीर, मत्स्यों के विशाल कलेवर और जलहस्तियों के शुण्ड-दण्ड के किस तरह टुकड़े-टुकड़े कर डालता हूँ

Hinglish
21.19VR-6-21-19

महाभोगानि मत्स्यानाम् करिणाम् च करान् इह । सशन्ख शुक्तिका जालम् समीन मकरम् शरैः ॥

mahābhogāni matsyānām kariṇām ca karān iha | saśankha śuktikā jālam samīna makaram śaraiḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सशङ्खशुक्तिकाजालम्water with its shells, conchsतथाso alsoसमीनमकरम्with fishes and crocodilesसमुद्रम्oceanअद्यnowपरिशोषयेwill make it dry.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"I shall make the ocean dry up with its shells and conchs, fishes and crocodiles in this great combat."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘आज महान् युद्ध ठानकर शङ्खों और सीपियों के समुदाय तथा मत्स्यों और मगरोंसहित समुद्र को मैं अभी सुखाये देता हूँ

Hinglish
21.20VR-6-21-20

अद्य युद्धेन महता समुद्रम् परिशोषये । क्षमया हि समायुक्तम् माम् अयम् मकर आलयः ॥

adya yuddhena mahatā samudram pariśoṣaye | kṣamayā hi samāyuktam mām ayam makara ālayaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
क्षमयाtoleranceसमायुक्तम्remainingमाम्meआयम्thisमकरालयःabode of fishअसमर्थम्incapableविजानातिdo not knowईदृशेendowed with such qualitiesजनेpeopleक्षमाम्forbearanceधिक्show.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"By my being tolerant, this ocean treats me to be incapable. Endowed with such qualities of forbearance, I will show the people (ocean)."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मगरों का निवासभूत यह समुद्र मुझे क्षमा से युक्त देख असमर्थ समझने लगा है। ऐसे मूों के प्रति की गयी क्षमा को धिक्कार है

Hinglish
21.21VR-6-21-21

असमर्थम् विजानाति धिक् क्षमाम् ईदृशे जने । स दर्शयति साम्ना मे सागरो रूपमात्मनः ॥

asamartham vijānāti dhik kṣamām īdṛśe jane | sa darśayati sāmnā me sāgaro rūpamātmanaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सागरःocean'sसाम्नाto meमेIआत्मानम्its own formनदर्शयितीnot shownसौमित्रेO Saumithriचापम्bowआशीविषोषमान्resembling venomous snakeशरांश्चarrowsआनयgetसमुद्रम्oceanशोषयिष्यामिwill make it dryप्लवङ्गमाःall the Vanarasपद् ब्याम्by footयान्तुgo.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"The ocean has not shown his own form to me. O Lakshmana Get the bow and venomous snake like arrows, I will dry up the ocean and the Vanaras can walk by foot and go."

This translation covers verses 21.21–21.22 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सुमित्रानन्दन! सामनीति का आश्रय लेने से यह समुद्र मेरे सामने अपना रूप नहीं प्रकट कर रहा है, इसलिये धनुष तथा विषधर सो के समान भयंकर बाण ले आओ। मैं समुद्र को सुखा डालूँगा; फिर वानर लोग पैदल ही लङ्कापुरी को चलें

This Hindi translation covers verses 21.21–21.22 together.

Hinglish
21.22VR-6-21-22

चापम् आनय सौमित्रे शरामः च आशी विष उपमान् । समुद्रम् शोषयिष्यामि पद्भ्याम् यान्तु प्लवङ्गमाः ॥

cāpam ānaya saumitre śarāmaḥ ca āśī viṣa upamān | samudram śoṣayiṣyāmi padbhyām yāntu plavaṅgamāḥ ||

HinglishWord meanings are shown with verse 21.21English is translated together with verse 21.21Hindi is translated together with verse 21.21
21.23VR-6-21-23

अद्य अक्षोभ्यम् अपि क्रुद्धः क्षोभयिष्यामि सागरम् । वेलासु कृत मर्यादम् सहसा ऊर्मि समाकुलम् ॥

adya akṣobhyam api kruddhaḥ kṣobhayiṣyāmi sāgaram | velāsu kṛta maryādam sahasā ūrmi samākulam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
क्रुद्ध:made to be angryअद्यnowअक्षोभ्यमपिeven though imperturbableसागरम्oceanक्षोभयिष्यामिwill tormentवेलासुthousandsकृतमर्यादम्one who has limitsसहस्रोर्मिसमाकुलम्with thousands of wavesवरुणालयम्the ocean, an abode of Lord Varunaनिर्मर्यादम्cross its boundaryसायकैःwith arrowsकरिष्यामिwill make itमहादानवसङ्कुलम्mighty demonsमहार्णवम्great oceanक्षोभयिष्येwill torment.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"(The ocean) Having made me angry, now I will torment the ocean even though it is imperturbable and has its limits. I will torment the ocean with its thousands of waves and mighty demons by my arrows and make the ocean cross its boundary."

This translation covers verses 21.23–21.24 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘यद्यपि समुद्र को अक्षोभ्य कहा गया है; फिर भी आज कुपित होकर मैं इसे विक्षुब्ध कर दूंगा। इसमें सहस्रों तरङ् उठती रहती हैं। फिर भी यह सदा अपने तट की मर्यादा (सीमा) में ही रहता है। किंतु अपने बाणों से मारकर मैं इसकी मर्यादा नष्ट कर दूंगा। बड़े बड़े दानवों से भरे हुए इस महासागर में हलचल मचा दूंगा-तूफान ला दूंगा’

This Hindi translation covers verses 21.23–21.24 together.

Hinglish
21.24VR-6-21-24

निर्मर्यादम् करिष्यामि सायकैर् वरुण आलयम् । महार्णवम् क्षोBहयिष्ये महादानवसम्कुलम् ॥

nirmaryādam kariṣyāmi sāyakair varuṇa ālayam | mahārṇavam kṣoBhayiṣye mahādānavasamkulam ||

HinglishWord meanings are shown with verse 21.23English is translated together with verse 21.23Hindi is translated together with verse 21.23
21.25VR-6-21-25

एवम् उक्त्वा धनुष् पाणिः क्रोध विस्फारित ईक्षणः । बभूव रामो दुर्धर्षो युग अन्त अग्निर् इव ज्वलन् ॥

evam uktvā dhanuṣ pāṇiḥ krodha visphārita īkṣaṇaḥ | babhūva rāmo durdharṣo yuga anta agnir iva jvalan ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
एवम्in that mannerउक्त्वाhaving spokenधनुष्पाणिःbows etc. क्रोधविस्फारितेक्षणः with flaming red eyesरामःRamaज्वलन्burningयुगान्तानगिरिवlike the flame at the end of the universeदुर्धर्षःunassailableबभूवseemed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHaving spoken like that, Rama with his flaming red eyes seemed like the flame at the end of the universe and unassailable.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)यों कहकर दुर्धर्ष वीर भगवान् श्रीराम ने हाथ में धनुष ले लिया। वे क्रोध से आँखें फाड़-फाड़कर देखने लगे और प्रलयाग्नि के समान प्रज्वलित हो उठे

Hinglish
21.26VR-6-21-26

सम्पीड्य च धनुर् घोरम् कम्पयित्वा शरैर् जगत् । मुमोच विशिखान् उग्रान् वज्राणि इव शत क्रतुः ॥

sampīḍya ca dhanur ghoram kampayitvā śarair jagat | mumoca viśikhān ugrān vajrāṇi iva śata kratuḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
घोरम्terrificधनुःbowसम्पीड्यचbendingशरैःarrowजगत्universeकम्पयित्वाmaking to trembleशतक्रतुःone who has performed a hundred sacrificesवज्रानिवlike Indraउग्रान्frightfulविशिखान्arrowsमुमोचreleased.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetBending the terrific bow, he released frightful arrows like Indra (who released thunderbolts) who performed a hundred sacrifices.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उन्होंने अपने भयंकर धनुष को धीरे से दबाकर उसपर प्रत्यञ्चा चढ़ा दी और उसकी टङ्कार से सारे जगत् को कम्पित करते हुए बड़े भयंकर बाण छोड़े, मानो इन्द्रने बहुत-से वज्रों का प्रहार किया हो

Hinglish
21.27VR-6-21-27

ते ज्वलन्तो महावेगास् तेजसा सायक उत्तमाः । प्रविशन्ति समुद्रस्य सलिलम् त्रस्त पन्नगम् ॥

te jvalanto mahāvegās tejasā sāyaka uttamāḥ | praviśanti samudrasya salilam trasta pannagam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तेजसाglowing in brillianceज्वलन्तःflamingवेगाःspeedilyतेthatसायकोत्तमाःbest among the arrowsत्रस्तपन्नगम्like the snakesसमुद्रस्यinto the oceanसलिलम्watersप्रविशन्तिpierced.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetGlowing in brilliance like flame, the arrows of the best among the arrows pierced like snakes into the water of the ocean.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तेज से प्रज्वलित होते हुए वे महान् वेगशाली श्रेष्ठ बाण समुद्र के जल में घुस गये। वहाँ रहने वाले सर्प भय से थर्रा उठे

Hinglish
21.28VR-6-21-28

ततो वेगः समुद्रस्य सनक्र मकरो महान् । स बभूव महाघोरः समारुत रवस् तदा ॥

tato vegaḥ samudrasya sanakra makaro mahān | sa babhūva mahāghoraḥ samāruta ravas tadā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
समुद्रस्यocean'sसमीनमकरःwith fishes and crocodilesतदाsimilarlyसमारुतरवःwith windमहान्powerfulसःthatतोयवेगःrush of waterमहाघोरःterribleबभूवseemed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThen the ocean seemed terrible with the fish and crocodiles rushing out with the speed of water and powerful wind.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मत्स्यों और मगरोंसहित महासागर के जल का महान् वेग सहसा अत्यन्त भयंकर हो गया। वहाँ तूफान का कोलाहल छा गया

Hinglish
21.29VR-6-21-29

महाऊर्मि माला विततः शन्ख शुक्ति समाकुलः । सधूम परिवृत्त ऊर्मिः सहसा अभून् महाउदधिः ॥

mahāūrmi mālā vitataḥ śankha śukti samākulaḥ | sadhūma parivṛtta ūrmiḥ sahasā abhūn mahāudadhiḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सहसाall of a suddenमहोदधिःgreat oceanमहोर्मिजालचलितःwith the movement of the waterशङ्खजालसमावृतःfilled with conchs and shellsसधूमःterrific smokeपरिवृत्तोर्मिःwhirling round and rising upआसीत्played around.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWith the movement of the sea water filled with the conchs and shells suddenly terrific smoke whirling round and rising played around.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)बड़ी-बड़ी तरङ्ग-मालाओं से सारा समुद्र व्याप्त हो उठा। शङ्ख और सीपियाँ पानी के ऊपर छा गयीं। वहाँ धुआँ उठने लगा और सारे महासागर में सहसा बड़ी बड़ी लहरें चक्कर काटने लगीं

Hinglish
21.30VR-6-21-30

व्यथिताः पन्नगाः च आसन् दीप्त आस्या दीप्त लोचनाः । दानवाः च महावीर्याः पाताल तल वासिनः ॥

vyathitāḥ pannagāḥ ca āsan dīpta āsyā dīpta locanāḥ | dānavāḥ ca mahāvīryāḥ pātāla tala vāsinaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
दीप्तास्याःthose blazingदीप्तलोचनाःones with glowing eyesपन्नगाःsnakesपाताळतलवासिनःthose who reside in underworldमहावीर्याःhighly valiant onesदानवाश्चand the demonsव्यथित्याःoppressed आसन् became.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThose snakes with blazing hoods and glowing eyes residing in the underworld and the demons became oppressed.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)चमकीले फन और दीप्तिशाली नेत्रोंवाले सर्प व्यथित हो उठे तथा पाताल में रहने वाले महापराक्रमी दानव भी व्याकुल हो गये

Hinglish
21.31VR-6-21-31

ऊर्मयः सिन्धु राजस्य सनक्र मकरास् तदा । विन्ध्य मन्दर सम्काशाः समुत्पेतुः सहस्रशः ॥

ūrmayaḥ sindhu rājasya sanakra makarās tadā | vindhya mandara samkāśāḥ samutpetuḥ sahasraśaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तथाso alsoसिन्दुराजस्यking of riversसनक्रमकराःwhich were likeविन्द्यमन्दरसङ्काशाःVindhya and Mandara mountain peaksऊर्मयःwavesसहस्रशःin thousandsसमुत्पेतुःrose up.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThousands of waves of the ocean rose like the peaks of Vindhya and Mandara mountains.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)सिन्धुराज की सहस्रों लहरें जो विन्ध्याचल और मन्दराचल के समान विशाल एवं विस्तृत थीं, नाकों और मकरों को साथ लिये ऊपर को उठने लगीं

Hinglish
21.32VR-6-21-32

आघूर्णित तरन्ग ओघः सम्ब्भ्रान्त उरग राक्षसः । उद्वर्तित महाग्राहः सम्वृत्तः सलिल आशयः ॥

āghūrṇita taranga oghaḥ sambbhrānta uraga rākṣasaḥ | udvartita mahāgrāhaḥ samvṛttaḥ salila āśayaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
आघूर्णिततरङ्गौघःthe waves tossing and whirling aboutसम्भ्रान्तोरगराक्षसःthe agitated Nagas and Rakshasasउद्वर्तितमहाग्राहःthrown up highly disturbedसलिलाशयःfrom the watersसघोषःmade great sound.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe waves rose up tossing and whirling about. The agitated Nagas and Rakshasas were thrown up by a highly disturbed ocean that produced a great sound.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)सागर की उत्ताल तरङ्ग-मालाएँ झूमने और चक्कर काटने लगीं। वहाँ निवास करने वाले नाग और राक्षस घबरा गये। बड़े-बड़े ग्राह ऊपर को उछलने लगे तथा वरुण के निवासभूत उस समुद्र में सब ओर भारी कोलाहल मच गया

Hinglish
21.33VR-6-21-33

ततस्तु तम् राघव मुग्रवेगम् । प्रकर्षमाणम् ध्मरप्रमेयम् । सौमित्रिरुत्पत्य विनिःश्वसन्तम् । मामेति चोक्त्वा धनुराललम्बे ॥

tatastu tam rāghava mugravegam | prakarṣamāṇam dhmaraprameyam | saumitrirutpatya viniḥśvasantam | māmeti coktvā dhanurālalambe ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthenसौमित्रिःSaumithriउत्पत्यgot upउग्रवेगम्at high speedअप्रमेयम्immeasurably greatधनुःbowप्रकर्षमाणम्was stretching exceedinglyविनिश्श्वनन्तम्breathing hard in angerराघवम्at Ramaमामाइतिthat is enough that is enoughउक्त्वाsayingधनुःbowआललम्बेseized.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThen Saumithri got up and rushed very fast to Rama who was stretching his bow exceedingly and breathing hard in anger and said, 'no more, no more' and seized the bow. ।।इत्यार्षेवाल्मीकीयेश्रीमद्रामायणेआदिकाव्येयुद्धकाण्डेएकविंशस्सर्गः ।। This is the end of the twenty first sarga of Yuddha Kanda of the first epic the holy Ramayana composed by sage Valmiki.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तदनन्तर श्रीरघुनाथजी रोष से लंबी साँस लेते हुए अपने भयंकर वेगशाली अनुपम धनुष को पुनः खींचने लगे। यह देख सुमित्राकुमार लक्ष्मण उछलकर उनके पास जा पहुँचे और ‘बस, बस, अब नहीं, अब नहीं’ ऐसा कहते हुए उन्होंने उनका धनुष पकड़ लिया

Hinglish
21.34VR-6-21-34

एतद्विनापि ह्युदधेस्तवार्य । सम्पत्स्यते वीरतमस्य कार्यम् । भवद्विधाः क्रोधवशम् न यान्ति । दीर्घम् भवान्पश्यतु साधुवृत्तम् ॥

etadvināpi hyudadhestavārya | sampatsyate vīratamasya kāryam | bhavadvidhāḥ krodhavaśam na yānti | dīrgham bhavānpaśyatu sādhuvṛttam ||

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Your purpose, most heroic one, shall be accomplished today even without the ocean. Those like you do not go into the power of wrath; let your honour look far ahead to the conduct of the good."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)(फिर वे बोले-) भैया! आप वीर-शिरोमणि हैं। इस समुद्र को नष्ट किये बिना भी आपका कार्य सम्पन्न हो जायगा। आप-जैसे महापुरुष क्रोध के अधीन नहीं होते हैं। अब आप सुदीर्घकाल तक उपयोग में लाये जाने वाले किसी अच्छे उपायपर दृष्टि डालें—कोई दूसरी उत्तम युक्ति सोचें’

Word meaningsHinglish
21.35VR-6-21-35

अन्तर्हितैश्चापि तथान्तरिक्षे । ब्रह्मर्षिभिश्चैव सुरर्षिभिश्च । शब्दः कृतः कष्टमिति ब्रुवद्भि । र्मा मेति चोक्त्वा महता स्वरेण ॥

antarhitaiścāpi tathāntarikṣe | brahmarṣibhiścaiva surarṣibhiśca | śabdaḥ kṛtaḥ kaṣṭamiti bruvadbhi | rmā meti coktvā mahatā svareṇa ||

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetBy unseen brahmin sages and divine sages in the sky a cry was raised, as they cried "Alas!" and "Do not!" with a great voice.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)इसी समय अन्तरिक्ष में अव्यक्तरूप से स्थित महर्षियों और देवर्षियों ने भी ‘हाय! यह तो बड़े कष्टकी बात है’ ऐसा कहते हुए ‘अब नहीं, अब नहीं’ कहकर बड़े जोर से कोलाहल किया

Word meaningsHinglish