Sarga 20

ततो निविष्टाम् ध्वजिनीम् सुग्रीवेणाभिपालिताम् । ददर्श राक्षसोऽभ्येत्य शार्दूलो नाम वीर्यवान् ॥

tato niviṣṭām dhvajinīm sugrīveṇābhipālitām | dadarśa rākṣaso'bhyetya śārdūlo nāma vīryavān ||

चारो राक्षसराजस्य रावणस्य दुरात्मनः । ताम् दृष्ट्वा सर्वतोऽव्यग्रम् प्रतिगम्य स राक्षसः ॥

cāro rākṣasarājasya rāvaṇasya durātmanaḥ | tām dṛṣṭvā sarvato'vyagram pratigamya sa rākṣasaḥ ||

आविश्य लङ्काम् वेगेन राजानमिदमब्रवीत् । एष वै वानरर्क्षघो लङ्काम् समभिवर्तते ॥

āviśya laṅkām vegena rājānamidamabravīt | eṣa vai vānararkṣagho laṅkām samabhivartate ||

अगाधश्चाप्रमेयश्च द्वितीय इव सागरः । पुत्रौ दशरथस्येमौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥

agādhaścāprameyaśca dvitīya iva sāgaraḥ | putrau daśarathasyemau bhrātarau rāmalakṣmaṇau ||

उत्तमौ रूपसम्पन्नौ सीतायाः पदमागतौ । एतौ सागरमासाद्य सम्निविष्टौ महाद्युती ॥

uttamau rūpasampannau sītāyāḥ padamāgatau | etau sāgaramāsādya samniviṣṭau mahādyutī ||

बलम् चाकाशमावृत्य सर्वतो दशयोजनम् । तत्त्वभूतम् महारज क्षिप्रम् वेदितुमर्हसि ॥

balam cākāśamāvṛtya sarvato daśayojanam | tattvabhūtam mahāraja kṣipram veditumarhasi ||

तव दूता महाराज क्षिप्रमर्हन्ति वेदितुम् । उपप्रदानम् सान्त्वम् वा भेदो वात्र प्रयुज्यताम् ॥

tava dūtā mahārāja kṣipramarhanti veditum | upapradānam sāntvam vā bhedo vātra prayujyatām ||

शार्दूलस्य वचः श्रुत्वा रावणो राक्षसेश्वरः । उवाच सहसा व्यग्रः सम्प्रधार्यार्थमात्मनः ॥

śārdūlasya vacaḥ śrutvā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ | uvāca sahasā vyagraḥ sampradhāryārthamātmanaḥ ||

शुकम् नाम तदा रक्षो वाक्यमर्थविदाम् वरम् । सुग्रीवम् ब्रूहि गत्वाशु राजानम् वचनान्मनु ॥

śukam nāma tadā rakṣo vākyamarthavidām varam | sugrīvam brūhi gatvāśu rājānam vacanānmanu ||

यथासम्देशमक्लीबम् शल्क्स्णया परया गिरा । त्वम् वै महारज कुलप्रसूतो । महाबलश्चर्क्षरजःसुतश्च । न कश्चनार्थस्तव वास्त्यनर्थ । स्तथापि मे भ्रातृसमो हरीश ॥

yathāsamdeśamaklībam śalksṇayā parayā girā | tvam vai mahāraja kulaprasūto | mahābalaścarkṣarajaḥsutaśca | na kaścanārthastava vāstyanartha | stathāpi me bhrātṛsamo harīśa ||

अहम् यद्यहरम् भार्याम् राजपुत्रस्य धीमतः । किम् तत्र तव सुग्रीव किश्किन्धाम् प्रति गम्यताम् ॥

aham yadyaharam bhāryām rājaputrasya dhīmataḥ | kim tatra tava sugrīva kiśkindhām prati gamyatām ||

न हीयम् हरिभिर्लङ्का प्राप्तुम् शक्या कथम् चन । देवैरपि सगन्धर्वैः किम् पुनर्नरवानरैः ॥

na hīyam haribhirlaṅkā prāptum śakyā katham cana | devairapi sagandharvaiḥ kim punarnaravānaraiḥ ||

स तदा राक्षसेन्द्रेण सम्दिष्टो रजनीचरः । शुको विहम्गमो भूत्वा तूर्णमाप्लुत्य चाम्बरम् ॥

sa tadā rākṣasendreṇa samdiṣṭo rajanīcaraḥ | śuko vihamgamo bhūtvā tūrṇamāplutya cāmbaram ||

स गत्वा दूरमध्वानमुपर्युपरि सागरम् । सम्स्थितो ह्यम्बरे वाक्यम् सुग्रीव मदिमब्रवीत् ॥

sa gatvā dūramadhvānamuparyupari sāgaram | samsthito hyambare vākyam sugrīva madimabravīt ||

सर्वमुक्तम् यथादिष्टम् रावणेन दुरात्मना । तत्प्रपयन्तम् वचनम् तूर्णमाप्लुत्य वानराः ॥

sarvamuktam yathādiṣṭam rāvaṇena durātmanā | tatprapayantam vacanam tūrṇamāplutya vānarāḥ ||

प्रापद्यन्त तदा क्षिप्रम् लोप्तुम् हन्तुम् च मुष्टिभिः । सर्वैः प्लवण्गैः प्रसभम् निगृहीतो निशाचरह् ॥

prāpadyanta tadā kṣipram loptum hantum ca muṣṭibhiḥ | sarvaiḥ plavaṇgaiḥ prasabham nigṛhīto niśācarah ||

गगनाद्भूतले चाशु प्रतिगृह्यावतारितः । वानरैः पीड्यमानस्तु शुको वचनमब्रवीत् ॥

gaganādbhūtale cāśu pratigṛhyāvatāritaḥ | vānaraiḥ pīḍyamānastu śuko vacanamabravīt ||

न दूतान् घ्नन्ति काकुत्थ्स वार्यन्ताम् साधु वानराः । यस्तु हित्वा मतम् भर्तुः स्वमतम् सम्प्रभाषते ॥

na dūtān ghnanti kākutthsa vāryantām sādhu vānarāḥ | yastu hitvā matam bhartuḥ svamatam samprabhāṣate ||

अनुक्तवादी दूतः सन्न् स दूतो वधमर्हति । शुकस्य वचनम् रामः श्रुत्वा तु परिदेवितम् ॥

anuktavādī dūtaḥ sann sa dūto vadhamarhati | śukasya vacanam rāmaḥ śrutvā tu paridevitam ||

उवाच मा वधिस्टेति घ्नतः शाखामृगर्षभान् । स च पत्रलघुद्भूत्वा हरिभिर्दर्शितेऽभये ॥

uvāca mā vadhisṭeti ghnataḥ śākhāmṛgarṣabhān | sa ca patralaghudbhūtvā haribhirdarśite'bhaye ||

अन्तरिक्षे स्थितो भूत्वा पुनर्वचन मब्रवीत् । सुग्रीव सत्त्वसम्पन्न महाबलपराक्रम ॥

antarikṣe sthito bhūtvā punarvacana mabravīt | sugrīva sattvasampanna mahābalaparākrama ||

किम् मया खलु नक्तव्यो रावणो लोकरावणः । स एवमुक्तः प्लवगाधिपस्तदा । प्लवङ्गमानामृषभो महाबलः । उवाच वाक्यम् रजनीचरस्य । चारम् शुकम् शुद्ध मदीनसत्त्वः ॥

kim mayā khalu naktavyo rāvaṇo lokarāvaṇaḥ | sa evamuktaḥ plavagādhipastadā | plavaṅgamānāmṛṣabho mahābalaḥ | uvāca vākyam rajanīcarasya | cāram śukam śuddha madīnasattvaḥ ||

स मेऽसि मित्रम् व तथानुकम्प्यो । न चोपकर्तासि न मे प्रियोऽपि । अरिश्च रामस्य सहानुबन्ध । स्ततोऽसि वालीव वधार्ह वध्यः ॥

sa me'si mitram va tathānukampyo | na copakartāsi na me priyo'pi | ariśca rāmasya sahānubandha | stato'si vālīva vadhārha vadhyaḥ ||

निहन्म्यहम् त्वाम् ससुतम् सबन्धुम् । सज्ञातिवर्गम् रजनीचरेश । लङ्काम् च सर्वाम् महता बलेन । सर्वैः करिष्यामि समेत्य भस्म ॥

nihanmyaham tvām sasutam sabandhum | sajñātivargam rajanīcareśa | laṅkām ca sarvām mahatā balena | sarvaiḥ kariṣyāmi sametya bhasma ||

न मोक्ष्यसे रावण राघवस्य । सर्वैः सहेन्द्रैदपि मूढ गुप्तः । अन्तर्हतः सूर्यपथम् गतोऽपि। तथैव पातालमनुप्रविष्टः ॥

na mokṣyase rāvaṇa rāghavasya | sarvaiḥ sahendraidapi mūḍha guptaḥ | antarhataḥ sūryapatham gato'pi| tathaiva pātālamanupraviṣṭaḥ ||

गिरीशपादम्बुजसम्गतो वा । हतोऽसि रामेण शानुजस्त्वम् ॥

girīśapādambujasamgato vā | hato'si rāmeṇa śānujastvam ||

तस्य ते त्रिषु लोकेषु न पिशाचम् न राक्षसम् । त्रातारमनुपश्यामि न गन्धर्वम् न चासुरम् ॥

tasya te triṣu lokeṣu na piśācam na rākṣasam | trātāramanupaśyāmi na gandharvam na cāsuram ||

अवधीस्त्वम् जरावृद्धम् गृध्राराजम् जटायुषम् । किम् मते रामसाम्निध्ये सकाशे लक्ष्मणस्य च ॥

avadhīstvam jarāvṛddham gṛdhrārājam jaṭāyuṣam | kim mate rāmasāmnidhye sakāśe lakṣmaṇasya ca ||

हृता सीता विशालाक्षि याम् त्वम् गृह्य न बुध्यसे । महाबलम् महात्मानम् दुराधर्षम् सुरैरपि ॥

hṛtā sītā viśālākṣi yām tvam gṛhya na budhyase | mahābalam mahātmānam durādharṣam surairapi ||

न बुध्यसे रघुश्रेष्ठम् यस्ते प्राणान् हरिष्यति । ततोऽब्रवीद्वालिसुतोऽप्यङ्गदो हरिसत्तमः ॥

na budhyase raghuśreṣṭham yaste prāṇān hariṣyati | tato'bravīdvālisuto'pyaṅgado harisattamaḥ ||

वायम् दूतो महाप्राज्ञ चारकः प्रतिभाति मे । तुलितम् हि बलम् सर्वमनेन तव तिष्ठता ॥

vāyam dūto mahāprājña cārakaḥ pratibhāti me | tulitam hi balam sarvamanena tava tiṣṭhatā ||

गृह्यताम् मागमल्लङ्का मेतद्धि मम रोचते । ततो राज्ञा समादिष्टाः समुत्पत्य वलीमुखाः ॥

gṛhyatām māgamallaṅkā metaddhi mama rocate | tato rājñā samādiṣṭāḥ samutpatya valīmukhāḥ ||

जगृहुश्च बबन्धुश्च विलपन्तमनाथवत् । शुकस्तु वानरैश्च ण्डैस्तत्र तैः सम्प्रपीडितः ॥

jagṛhuśca babandhuśca vilapantamanāthavat | śukastu vānaraiśca ṇḍaistatra taiḥ samprapīḍitaḥ ||

व्याचुक्रोश महात्मानम् रामम् दशरथात्मजम् । लुप्येते मे बलात्पक्षौ भिद्येते मे तथाक्षिणी ॥

vyācukrośa mahātmānam rāmam daśarathātmajam | lupyete me balātpakṣau bhidyete me tathākṣiṇī ||

याम् च रात्रिम् मरिष्यामि जाये रात्रिम् च यामहम् । एतस्मिन्नन्त्रे काले मन्मया चाशुभम् कृतम् ॥

yām ca rātrim mariṣyāmi jāye rātrim ca yāmaham | etasminnantre kāle manmayā cāśubham kṛtam ||

सर्वम् तदुपपद्येथा जह्यम् चेद्यदि जीवितम् । नाघातयत्तदा रामः श्रुत्वा तत्परिदेवितम् ॥

sarvam tadupapadyethā jahyam cedyadi jīvitam | nāghātayattadā rāmaḥ śrutvā tatparidevitam ||