Sarga 19

राघवेणाभये दत्ते सन्नता रावणानुजः । विभीषणो महापाज्ञो भूमिं समवलोकयन् । खात्पपातावनीं हृष्टो भक्तैरनुचरैः सह ।। ६.१९. ॥

rāghaveṇābhaye datte sannatā rāvaṇānujaḥ | vibhīṣaṇo mahāpājño bhūmiṃ samavalokayan | khātpapātāvanīṃ hṛṣṭo bhaktairanucaraiḥ saha || 6.19. ||

स तु रामस्य धर्मात्मा निपपात विभीषणः । पादयोः शरणान्वेषी चतुर्भिः सह राक्षसैः ।। ६.१९. ॥

sa tu rāmasya dharmātmā nipapāta vibhīṣaṇaḥ | pādayoḥ śaraṇānveṣī caturbhiḥ saha rākṣasaiḥ || 6.19. ||

अब्रवीच्च तदा रामं वाक्यं तत्र विभीषणः । धर्मयुक्तं च युक्तं च साम्प्रतं सम्प्रहर्षणम् ।। ६.१९. ॥

abravīcca tadā rāmaṃ vākyaṃ tatra vibhīṣaṇaḥ | dharmayuktaṃ ca yuktaṃ ca sāmprataṃ sampraharṣaṇam || 6.19. ||

अनुजो रावणस्याहं तेन चाप्यवमानितः । भवन्तं सर्वभूतानां शरण्यं शरणागतः ।। ६.१९.४ ॥

anujo rāvaṇasyāhaṃ tena cāpyavamānitaḥ | bhavantaṃ sarvabhūtānāṃ śaraṇyaṃ śaraṇāgataḥ || 6.19.4 ||

परित्यक्ता मया लङ्का मित्राणि च धनानि वै । भवद्गतं मे राज्यं च जीवितं च सुखानि च ।। ६.१९. ॥

parityaktā mayā laṅkā mitrāṇi ca dhanāni vai | bhavadgataṃ me rājyaṃ ca jīvitaṃ ca sukhāni ca || 6.19. ||

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रामो वचनमब्रवीत् । वचसा सान्त्वयित्वैनं लोचनाभ्यां पिबन्निव ।। ६.१९. ॥

tasya tadvacanaṃ śrutvā rāmo vacanamabravīt | vacasā sāntvayitvainaṃ locanābhyāṃ pibanniva || 6.19. ||

आख्याहि मम तत्त्वेन राक्षसानां बलाबलम् । । ६.१९. ॥

ākhyāhi mama tattvena rākṣasānāṃ balābalam | | 6.19. ||

एवमुक्तस्तदा रक्षो रामेणाक्लिष्टकर्मणा । रावणस्य बलं सर्वमाख्यातुमुपचक्रमे ।। ६.१९. ॥

evamuktastadā rakṣo rāmeṇākliṣṭakarmaṇā | rāvaṇasya balaṃ sarvamākhyātumupacakrame || 6.19. ||

अवध्यः सर्वभूतानां गन्धर्वासुररक्षसाम् । राजपुत्र दशग्रीवो वरदानात् स्वयम्भुवः ।। ६.१९. ॥

avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ gandharvāsurarakṣasām | rājaputra daśagrīvo varadānāt svayambhuvaḥ || 6.19. ||

रावणानन्तरो भ्राता मम ज्येष्ठश्च वीर्यवान् । कुम्भकर्णो महातेजाः शक्रप्रतिबलो युधि ।। ६.१९. ॥

rāvaṇānantaro bhrātā mama jyeṣṭhaśca vīryavān | kumbhakarṇo mahātejāḥ śakrapratibalo yudhi || 6.19. ||

राम सेनापतिस्तस्य प्रहस्तो यदि वा श्रुतः । कैलासे येन सङ्ग्रामे मणिभद्रः पराजितः ।। ६.१९. ॥

rāma senāpatistasya prahasto yadi vā śrutaḥ | kailāse yena saṅgrāme maṇibhadraḥ parājitaḥ || 6.19. ||

बद्धगोधाङ्गुलित्राणस्त्ववध्यकवचो युधि । धनुरादाय यस्तिष्ठन्नदृश्यो भवतीन्द्रजित् ।। ६.१९. ॥

baddhagodhāṅgulitrāṇastvavadhyakavaco yudhi | dhanurādāya yastiṣṭhannadṛśyo bhavatīndrajit || 6.19. ||

सङ्ग्रामसमयव्यूहे तर्पयित्वा हुताशनम् । अन्तर्धानगतः शत्रूनिन्द्रजिद्धन्ति राघव ।। ६.१९. ॥

saṅgrāmasamayavyūhe tarpayitvā hutāśanam | antardhānagataḥ śatrūnindrajiddhanti rāghava || 6.19. ||

महोदरमहापार्श्वौ राक्षसश्चाप्यकम्पनः । अनीकस्थास्तु तस्यैते लोकपालसमा युधि ।। ६.१९. ॥

mahodaramahāpārśvau rākṣasaścāpyakampanaḥ | anīkasthāstu tasyaite lokapālasamā yudhi || 6.19. ||

दशकोटिसहस्राणि राक्षसां कामरूपिणाम् । मांसशोणितभक्षाणां लङ्कापुरनिवासिनाम् ।। ६.१९. ॥

daśakoṭisahasrāṇi rākṣasāṃ kāmarūpiṇām | māṃsaśoṇitabhakṣāṇāṃ laṅkāpuranivāsinām || 6.19. ||

स तैस्तु सहितो राजा लोकपालानयोधयत् । । ६.१९. ॥

sa taistu sahito rājā lokapālānayodhayat | | 6.19. ||

सह देवैस्तु ते भग्ना रावणेन महात्मना । । ६.१९. ॥

saha devaistu te bhagnā rāvaṇena mahātmanā | | 6.19. ||

विभीषणवचः श्रुत्वा रामो दृढपराक्रमः । अन्वीक्ष्य मनसा सर्वमिदं वचनमब्रवीत् ।। ६.१९. ॥

vibhīṣaṇavacaḥ śrutvā rāmo dṛḍhaparākramaḥ | anvīkṣya manasā sarvamidaṃ vacanamabravīt || 6.19. ||

यानि कर्मापदानानि रावणस्य विभीषण । आख्यातानि च तत्त्वेन ह्यवगच्छामि तान्यहम् ।। ६.१९. ॥

yāni karmāpadānāni rāvaṇasya vibhīṣaṇa | ākhyātāni ca tattvena hyavagacchāmi tānyaham || 6.19. ||

अहं हत्वा दशग्रीवं सप्रहस्तं सबान्धवम् । राजानं त्वां करिष्यामि सत्यमेतद् ब्रवीमि ते ।। ६.१९. ॥

ahaṃ hatvā daśagrīvaṃ saprahastaṃ sabāndhavam | rājānaṃ tvāṃ kariṣyāmi satyametad bravīmi te || 6.19. ||

रसातलं वा प्रविशेत् पातालं वापि रावणः । पितामहसकाशं वा न मे जीवन् विमोक्ष्यते ।। ६.१९. ॥

rasātalaṃ vā praviśet pātālaṃ vāpi rāvaṇaḥ | pitāmahasakāśaṃ vā na me jīvan vimokṣyate || 6.19. ||

अहत्वा रावणं सङ्ख्ये सपुत्रबलबान्धवम् । अयोध्यां न प्रवेक्ष्यामि त्रिभिस्तैर्भ्रातृभिः शपे ।। ६.१९. ॥

ahatvā rāvaṇaṃ saṅkhye saputrabalabāndhavam | ayodhyāṃ na pravekṣyāmi tribhistairbhrātṛbhiḥ śape || 6.19. ||

श्रुत्वा तु वचनं तस्य रामस्याक्लिष्टकर्मणः । शिरसा ऽ ऽवन्द्य धर्मात्मा वक्तुमेवोपचक्रमे ।। ६.१९. ॥

śrutvā tu vacanaṃ tasya rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ | śirasā ' 'vandya dharmātmā vaktumevopacakrame || 6.19. ||

राक्षसानां वधे साह्यं लङ्कायाश्च प्रधर्षणम् । करिष्यामि यथाप्राणं प्रवेक्ष्यामि च वाहिनीम् ।। ६.१९. ॥

rākṣasānāṃ vadhe sāhyaṃ laṅkāyāśca pradharṣaṇam | kariṣyāmi yathāprāṇaṃ pravekṣyāmi ca vāhinīm || 6.19. ||

इति ब्रुवाणं रामस्तु परिष्वज्य विभीषणम् । अब्रवील्लक्ष्णणं प्रीतः समुद्राज्जलमानय ।। ६.१९. ॥

iti bruvāṇaṃ rāmastu pariṣvajya vibhīṣaṇam | abravīllakṣṇaṇaṃ prītaḥ samudrājjalamānaya || 6.19. ||

तेन चेमं महाप्राज्ञमभिषिञ्च विभीषणम् । राजानं रक्षसां क्षिप्रं प्रसन्ने मयि मानद ।। ६.१९. ॥

tena cemaṃ mahāprājñamabhiṣiñca vibhīṣaṇam | rājānaṃ rakṣasāṃ kṣipraṃ prasanne mayi mānada || 6.19. ||

एवमुक्तस्तु सौमित्रिरभ्याषिञ्चद्विभीषणम् । मध्येवानरमुख्यानां राजानं राजशासनात् ।। ६.१९. ॥

evamuktastu saumitrirabhyāṣiñcadvibhīṣaṇam | madhyevānaramukhyānāṃ rājānaṃ rājaśāsanāt || 6.19. ||

तं प्रसादं तु रामस्य दृष्ट्वा सद्यः प्लवङ्गमाः । प्रचुक्रुशुर्महात्मानं साधु साध्विति चाब्रुवन् ।। ६.१९. ॥

taṃ prasādaṃ tu rāmasya dṛṣṭvā sadyaḥ plavaṅgamāḥ | pracukruśurmahātmānaṃ sādhu sādhviti cābruvan || 6.19. ||

अब्रवीच्च हनूमांश्च सुग्रीवश्च विभीषणम् । । ६.१९. ॥

abravīcca hanūmāṃśca sugrīvaśca vibhīṣaṇam | | 6.19. ||

कथं सागरमक्षोभ्यं तराम वरुणालयम् । सैन्यैः परिवृताः सर्वे वानराणां महौजसाम् ।। ६.१९. ॥

kathaṃ sāgaramakṣobhyaṃ tarāma varuṇālayam | sainyaiḥ parivṛtāḥ sarve vānarāṇāṃ mahaujasām || 6.19. ||

उपायं नाधिगच्छामो यथा नदनदीपतिम् । तराम तरसा सर्वे ससैन्या वरुणालयम् । एवमुक्तस्तु धर्मज्ञः प्रत्युवाच विभीषणः ।। ६.१९. ॥

upāyaṃ nādhigacchāmo yathā nadanadīpatim | tarāma tarasā sarve sasainyā varuṇālayam | evamuktastu dharmajñaḥ pratyuvāca vibhīṣaṇaḥ || 6.19. ||

समुद्रं राघवो राजा शरणं गन्तुमर्हति । । ६.१९. ॥

samudraṃ rāghavo rājā śaraṇaṃ gantumarhati | | 6.19. ||

र्वे ससैन्या वरुणालयम् । खानितः सगरेणायमप्रमेयो महोदधिः । कर्तुमर्हति रामस्य ज्ञात्वा कार्यं महामतिः ।। ६.१९. ॥

rve sasainyā varuṇālayam | khānitaḥ sagareṇāyamaprameyo mahodadhiḥ | kartumarhati rāmasya jñātvā kāryaṃ mahāmatiḥ || 6.19. ||

एवं विभीषणेनोक्तो राक्षसेन विपश्चिता । आजगामाथ सुग्रीवो यत्र रामः सलक्ष्मणः ।। ६.१९. ॥

evaṃ vibhīṣaṇenokto rākṣasena vipaścitā | ājagāmātha sugrīvo yatra rāmaḥ salakṣmaṇaḥ || 6.19. ||

ततश्चाख्यातुमारेभे विभीषणवचः शुभम् । सुग्रीवो विपुलग्रीवः सागरस्योपवेशनम् ।। ६.१९. ॥

tataścākhyātumārebhe vibhīṣaṇavacaḥ śubham | sugrīvo vipulagrīvaḥ sāgarasyopaveśanam || 6.19. ||

प्रकृत्या धर्मशीलस्य राघवस्याप्यरोचत । । ६.१९. ॥

prakṛtyā dharmaśīlasya rāghavasyāpyarocata | | 6.19. ||

स लक्ष्मणं महातेजाः सुग्रीवं च हरीश्वरम् । सत्क्रियार्थं क्रियादक्षः स्मितपूर्वमुवाच ह ।। ६.१९. ॥

sa lakṣmaṇaṃ mahātejāḥ sugrīvaṃ ca harīśvaram | satkriyārthaṃ kriyādakṣaḥ smitapūrvamuvāca ha || 6.19. ||

विभीषणस्य मन्त्रो ऽयं मम लक्ष्मण रोचते । ब्रूहि त्वं सहसुग्रीवस्तवापि यदि रोचते ।। ६.१९. ॥

vibhīṣaṇasya mantro 'yaṃ mama lakṣmaṇa rocate | brūhi tvaṃ sahasugrīvastavāpi yadi rocate || 6.19. ||

सुग्रीवः पण्डितो नित्यं भवान् मन्त्रविचक्षणः । उभाभ्यां सम्प्रधार्यार्थं रोचते यत्तदुच्यताम् ।। ६.१९. ॥

sugrīvaḥ paṇḍito nityaṃ bhavān mantravicakṣaṇaḥ | ubhābhyāṃ sampradhāryārthaṃ rocate yattaducyatām || 6.19. ||

एवमुक्तौ तु तौ वीरावुभौ सुग्रीवलक्ष्मणौ । समुदाचारसंयुक्तमिदं वचनमूचतुः ।। ६.१९. ॥

evamuktau tu tau vīrāvubhau sugrīvalakṣmaṇau | samudācārasaṃyuktamidaṃ vacanamūcatuḥ || 6.19. ||

किमर्थं नौ नरव्याघ्र न रोचिष्यति राघव । विभीषणेन यच्चोक्तमस्मिन् काले सुखावहम् ।। ६.१९. ॥

kimarthaṃ nau naravyāghra na rociṣyati rāghava | vibhīṣaṇena yaccoktamasmin kāle sukhāvaham || 6.19. ||

अबद्ध्वा सागरे सेतुं घोरे ऽस्मिन् वरुणालये । लङ्का नासादितुं शक्या सेन्द्रैरपि सुरासुरैः ।। ६.१९. ॥

abaddhvā sāgare setuṃ ghore 'smin varuṇālaye | laṅkā nāsādituṃ śakyā sendrairapi surāsuraiḥ || 6.19. ||

विभीषणस्य शूरस्य यथार्थं क्रियतां वचः । अलं कालात्ययं कृत्वा समुद्रो ऽयं नियुज्यताम् । यथा सैन्येन गच्छामः पुरीं रावणपालिताम् ।। ६.१९. ॥

vibhīṣaṇasya śūrasya yathārthaṃ kriyatāṃ vacaḥ | alaṃ kālātyayaṃ kṛtvā samudro 'yaṃ niyujyatām | yathā sainyena gacchāmaḥ purīṃ rāvaṇapālitām || 6.19. ||

एवमुक्तः कुशास्तीर्णे तीरे नदनदीपतेः । संविवेश तदा रामो वेद्यामिव हुताशनः ।। ६.१९. ॥

evamuktaḥ kuśāstīrṇe tīre nadanadīpateḥ | saṃviveśa tadā rāmo vedyāmiva hutāśanaḥ || 6.19. ||