Sarga 18

राघवेन अभये दत्ते सम्नतो रावण अनुजः । विभीषणो महाप्राज्ञो भूमिम् समवलोकयत् ॥

rāghavena abhaye datte samnato rāvaṇa anujaḥ | vibhīṣaṇo mahāprājño bhūmim samavalokayat ||

खात् पपात अवनिम् हृष्टो भक्तैर् अनुचरैः सह । स तु रामस्य धर्म आत्मा निपपात विभीषणः ॥

khāt papāta avanim hṛṣṭo bhaktair anucaraiḥ saha | sa tu rāmasya dharma ātmā nipapāta vibhīṣaṇaḥ ||

पादयोः शरण अन्वेषी चतुर्भिः सह राक्षसैः । अब्रवीच् च तदा रामम् वाक्यम् तत्र विभीषणः ॥

pādayoḥ śaraṇa anveṣī caturbhiḥ saha rākṣasaiḥ | abravīc ca tadā rāmam vākyam tatra vibhīṣaṇaḥ ||

धर्म युक्तम् च युक्तम् च साम्प्रतम् सम्प्रहर्षणम् । अनुजो रावणस्य अहम् तेन च अस्मि अवमानितः ॥

dharma yuktam ca yuktam ca sāmpratam sampraharṣaṇam | anujo rāvaṇasya aham tena ca asmi avamānitaḥ ||

भवन्तम् सर्व भूतानाम् शरण्यम् शरणम् गतः । परित्यक्ता मया लंका मित्राणि च धनानि च ॥

bhavantam sarva bhūtānām śaraṇyam śaraṇam gataḥ | parityaktā mayā laṃkā mitrāṇi ca dhanāni ca ||

भवद् गतम् हि मे राज्यम् च जीवितम् च सुखानि च । तस्य तद्वचनम् श्रुत्वा रामो वचनमब्रवीत् ॥

bhavad gatam hi me rājyam ca jīvitam ca sukhāni ca | tasya tadvacanam śrutvā rāmo vacanamabravīt ||

वचसा सान्त्वयित्वैनम् लोचनाभ्याम् पिबन्निव । आख्याहि मम तत्वेन राक्षसानाम् बलाबलम् ॥

vacasā sāntvayitvainam locanābhyām pibanniva | ākhyāhi mama tatvena rākṣasānām balābalam ||

एवमुक्तम् तदा रक्षो रामेणाक्लिष्टकर्मणा । रावणस्य बलम् सर्वमाख्यातुमुपचक्रमे ॥

evamuktam tadā rakṣo rāmeṇākliṣṭakarmaṇā | rāvaṇasya balam sarvamākhyātumupacakrame ||

अवध्यः सर्वभूतानाम् गन्धर्वोरगपक्षिणाम् । राजपुत्र दशग्रीवो वरदानात्स्वयम्भुवः ॥

avadhyaḥ sarvabhūtānām gandharvoragapakṣiṇām | rājaputra daśagrīvo varadānātsvayambhuvaḥ ||

रावणानन्तरो भ्राता मम ज्येष्ठश्च वीर्यवान् । कुम्भकर्णो महातेजाः शक्रप्रतिबलो युधि ॥

rāvaṇānantaro bhrātā mama jyeṣṭhaśca vīryavān | kumbhakarṇo mahātejāḥ śakrapratibalo yudhi ||

राम सेनापतिस्तस्य प्रहस्तो यदि ते श्रुतः । कैलासे येन सम मणिभद्रः पराजितः ॥

rāma senāpatistasya prahasto yadi te śrutaḥ | kailāse yena sama maṇibhadraḥ parājitaḥ ||

बद्दगोधाङ्गुलित्रश्च अवध्यकवचो युधि । धनुरादाय यस्तिष्ठन्नदृश्यो भवतीन्द्रजित् ॥

baddagodhāṅgulitraśca avadhyakavaco yudhi | dhanurādāya yastiṣṭhannadṛśyo bhavatīndrajit ||

सम्ग्रामे सुमहद्व्यूहे तर्पयित्वा हुताशनम् । अन्तर्धानगतः श्रीमानिन्द्रजिद्धन्ति राघव ॥

samgrāme sumahadvyūhe tarpayitvā hutāśanam | antardhānagataḥ śrīmānindrajiddhanti rāghava ||

महोदरमहापार्स्वौ राक्षसश्चाप्यकम्पनः । अवीकपास्तु तप्यैते लोकपालसमा युधि ॥

mahodaramahāpārsvau rākṣasaścāpyakampanaḥ | avīkapāstu tapyaite lokapālasamā yudhi ||

दशकोटिसहस्राणि रक्षसाम् कामरूपिणाम् । माम्सशोणितभक्ष्याणाम् लङ्कापुरनिवासिनाम् ॥

daśakoṭisahasrāṇi rakṣasām kāmarūpiṇām | māmsaśoṇitabhakṣyāṇām laṅkāpuranivāsinām ||

स तैस्तु सहितो राजा लोकपालानयोधयत् । सह देवैस्तु ते भग्ना रावणेन दुरात्मना ॥

sa taistu sahito rājā lokapālānayodhayat | saha devaistu te bhagnā rāvaṇena durātmanā ||

विभीषणस्य तु वचस्तछ्रुत्वा रघुसत्तमः । अन्वीक्ष्य मनसा सर्वमिदम् वचनमब्रवीत् ॥

vibhīṣaṇasya tu vacastachrutvā raghusattamaḥ | anvīkṣya manasā sarvamidam vacanamabravīt ||

यानि कर्मापदानानि रावणस्य विभीषण । अख्यातानि च तत्त्वेन ह्यवगच्चामि तान्यहम् ॥

yāni karmāpadānāni rāvaṇasya vibhīṣaṇa | akhyātāni ca tattvena hyavagaccāmi tānyaham ||

अहम् हत्वा दशग्रीवम् सप्रहस्तम् सहात्मजम् । राजानम् त्वाम् करिष्यामि सत्यमेतच्छृणोतु मे ॥

aham hatvā daśagrīvam saprahastam sahātmajam | rājānam tvām kariṣyāmi satyametacchṛṇotu me ||

रसातलम् वा प्रविशेत्पातालम् वापि रावणः । पितामहसकाशम् वा न मे जीवन्विमोक्ष्यते ॥

rasātalam vā praviśetpātālam vāpi rāvaṇaḥ | pitāmahasakāśam vā na me jīvanvimokṣyate ||

अहत्वा रावणम् सम्ख्ये सपुत्रजनबान्धवम् । अयोध्याम् न प्रवेक्ष्यामि त्रिभिस्तैर्भ्रतृभिः शपेः ॥

ahatvā rāvaṇam samkhye saputrajanabāndhavam | ayodhyām na pravekṣyāmi tribhistairbhratṛbhiḥ śapeḥ ||

श्रुत्वा तु वचनम् तस्य रामस्याक्लिष्टकर्मणः । शिरसा वन्द्य धर्मात्मा वक्तुमेव प्रचक्रमे ॥

śrutvā tu vacanam tasya rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ | śirasā vandya dharmātmā vaktumeva pracakrame ||

राक्षसानाम् वधे साह्यम् लंकायाः च प्रधर्षणे । करिष्यामि यथा प्राणम् प्रवेक्ष्यामि च वाहिनीम् ॥

rākṣasānām vadhe sāhyam laṃkāyāḥ ca pradharṣaṇe | kariṣyāmi yathā prāṇam pravekṣyāmi ca vāhinīm ||

इति ब्रुवाणम् रामस् तु परिष्वज्य विभीषणम् । अब्रवील् लक्ष्मणम् प्रीतः समुद्राज् जलम् आनय ॥

iti bruvāṇam rāmas tu pariṣvajya vibhīṣaṇam | abravīl lakṣmaṇam prītaḥ samudrāj jalam ānaya ||

तेन च इमम् महाप्राज्ञम् अभिषिन्च विभीषणम् । राजानम् रक्षसाम् क्षिप्रम् प्रसन्ने मयि मानद ॥

tena ca imam mahāprājñam abhiṣinca vibhīṣaṇam | rājānam rakṣasām kṣipram prasanne mayi mānada ||

एवम् उक्तस् तु सौमित्रिर् अभ्यषिन्चद् विभीषणम् । मध्ये वानर मुख्यानाम् राजानम् राम शासनात् ॥

evam uktas tu saumitrir abhyaṣincad vibhīṣaṇam | madhye vānara mukhyānām rājānam rāma śāsanāt ||

तम् प्रसादम् तु रामस्य दृष्ट्वा सद्यः प्लवम् गमाः । प्रचुक्रुशुर् महानादान् साधु साध्व् इति च अब्रुवन् ॥

tam prasādam tu rāmasya dṛṣṭvā sadyaḥ plavam gamāḥ | pracukruśur mahānādān sādhu sādhv iti ca abruvan ||

अब्रवीच् च हनूमामः च सुग्रीवः च विभीषणम् । कथम् सागरम् अक्षोभ्यम् तराम वरुण आलयम् ॥

abravīc ca hanūmāmaḥ ca sugrīvaḥ ca vibhīṣaṇam | katham sāgaram akṣobhyam tarāma varuṇa ālayam ||

सैन्यैः परिवृताः सर्वे वानराणाम् महौजसाम् । उपायैर् अभिगच्चामो यथा नद नदी पतिम् ॥

sainyaiḥ parivṛtāḥ sarve vānarāṇām mahaujasām | upāyair abhigaccāmo yathā nada nadī patim ||

तराम तरसा सर्वे ससैन्या वरुण आलयम् । एवम् उक्तस् तु धर्मज्ञः प्रत्युवाच विभीषणः ॥

tarāma tarasā sarve sasainyā varuṇa ālayam | evam uktas tu dharmajñaḥ pratyuvāca vibhīṣaṇaḥ ||

समुद्रम् राघवो राजा शरणम् गन्तुम् अर्हति । खानितः सगरेण अयम् अप्रमेयो महाउदधिः ॥

samudram rāghavo rājā śaraṇam gantum arhati | khānitaḥ sagareṇa ayam aprameyo mahāudadhiḥ ||

कर्तुम् अर्हति रामस्य ज्ञातेः कार्यम् महाउदधिः । एवम् विभीषणेन उक्ते राक्षसेन विपश्चिता ॥

kartum arhati rāmasya jñāteḥ kāryam mahāudadhiḥ | evam vibhīṣaṇena ukte rākṣasena vipaścitā ||

आजगामथ सुग्रीवो यत्र रामः सलक्ष्मणः । ततश्चाख्यातुमारेभे विभीषणवचः शुभम् ॥

ājagāmatha sugrīvo yatra rāmaḥ salakṣmaṇaḥ | tataścākhyātumārebhe vibhīṣaṇavacaḥ śubham ||

सुग्रीवो विपुलग्रीवः सागरस्योपवेशनम् । प्रकृत्या धर्म शीलस्य राघवस्य अपि अरोचत ॥

sugrīvo vipulagrīvaḥ sāgarasyopaveśanam | prakṛtyā dharma śīlasya rāghavasya api arocata ||

स लक्ष्मणम् महातेजाः सुग्रीवम् च हरि ईश्वरम् । सत् क्रिया अर्थम् क्रिया दक्षः स्मित पूर्वम् उवाच ह ॥

sa lakṣmaṇam mahātejāḥ sugrīvam ca hari īśvaram | sat kriyā artham kriyā dakṣaḥ smita pūrvam uvāca ha ||

विभीषणस्य मन्त्रो अयम् मम लक्ष्मण रोचते । सुग्रीवः पण्डितो नित्यम् भवान् मन्त्र विचक्षणः ॥

vibhīṣaṇasya mantro ayam mama lakṣmaṇa rocate | sugrīvaḥ paṇḍito nityam bhavān mantra vicakṣaṇaḥ ||

उभाभ्याम् सम्प्रधार्य आर्यम् रोचते यत् तद् उच्यताम् । एवम् उक्तौ तु तौ वीराव् उभौ सुग्रीव लक्ष्मणौ ॥

ubhābhyām sampradhārya āryam rocate yat tad ucyatām | evam uktau tu tau vīrāv ubhau sugrīva lakṣmaṇau ||

समुदाचार सम्युक्तम् इदम् वचनम् ऊचतुः । किम् अर्थम् नो नर व्याघ्र न रोचिष्यति राघव ॥

samudācāra samyuktam idam vacanam ūcatuḥ | kim artham no nara vyāghra na rociṣyati rāghava ||

विभीषणेन यत् तु उक्तम् अस्मिन् काले सुख आवहम् । अबद्ध्वा सागरे सेतुम् घोरे अस्मिन् वरुण आलये ॥

vibhīṣaṇena yat tu uktam asmin kāle sukha āvaham | abaddhvā sāgare setum ghore asmin varuṇa ālaye ||

लंका न आसादितुम् शक्या स इन्द्रैर् अपि सुर असुरैः । विभीषणस्य शूरस्य यथा अर्थम् क्रियताम् वचः ॥

laṃkā na āsāditum śakyā sa indrair api sura asuraiḥ | vibhīṣaṇasya śūrasya yathā artham kriyatām vacaḥ ||

अलम् काल अत्ययम् कृत्वा समुद्रो अयम् नियुज्यताम् । यथा कालात्ययम् कृत्वा सागराय नियुज्यताम् ॥

alam kāla atyayam kṛtvā samudro ayam niyujyatām | yathā kālātyayam kṛtvā sāgarāya niyujyatām ||

एवम् उक्तः कुश आस्तीर्णे तीरे नद नदी पतेः । सम्विवेश तदा रामो वेद्याम् इव हुत अशनः ॥

evam uktaḥ kuśa āstīrṇe tīre nada nadī pateḥ | samviveśa tadā rāmo vedyām iva huta aśanaḥ ||