Sarga 114

तासां विलपमानानां तथा राक्षसयोषिताम् । ज्येष्ठा पत्नी प्रिया दीना भर्तारं समुदैक्षत ।। ६.११४. ॥

tāsāṃ vilapamānānāṃ tathā rākṣasayoṣitām | jyeṣṭhā patnī priyā dīnā bhartāraṃ samudaikṣata || 6.114. ||

दशग्रीवं हतं दृष्ट्वा रामेणाचिन्त्यकर्मणा । पतिं मण्डोदरी तत्र कृपणा पर्यदेवयत् ।। ६.११४. ॥

daśagrīvaṃ hataṃ dṛṣṭvā rāmeṇācintyakarmaṇā | patiṃ maṇḍodarī tatra kṛpaṇā paryadevayat || 6.114. ||

ननु नाम महाभाग तव वैश्रवणानुज । क्रुद्धस्य प्रमुखे स्थातुं त्रस्यत्यपि पुरन्दरः ।। ६.११४. ॥

nanu nāma mahābhāga tava vaiśravaṇānuja | kruddhasya pramukhe sthātuṃ trasyatyapi purandaraḥ || 6.114. ||

ऋषयश्च महीदेवा गन्धर्वाश्च यशस्विनः । । ६.११४. ॥

ṛṣayaśca mahīdevā gandharvāśca yaśasvinaḥ | | 6.114. ||

ननु नाम तवोद्वेगाच्चारणाश्च दिशो गताः । स त्वं मानुषमात्रेण रामेण युधि निर्जितः । न व्यपत्रपसे राजन् किमिदं राक्षसर्षभ ।। ६.११४. ॥

nanu nāma tavodvegāccāraṇāśca diśo gatāḥ | sa tvaṃ mānuṣamātreṇa rāmeṇa yudhi nirjitaḥ | na vyapatrapase rājan kimidaṃ rākṣasarṣabha || 6.114. ||

कथं त्रैलोक्यमाक्रम्य श्रिया वीर्येण चान्वितम् । अविषह्यं जघान त्वां मानुषो वनगोचरः ।। ६.११४. ॥

kathaṃ trailokyamākramya śriyā vīryeṇa cānvitam | aviṣahyaṃ jaghāna tvāṃ mānuṣo vanagocaraḥ || 6.114. ||

मानुषाणामविषये चरतः कामरूपिणः । विनाशस्तव रामेण संयुगे नोपपद्यते ।। ६.११४. ॥

mānuṣāṇāmaviṣaye carataḥ kāmarūpiṇaḥ | vināśastava rāmeṇa saṃyuge nopapadyate || 6.114. ||

न चैतत् कर्म रामस्य श्रद्दधामि चमूमुखे । सर्वतः समुपेतस्य तव तेनाभिमर्शनम् ।। ६.११४. ॥

na caitat karma rāmasya śraddadhāmi camūmukhe | sarvataḥ samupetasya tava tenābhimarśanam || 6.114. ||

यदैव च जनस्थाने राक्षसैर्बहुभिर्वृतः । खरस्तव हतो भ्राता तदेवासौ न मानुषः ।। ६.११४. ॥

yadaiva ca janasthāne rākṣasairbahubhirvṛtaḥ | kharastava hato bhrātā tadevāsau na mānuṣaḥ || 6.114. ||

यदैव नगरीं लङ्कां दुष्प्रवेशां सुरैरपि । प्रविष्टो हनुमान् वीर्यात्तदैव व्यथिता वयम् ।। ६.११४. ॥

yadaiva nagarīṃ laṅkāṃ duṣpraveśāṃ surairapi | praviṣṭo hanumān vīryāttadaiva vyathitā vayam || 6.114. ||

यदैव वानरैर्घोरैर्बद्धः सेतुर्महार्णवे । तदैव हृदयेनाहं शङ्के रामममानुषम् ।। ६.११४. ॥

yadaiva vānarairghorairbaddhaḥ seturmahārṇave | tadaiva hṛdayenāhaṃ śaṅke rāmamamānuṣam || 6.114. ||

अथवा रामरूपेण कृतान्तः स्वयमागतः । मायां तव विनाशाय विधायाप्रतितर्किताम् ।। ६.११४. ॥

athavā rāmarūpeṇa kṛtāntaḥ svayamāgataḥ | māyāṃ tava vināśāya vidhāyāpratitarkitām || 6.114. ||

अथवा वासवेन त्वं धर्षितो ऽसि महाबल । वासवस्य कुतः शक्तिस्त्वां द्रष्टुमपि संयुगे ।। ६.११४. ॥

athavā vāsavena tvaṃ dharṣito 'si mahābala | vāsavasya kutaḥ śaktistvāṃ draṣṭumapi saṃyuge || 6.114. ||

व्यक्तमेष महायोगी परमात्मा सनातनः । अनादिमध्यनिधनो महतः परमो महान् ।। ६.११४. ॥

vyaktameṣa mahāyogī paramātmā sanātanaḥ | anādimadhyanidhano mahataḥ paramo mahān || 6.114. ||

तमसः परमो धाता शङ्खचक्रगदाधरः । श्रीवत्सवक्षा नित्यश्रीरजय्यः शाश्वतो ध्रुवः ।। ६.११४. ॥

tamasaḥ paramo dhātā śaṅkhacakragadādharaḥ | śrīvatsavakṣā nityaśrīrajayyaḥ śāśvato dhruvaḥ || 6.114. ||

मानुषं वपुरास्थाय विष्णुः सत्यपराक्रमः । सर्वैः परिवृतो देवैर्वानरत्वमुपागतैः ।। ६.११४. ॥

mānuṣaṃ vapurāsthāya viṣṇuḥ satyaparākramaḥ | sarvaiḥ parivṛto devairvānaratvamupāgataiḥ || 6.114. ||

सर्वलोकेश्वरः साक्षाल्लोकानां हितकाम्यया । सराक्षसपरीवारं हतवांस्त्वां महाद्युतिः ।। ६.११४. ॥

sarvalokeśvaraḥ sākṣāllokānāṃ hitakāmyayā | sarākṣasaparīvāraṃ hatavāṃstvāṃ mahādyutiḥ || 6.114. ||

इन्द्रियाणि पुरा जित्वा जितं त्रिभुवनं त्वया । स्मरद्भिरिव तद्वैरमिन्द्रियैरेव निर्जितः ।। ६.११४. ॥

indriyāṇi purā jitvā jitaṃ tribhuvanaṃ tvayā | smaradbhiriva tadvairamindriyaireva nirjitaḥ || 6.114. ||

क्रियतामविरोधश्च राघवेणेति यन्मया । उच्यमानो न गृह्णासि तस्येयं व्युष्टिरागता ।। ६.११४. ॥

kriyatāmavirodhaśca rāghaveṇeti yanmayā | ucyamāno na gṛhṇāsi tasyeyaṃ vyuṣṭirāgatā || 6.114. ||

अकस्माच्चाभिकामो ऽसि सीतां राक्षसपुङ्गव । ऐश्वर्यस्य विनाशाय देहस्य स्वजनस्य च ।। ६.११४. ॥

akasmāccābhikāmo 'si sītāṃ rākṣasapuṅgava | aiśvaryasya vināśāya dehasya svajanasya ca || 6.114. ||

अरुन्धत्या विशिष्टां तां रोहिण्याश्चापि दुर्मते । सीतां धर्षयता मान्यां त्वया ह्यसदृशं कृतम् ।। ६.११४. ॥

arundhatyā viśiṣṭāṃ tāṃ rohiṇyāścāpi durmate | sītāṃ dharṣayatā mānyāṃ tvayā hyasadṛśaṃ kṛtam || 6.114. ||

वसुधायाश्च वसुधां श्रियः श्रीं भर्तृवत्सलाम् । सीतां सर्वानवद्याङ्गीमरण्ये विजने शुभाम् ।। ६.११४. ॥

vasudhāyāśca vasudhāṃ śriyaḥ śrīṃ bhartṛvatsalām | sītāṃ sarvānavadyāṅgīmaraṇye vijane śubhām || 6.114. ||

आनयित्वा तु तां दीनां छद्मना ऽ ऽत्मस्वदूषण । अप्राप्य चैव तं कामं मैथिलीसङ्कमे कृतम् । पतिव्रतायास्तपसा नूनं दग्धो ऽसि मे प्रभो ।। ६.११४. ॥

ānayitvā tu tāṃ dīnāṃ chadmanā ' 'tmasvadūṣaṇa | aprāpya caiva taṃ kāmaṃ maithilīsaṅkame kṛtam | pativratāyāstapasā nūnaṃ dagdho 'si me prabho || 6.114. ||

तदैव यन्न दग्धस्त्वं धर्षयंस्तनुमध्यमाम् । देवा बिभ्यति ते सर्वे सेन्द्राः साग्निपुरोगमाः ।। ६.११४. ॥

tadaiva yanna dagdhastvaṃ dharṣayaṃstanumadhyamām | devā bibhyati te sarve sendrāḥ sāgnipurogamāḥ || 6.114. ||

अवश्यमेव लभते फलं पापस्य कर्मणः । घोरं पर्यागते काले कर्ता नास्त्यत्र संशयः ।। ६.११४. ॥

avaśyameva labhate phalaṃ pāpasya karmaṇaḥ | ghoraṃ paryāgate kāle kartā nāstyatra saṃśayaḥ || 6.114. ||

शुभकृच्छुभमाप्नोति पापकृत् पापमश्नुते । विभीषणः सुखं प्राप्तस्त्वं प्राप्तः पापमीदृशम् ।। ६.११४. ॥

śubhakṛcchubhamāpnoti pāpakṛt pāpamaśnute | vibhīṣaṇaḥ sukhaṃ prāptastvaṃ prāptaḥ pāpamīdṛśam || 6.114. ||

सन्त्यन्याः प्रमदास्तुभ्यं रूपेणाभ्यधिकास्ततः । अनङ्गवशमापन्नस्त्वं तु मोहान्न बुध्यसे ।। ६.११४. ॥

santyanyāḥ pramadāstubhyaṃ rūpeṇābhyadhikāstataḥ | anaṅgavaśamāpannastvaṃ tu mohānna budhyase || 6.114. ||

न कुलेन न रूपेण न दाक्षिण्येन मैथिली । मया ऽधिका वा तुल्या वा त्वं तु मोहान्न बुध्यसे ।। ६.११४. ॥

na kulena na rūpeṇa na dākṣiṇyena maithilī | mayā 'dhikā vā tulyā vā tvaṃ tu mohānna budhyase || 6.114. ||

सर्वथा सर्वभूतानां नास्ति मृत्युरलक्षणः । तव तावदयं मृत्युर्मैथिलीकृतलक्षणः ।। ६.११४. ॥

sarvathā sarvabhūtānāṃ nāsti mṛtyuralakṣaṇaḥ | tava tāvadayaṃ mṛtyurmaithilīkṛtalakṣaṇaḥ || 6.114. ||

सीतानिमित्तजो मृत्युस्त्वया दूरादुपाहृतः । । ६.११४. ॥

sītānimittajo mṛtyustvayā dūrādupāhṛtaḥ | | 6.114. ||

मैथिली सह रामेण विशोका विहरिष्यति । अल्पपुण्या त्वहं घोरे पतिता शोकसागरे ।। ६.११४. ॥

maithilī saha rāmeṇa viśokā vihariṣyati | alpapuṇyā tvahaṃ ghore patitā śokasāgare || 6.114. ||

कैलासे मन्दरे मेरौ तथा चैत्ररथे वने । देवोद्यानेषु सर्वेषु विहृत्य सहिता त्वया ।। ६.११४. ॥

kailāse mandare merau tathā caitrarathe vane | devodyāneṣu sarveṣu vihṛtya sahitā tvayā || 6.114. ||

विमानेनानुरूपेण या याम्यतुलया श्रिया । पश्यन्ती विविधान् देशांस्तांस्तांश्चित्रस्रगम्बरा । भ्रंशिता कामभोगेभ्यः सा ऽस्मि वीर वधात्तव ।। ६.११४. ॥

vimānenānurūpeṇa yā yāmyatulayā śriyā | paśyantī vividhān deśāṃstāṃstāṃścitrasragambarā | bhraṃśitā kāmabhogebhyaḥ sā 'smi vīra vadhāttava || 6.114. ||

सैवान्येवास्मि संवृत्ता धिग् राज्ञां चञ्चलाः श्रियः । । ६.११४.३४ ।। तांस्तांश्चित्रस्रगम्बरा । हा राजन् सुकुमारं ते सुभ्रु सुत्वक् समुन्नसम् । कान्तिश्रीद्युतिभिस्तुल्यमिन्दुपद्मदिवाकरैः ।। ६.११४. ॥

saivānyevāsmi saṃvṛttā dhig rājñāṃ cañcalāḥ śriyaḥ | | 6.114.34 || tāṃstāṃścitrasragambarā | hā rājan sukumāraṃ te subhru sutvak samunnasam | kāntiśrīdyutibhistulyamindupadmadivākaraiḥ || 6.114. ||

किरीटकूटोज्ज्वलितं ताम्रास्यं दीप्तकुण्डलम् । मदव्याकुललोलाक्षं भूत्वा यत् पानभूमिषु ।। ६.११४. ॥

kirīṭakūṭojjvalitaṃ tāmrāsyaṃ dīptakuṇḍalam | madavyākulalolākṣaṃ bhūtvā yat pānabhūmiṣu || 6.114. ||

विविधस्रग्धरं चारु वल्गुस्मितकथं शुभम् । तदेवाद्य तवेदं हि वक्त्रं न भ्राजते प्रभो ।। ६.११४. ॥

vividhasragdharaṃ cāru valgusmitakathaṃ śubham | tadevādya tavedaṃ hi vaktraṃ na bhrājate prabho || 6.114. ||

रामसायकनिर्भिन्नं सिक्तं रुधिरविस्रवैः । विशीर्णमेदोमस्तिष्कं रूक्षं स्यन्दनरेणुभिः ।। ६.११४. ॥

rāmasāyakanirbhinnaṃ siktaṃ rudhiravisravaiḥ | viśīrṇamedomastiṣkaṃ rūkṣaṃ syandanareṇubhiḥ || 6.114. ||

हा पश्चिमा मे सम्प्राप्ता दशा वैधव्यकारिणी । या मया ऽ ऽसीन्न सम्बुद्धा कदाचिदपि मन्दया ।। ६.११४. ॥

hā paścimā me samprāptā daśā vaidhavyakāriṇī | yā mayā ' 'sīnna sambuddhā kadācidapi mandayā || 6.114. ||

पिता दानवराजो मे भर्ता मे राक्षसेश्वरः । पुत्रो मे शक्तनिर्जेता इत्येवं गर्विता भृशम् ।। ६.११४. ॥

pitā dānavarājo me bhartā me rākṣaseśvaraḥ | putro me śaktanirjetā ityevaṃ garvitā bhṛśam || 6.114. ||

दृप्तारिमर्दनाः शूराः प्रख्यातबलपौरुषाः । अकुतश्चिद्भया नाथा ममेत्यासीन्मतिर्द्दढा ।। ६.११४. ॥

dṛptārimardanāḥ śūrāḥ prakhyātabalapauruṣāḥ | akutaścidbhayā nāthā mametyāsīnmatirddaḍhā || 6.114. ||

तेषामेवंप्रभावानां युष्माकं राक्षसर्षभ । कथं भयमसम्बुद्धं मानुषादिदमागतम् ।। ६.११४. ॥

teṣāmevaṃprabhāvānāṃ yuṣmākaṃ rākṣasarṣabha | kathaṃ bhayamasambuddhaṃ mānuṣādidamāgatam || 6.114. ||

स्निग्धेन्द्रनीलनीलं तु प्रांशुशैलोपमं महत् । केयूराङ्गदवैडूर्यमुक्तादामस्रगुज्ज्वलम् ।। ६.११४. ॥

snigdhendranīlanīlaṃ tu prāṃśuśailopamaṃ mahat | keyūrāṅgadavaiḍūryamuktādāmasragujjvalam || 6.114. ||

कान्तं विहारेष्वधिकं दीप्तं सङ्ग्रामभूमिषु । भात्याभरणभाभिर्यद्विद्युद्भिरिव तोयदः ।। ६.११४. ॥

kāntaṃ vihāreṣvadhikaṃ dīptaṃ saṅgrāmabhūmiṣu | bhātyābharaṇabhābhiryadvidyudbhiriva toyadaḥ || 6.114. ||

तदेवाद्य शरीरं ते तीक्ष्णैर्नैकैः शरैश्चितम् । पुनर्दुर्लभसंस्पर्शं परिष्वक्तुं न शक्यते ।। ६.११४. ॥

tadevādya śarīraṃ te tīkṣṇairnaikaiḥ śaraiścitam | punardurlabhasaṃsparśaṃ pariṣvaktuṃ na śakyate || 6.114. ||

श्वाविधः शललैर्यद्वद्बाणैर्लग्नैर्निरन्तरम् । स्वर्पितैर्मर्मसु भृशं सञ्छिन्नस्नायुबन्धनम् । क्षितौ निपतितं राजन् श्यावं रुधिरसच्छवि ।। ६.११४. ॥

śvāvidhaḥ śalalairyadvadbāṇairlagnairnirantaram | svarpitairmarmasu bhṛśaṃ sañchinnasnāyubandhanam | kṣitau nipatitaṃ rājan śyāvaṃ rudhirasacchavi || 6.114. ||

वज्रप्रहाराभिहतो विकीर्ण इव पर्वतः । । ६.११४.४७ ।। ्वर्पितैर्मर्मसु भृशं सञ्छिन्नस्नायुबन्धनम् । हा स्वप्नः सत्यमेवेदं त्वं रामेण कथं हतः । त्वं मृत्योरपि मृत्युः स्याः कथं मृत्युवशं गतः ।। ६.११४. ॥

vajraprahārābhihato vikīrṇa iva parvataḥ | | 6.114.47 || varpitairmarmasu bhṛśaṃ sañchinnasnāyubandhanam | hā svapnaḥ satyamevedaṃ tvaṃ rāmeṇa kathaṃ hataḥ | tvaṃ mṛtyorapi mṛtyuḥ syāḥ kathaṃ mṛtyuvaśaṃ gataḥ || 6.114. ||

त्रैलोक्यवसुभोक्तारं त्रैलोक्योद्वेगदं महत् । जेतारं लोकपालानां क्षेप्तारं शङ्करस्य च ।। ६.११४. ॥

trailokyavasubhoktāraṃ trailokyodvegadaṃ mahat | jetāraṃ lokapālānāṃ kṣeptāraṃ śaṅkarasya ca || 6.114. ||

दृप्तानां निग्रहीतारमाविष्कृतपराक्रमम् । लोकक्षोभयितारं च नादैर्भूतविराविणम् ।। ६.११४. ॥

dṛptānāṃ nigrahītāramāviṣkṛtaparākramam | lokakṣobhayitāraṃ ca nādairbhūtavirāviṇam || 6.114. ||

ओजसा दृप्तवाक्यानां वक्तारं रिपुसन्निधौ । स्वयूथभृत्यवर्गाणां गोप्तारं भीमकर्मणाम् ।। ६.११४. ॥

ojasā dṛptavākyānāṃ vaktāraṃ ripusannidhau | svayūthabhṛtyavargāṇāṃ goptāraṃ bhīmakarmaṇām || 6.114. ||

हन्तारं दानवेन्द्राणां यक्षाणां च सहस्रशः । निवातकवचानां च सङ्ग्रहीतारमीश्वरम् ।। ६.११४. ॥

hantāraṃ dānavendrāṇāṃ yakṣāṇāṃ ca sahasraśaḥ | nivātakavacānāṃ ca saṅgrahītāramīśvaram || 6.114. ||

नैकयज्ञविलोप्तारं त्रातारं स्वजनस्य च । धर्मव्यवस्थाभेत्तारं मायास्रष्टारमाहवे ।। ६.११४. ॥

naikayajñaviloptāraṃ trātāraṃ svajanasya ca | dharmavyavasthābhettāraṃ māyāsraṣṭāramāhave || 6.114. ||

देवासुरनृकन्यानामाहर्तारं ततस्ततः । शत्रुस्त्रीशोकदातारं नेतारं स्वजनस्य च ।। ६.११४. ॥

devāsuranṛkanyānāmāhartāraṃ tatastataḥ | śatrustrīśokadātāraṃ netāraṃ svajanasya ca || 6.114. ||

लङ्काद्वीपस्य गोप्तारं कर्तारं भीमकर्मणाम् । अस्माकं कामभोगानां दातारं रथिनां वरम् ।। ६.११४. ॥

laṅkādvīpasya goptāraṃ kartāraṃ bhīmakarmaṇām | asmākaṃ kāmabhogānāṃ dātāraṃ rathināṃ varam || 6.114. ||

एवंप्रभावं भर्तारं दृष्ट्वा रामेण पातितम् । स्थिरा ऽस्मि या देहमिमं धारयामि हतप्रिया ।। ६.११४. ॥

evaṃprabhāvaṃ bhartāraṃ dṛṣṭvā rāmeṇa pātitam | sthirā 'smi yā dehamimaṃ dhārayāmi hatapriyā || 6.114. ||

शयनेषु महार्हेषु शयित्वा राक्षसेश्वर । इह कस्मात् प्रसुप्तो ऽसि धरण्यां रेणुपाटलः ।। ६.११४. ॥

śayaneṣu mahārheṣu śayitvā rākṣaseśvara | iha kasmāt prasupto 'si dharaṇyāṃ reṇupāṭalaḥ || 6.114. ||

यदा मे तनयः शस्तो लक्ष्मणेनेन्द्रजिद्युधि । तदा ऽस्म्यभिहता तीव्रमद्य त्वस्मिन्निपातिता ।। ६.११४. ॥

yadā me tanayaḥ śasto lakṣmaṇenendrajidyudhi | tadā 'smyabhihatā tīvramadya tvasminnipātitā || 6.114. ||

नाहं बन्धुजनैर्हीना हीना नाथेन तु त्वया । विहीना कामभोगैश्च शोचिष्ये शाश्वतीः समाः ।। ६.११४. ॥

nāhaṃ bandhujanairhīnā hīnā nāthena tu tvayā | vihīnā kāmabhogaiśca śociṣye śāśvatīḥ samāḥ || 6.114. ||

प्रपन्नो दीर्घमध्वानं राजन्नद्यासि दुर्गमम् । नय मामपि दुःखार्तां न जीविष्ये त्वया विना ।। ६.११४. ॥

prapanno dīrghamadhvānaṃ rājannadyāsi durgamam | naya māmapi duḥkhārtāṃ na jīviṣye tvayā vinā || 6.114. ||

कस्मात् त्वं मां विहायेह कृपणां गन्तुमिच्छसि । दीनां विलपितैर्मन्दां किंवा मां नाभिभाषसे ।। ६.११४. ॥

kasmāt tvaṃ māṃ vihāyeha kṛpaṇāṃ gantumicchasi | dīnāṃ vilapitairmandāṃ kiṃvā māṃ nābhibhāṣase || 6.114. ||

दृष्ट्वा न खल्वसि क्रुद्धो मामिहानवकुण्ठिताम् । निर्गतां नगरद्वारात् पद्भ्यामेवागतां प्रभो ।। ६.११४. ॥

dṛṣṭvā na khalvasi kruddho māmihānavakuṇṭhitām | nirgatāṃ nagaradvārāt padbhyāmevāgatāṃ prabho || 6.114. ||

पश्येष्टदार दारांस्ते भ्रष्टलज्जावकुण्ठितान् । बहिर्निष्पतितान् सर्वान् कथं दृष्ट्वा न कुप्यसि ।। ६.११४. ॥

paśyeṣṭadāra dārāṃste bhraṣṭalajjāvakuṇṭhitān | bahirniṣpatitān sarvān kathaṃ dṛṣṭvā na kupyasi || 6.114. ||

अयं क्रीडासहायस्ते नाथ लालप्यते जनः । न चैनमाश्वासयसे किं वा न बहुमन्यसे ।। ६.११४. ॥

ayaṃ krīḍāsahāyaste nātha lālapyate janaḥ | na cainamāśvāsayase kiṃ vā na bahumanyase || 6.114. ||

यास्त्वया विधवा राजन् कृता नैकाः कुलस्त्रियः । पतिव्रता धर्मपरा गुरुशुश्रूषणे रताः । ताभिः शोकाभितप्ताभिः शप्तः परवशं गतः ।। ६.११४. ॥

yāstvayā vidhavā rājan kṛtā naikāḥ kulastriyaḥ | pativratā dharmaparā guruśuśrūṣaṇe ratāḥ | tābhiḥ śokābhitaptābhiḥ śaptaḥ paravaśaṃ gataḥ || 6.114. ||

त्वया विप्रकृताभिर्यत्तदा शप्तं तदागतम् । । ६.११४. ॥

tvayā viprakṛtābhiryattadā śaptaṃ tadāgatam | | 6.114. ||

प्रवादः सत्य एवायं त्वां प्रति प्रायशो नृप । पतिव्रतानां नाकस्मात् पतन्त्यश्रूणि भूतले ।। ६.११४. ॥

pravādaḥ satya evāyaṃ tvāṃ prati prāyaśo nṛpa | pativratānāṃ nākasmāt patantyaśrūṇi bhūtale || 6.114. ||

कथं च नाम ते राजन् लोकानाक्रम्य तेजसा । नारीचौर्यमिदं क्षुद्रं कृतं शौण्डीर्यमानिना ।। ६.११४. ॥

kathaṃ ca nāma te rājan lokānākramya tejasā | nārīcauryamidaṃ kṣudraṃ kṛtaṃ śauṇḍīryamāninā || 6.114. ||

अपनीयाश्रमाद्रामं यन्मृगच्छद्मना त्वया । आनीता रामपत्नी सा तत्ते कातर्यलक्षणम् ।। ६.११४. ॥

apanīyāśramādrāmaṃ yanmṛgacchadmanā tvayā | ānītā rāmapatnī sā tatte kātaryalakṣaṇam || 6.114. ||

कातर्यं च न ते युद्धे कदाचित् संस्मराम्यहम् । तत्तुभाग्यविपर्यासान्नूनं ते पक्वलक्षणम् ।। ६.११४. ॥

kātaryaṃ ca na te yuddhe kadācit saṃsmarāmyaham | tattubhāgyaviparyāsānnūnaṃ te pakvalakṣaṇam || 6.114. ||

अतीतानागतार्थज्ञो वर्तमानविचक्षणः । मैथिलीमाहृतां दृष्ट्वा ध्यात्वा निश्वस्य चायतम् ।। ६.११४. ॥

atītānāgatārthajño vartamānavicakṣaṇaḥ | maithilīmāhṛtāṃ dṛṣṭvā dhyātvā niśvasya cāyatam || 6.114. ||

सत्यवाक् स महाभागो देवरो मे यदब्रवीत् । सो ऽयं राक्षसमुख्यानां विनाशः पर्युपस्थितः । कामक्रोधसमुत्थेन व्यसनेन प्रसङ्गिना ।। ६.११४. ॥

satyavāk sa mahābhāgo devaro me yadabravīt | so 'yaṃ rākṣasamukhyānāṃ vināśaḥ paryupasthitaḥ | kāmakrodhasamutthena vyasanena prasaṅginā || 6.114. ||

निर्वृत्तस्त्वत्कृते ऽनर्थः सो ऽयं मूलहरो महान् । त्वया कृतमिदं सर्वमनाथं रक्षसां कुलम् ।। ६.११४. ॥

nirvṛttastvatkṛte 'narthaḥ so 'yaṃ mūlaharo mahān | tvayā kṛtamidaṃ sarvamanāthaṃ rakṣasāṃ kulam || 6.114. ||

न हि त्वं शोचितव्यो मे प्रख्यातबलपौरुषः । स्त्रीस्वभावात्तु मे बुद्धिः कारुण्ये परिवर्तते ।। ६.११४. ॥

na hi tvaṃ śocitavyo me prakhyātabalapauruṣaḥ | strīsvabhāvāttu me buddhiḥ kāruṇye parivartate || 6.114. ||

सुकृतं दुष्कृतं च त्वं गृहीत्वा स्वां गतिं गतः । आत्मानमनुशोचामि त्वद्वियोगेन दुःखिता ।। ६.११४. ॥

sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ ca tvaṃ gṛhītvā svāṃ gatiṃ gataḥ | ātmānamanuśocāmi tvadviyogena duḥkhitā || 6.114. ||

सुहृदां हितकामानां न श्रुतं वचनं त्वया । भ्रातऽणां चापि कार्त्स्न्येन हितमुक्तं त्वया ऽनघ ।। ६.११४. ॥

suhṛdāṃ hitakāmānāṃ na śrutaṃ vacanaṃ tvayā | bhrāta'ṇāṃ cāpi kārtsnyena hitamuktaṃ tvayā 'nagha || 6.114. ||

हेत्वर्थयुक्तं विधिवत् श्रेयस्करमदारुणम् । विभीषणेनाभिहितं न कृतं हेतुमत्त्वया ।। ६.११४. ॥

hetvarthayuktaṃ vidhivat śreyaskaramadāruṇam | vibhīṣaṇenābhihitaṃ na kṛtaṃ hetumattvayā || 6.114. ||

मारीचकुम्भकर्णाभ्यां वाक्यं मम पितुस्तदा । न श्रुतं वीर्यमत्तेन तस्येदं फलमीदृशम् ।। ६.११४. ॥

mārīcakumbhakarṇābhyāṃ vākyaṃ mama pitustadā | na śrutaṃ vīryamattena tasyedaṃ phalamīdṛśam || 6.114. ||

नीलजीमूतसङ्काश पीताम्बर शुभाङ्गद । । ६.११४. ॥

nīlajīmūtasaṅkāśa pītāmbara śubhāṅgada | | 6.114. ||

स्वगात्राणि विनिक्षिप्य किं शेषे रुधिराप्लुतः । प्रसुप्त इव शोकार्तां किं मां न प्रतिभाषसे ।। ६.११४. ॥

svagātrāṇi vinikṣipya kiṃ śeṣe rudhirāplutaḥ | prasupta iva śokārtāṃ kiṃ māṃ na pratibhāṣase || 6.114. ||

महावीर्यस्य दक्षस्य संयुगेष्वपलायिनः । यातुधानस्य दौहित्र किं च मां नाभ्युदीक्षसे ।। ६.११४. ॥

mahāvīryasya dakṣasya saṃyugeṣvapalāyinaḥ | yātudhānasya dauhitra kiṃ ca māṃ nābhyudīkṣase || 6.114. ||

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ किं शेषे प्राप्ते परिभवे नवे । अद्य वै निर्भयां लङ्कां प्रविष्टाः सूर्यरश्मयः ।। ६.११४. ॥

uttiṣṭhottiṣṭha kiṃ śeṣe prāpte paribhave nave | adya vai nirbhayāṃ laṅkāṃ praviṣṭāḥ sūryaraśmayaḥ || 6.114. ||

येन सूदयसे शत्रून् समरे सूर्यवर्चसा । वज्रो वज्रधरस्येव सो ऽयं ते सततार्चितः ।। ६.११४. ॥

yena sūdayase śatrūn samare sūryavarcasā | vajro vajradharasyeva so 'yaṃ te satatārcitaḥ || 6.114. ||

रणे शत्रुप्रहरणो हमजालपरिष्कृतः । परिघो व्यवकीर्णस्ते बाणैश्छिन्नः सहस्रधा ।। ६.११४. ॥

raṇe śatrupraharaṇo hamajālapariṣkṛtaḥ | parigho vyavakīrṇaste bāṇaiśchinnaḥ sahasradhā || 6.114. ||

प्रियामिवोपगुह्य त्वं शेषे समरमेदिनीम् । अप्रियामिव कस्माच्च मां नेच्छस्यभिभाषितुम् ।। ६.११४. ॥

priyāmivopaguhya tvaṃ śeṣe samaramedinīm | apriyāmiva kasmācca māṃ necchasyabhibhāṣitum || 6.114. ||

धिगस्तु हृदयं यस्या ममेदं न सहस्रधा । त्वयि मञ्चत्वमापन्ने फलते शोकपीडितम् ।। ६.११४. ॥

dhigastu hṛdayaṃ yasyā mamedaṃ na sahasradhā | tvayi mañcatvamāpanne phalate śokapīḍitam || 6.114. ||

इत्येवं विलपन्त्येव बाष्पव्याकुललोचना । स्नेहावस्कन्नहृदया देवी मोहमुपागमत् ।। ६.११४. ॥

ityevaṃ vilapantyeva bāṣpavyākulalocanā | snehāvaskannahṛdayā devī mohamupāgamat || 6.114. ||

कश्मलाभिहता सन्ना बभौ सा रावणोरसि । सन्ध्या ऽनुरक्ते जलदे दीप्ता विद्युदिवासिते ।। ६.११४. ॥

kaśmalābhihatā sannā babhau sā rāvaṇorasi | sandhyā 'nurakte jalade dīptā vidyudivāsite || 6.114. ||

तथागतां समुत्पत्य सपत्न्यस्ता भृशातुराः । पर्यवस्थापयामासू रुदन्त्यो रुदतीं भृशम् ।। ६.११४. ॥

tathāgatāṃ samutpatya sapatnyastā bhṛśāturāḥ | paryavasthāpayāmāsū rudantyo rudatīṃ bhṛśam || 6.114. ||

न ते सुविदिता देवि लोकानां स्थितिरध्रुवा । दशाविभागपर्याये राज्ञां चञ्चलया श्रिया ।। ६.११४. ॥

na te suviditā devi lokānāṃ sthitiradhruvā | daśāvibhāgaparyāye rājñāṃ cañcalayā śriyā || 6.114. ||

इत्येवमुच्यमाना सा सशब्दं प्ररुरोद ह । स्नापयन्ती त्वभिमुखौ स्तनावस्राम्बुविस्रवैः ।। ६.११४. ॥

ityevamucyamānā sā saśabdaṃ praruroda ha | snāpayantī tvabhimukhau stanāvasrāmbuvisravaiḥ || 6.114. ||

एतस्मिन्नन्तरे रामो विभीषणमुवाच ह । संस्कारः क्रियतां भ्रातुः स्त्रियश्चैता निवर्तय ।। ६.११४. ॥

etasminnantare rāmo vibhīṣaṇamuvāca ha | saṃskāraḥ kriyatāṃ bhrātuḥ striyaścaitā nivartaya || 6.114. ||

तं प्रश्रितस्ततो रामं श्रुतवाक्यो विभीषणः । विमृश्य बुद्ध्या धर्मज्ञो धर्मार्थसहितं वचः । रामस्यैवानुवृत्त्यर्थमुत्तरं प्रत्यभाषत ।। ६.११४. ॥

taṃ praśritastato rāmaṃ śrutavākyo vibhīṣaṇaḥ | vimṛśya buddhyā dharmajño dharmārthasahitaṃ vacaḥ | rāmasyaivānuvṛttyarthamuttaraṃ pratyabhāṣata || 6.114. ||

त्यक्तधर्मव्रतं क्रूरं नृशंसमनृतं तथा । नाहमर्हो ऽस्मि संस्कर्तुं परदाराभिमर्शिनम् ।। ६.११४. ॥

tyaktadharmavrataṃ krūraṃ nṛśaṃsamanṛtaṃ tathā | nāhamarho 'smi saṃskartuṃ paradārābhimarśinam || 6.114. ||

भ्रातृरूपो हि मे शत्रुरेषसर्वाहिते रतः । रावणो नार्हते पूजां पूज्यो ऽपि गुरुगौरवात् ।। ६.११४. ॥

bhrātṛrūpo hi me śatrureṣasarvāhite rataḥ | rāvaṇo nārhate pūjāṃ pūjyo 'pi gurugauravāt || 6.114. ||

नृशंस इति मां कामं वक्ष्यन्ति मनुजा भुवि । श्रुत्वा तस्यागुणान् सर्वे वक्ष्यन्ति सुकृतं पुनः ।। ६.११४. ॥

nṛśaṃsa iti māṃ kāmaṃ vakṣyanti manujā bhuvi | śrutvā tasyāguṇān sarve vakṣyanti sukṛtaṃ punaḥ || 6.114. ||

तच्छ्रुत्वा परमप्रीतो रामो धर्मभृतां वरः । विभीषणमुवाचेदं वाक्यज्ञो वाक्यकोविदम् ।। ६.११४. ॥

tacchrutvā paramaprīto rāmo dharmabhṛtāṃ varaḥ | vibhīṣaṇamuvācedaṃ vākyajño vākyakovidam || 6.114. ||

तवापि मे प्रियं कार्यं त्वत्प्रभावाच्च मे जितम् । अवश्यं तु क्षमं वाच्यो मया त्वं राक्षसेश्वर ।। ६.११४. ॥

tavāpi me priyaṃ kāryaṃ tvatprabhāvācca me jitam | avaśyaṃ tu kṣamaṃ vācyo mayā tvaṃ rākṣaseśvara || 6.114. ||

अधर्मानृतसंयुक्तः कामं त्वेष निशाचरः । तेजस्वी बलवान् शूरो संयुगेषु च नित्यशः ।। ६.११४. ॥

adharmānṛtasaṃyuktaḥ kāmaṃ tveṣa niśācaraḥ | tejasvī balavān śūro saṃyugeṣu ca nityaśaḥ || 6.114. ||

शतक्रतुमुखैर्देवैः श्रूयते न पराजितः । महात्मा बलसम्पन्नो रावणो लोकरावणः ।। ६.११४. ॥

śatakratumukhairdevaiḥ śrūyate na parājitaḥ | mahātmā balasampanno rāvaṇo lokarāvaṇaḥ || 6.114. ||

मरणान्तानि वैराणि निर्वृत्तं नः प्रयोजनम् । क्रियतामस्य संस्कारो ममाप्येष यथा तव ।। ६.११४. ॥

maraṇāntāni vairāṇi nirvṛttaṃ naḥ prayojanam | kriyatāmasya saṃskāro mamāpyeṣa yathā tava || 6.114. ||

त्वत्सकाशाद्दशग्रीवः संस्कारं विधिपूर्वकम् । प्राप्तुमर्हति धर्मज्ञ त्वं यशोभाग् भविष्यसि ।। ६.११४. ॥

tvatsakāśāddaśagrīvaḥ saṃskāraṃ vidhipūrvakam | prāptumarhati dharmajña tvaṃ yaśobhāg bhaviṣyasi || 6.114. ||

राघवस्य वचः श्रुत्वा त्वरमाणो विभीषणः । संस्कारेणानुरूपेण योजयामास रावणम् ।। ६.११४. ॥

rāghavasya vacaḥ śrutvā tvaramāṇo vibhīṣaṇaḥ | saṃskāreṇānurūpeṇa yojayāmāsa rāvaṇam || 6.114. ||

चितां चन्दनकाष्ठानां पद्मकोशीरसंवृताम् । ब्राह्म्या संवेशयाञ्चक्रू राङ्कवास्तरणावृताम् ।। ६.११४. ॥

citāṃ candanakāṣṭhānāṃ padmakośīrasaṃvṛtām | brāhmyā saṃveśayāñcakrū rāṅkavāstaraṇāvṛtām || 6.114. ||

वर्तते वेदविहितो राज्ञो वै पश्चिमः क्रतुः । प्रचक्रू राक्षसेन्द्रस्य पितृमेधमनुक्रमम् ।। ६.११४. ॥

vartate vedavihito rājño vai paścimaḥ kratuḥ | pracakrū rākṣasendrasya pitṛmedhamanukramam || 6.114. ||

वेदिं च दक्षिणप्राच्यां यथास्थानं च पावकम् । पृषदाज्येन सम्पूर्णं स्रुवं सर्वे प्रचिक्षिपुः ।। ६.११४. ॥

vediṃ ca dakṣiṇaprācyāṃ yathāsthānaṃ ca pāvakam | pṛṣadājyena sampūrṇaṃ sruvaṃ sarve pracikṣipuḥ || 6.114. ||

पादयोः शकटं प्रादुरन्तरूर्वोरुलूखलम् । दारुपात्राणि सर्वाणि अरणिं चोत्तरारणिम् । दत्त्वा तु मुसलं चान्यद्यथा स्थानं विचक्षणाः ।। ६.११४. ॥

pādayoḥ śakaṭaṃ prādurantarūrvorulūkhalam | dārupātrāṇi sarvāṇi araṇiṃ cottarāraṇim | dattvā tu musalaṃ cānyadyathā sthānaṃ vicakṣaṇāḥ || 6.114. ||

शास्त्रदृष्टेन विधिना महर्षिविहितेन च । तत्र मेध्यं पशुं हत्वा राक्षसेन्द्रस्य राक्षसाः ।। ६.११४. ॥

śāstradṛṣṭena vidhinā maharṣivihitena ca | tatra medhyaṃ paśuṃ hatvā rākṣasendrasya rākṣasāḥ || 6.114. ||

परिस्तरणिकां राज्ञो घृताक्तां समवेशयन् । । ६.११४. ॥

paristaraṇikāṃ rājño ghṛtāktāṃ samaveśayan | | 6.114. ||

गन्धैर्माल्यैरलङ्कृत्य रावणं दीनमानसाः । विभीषणसहायास्ते वस्त्रैश्च विविधैरपि ।। ६.११४. ॥

gandhairmālyairalaṅkṛtya rāvaṇaṃ dīnamānasāḥ | vibhīṣaṇasahāyāste vastraiśca vividhairapi || 6.114. ||

लाजैश्चावकिरन्ति स्म बाष्पपूर्णमुखास्तदा । । ६.११४. ॥

lājaiścāvakiranti sma bāṣpapūrṇamukhāstadā | | 6.114. ||

ददौ च पावकं तस्य विधियुक्तं विभीषणः । । ६.११४. ॥

dadau ca pāvakaṃ tasya vidhiyuktaṃ vibhīṣaṇaḥ | | 6.114. ||

स्नात्वा चैवार्द्रवस्त्रेण तिलान् दूर्वाभिमिश्रितान् । उदकेन च संमिश्रान् प्रदाय विधिपूर्वकम् ।। ६.११४. ॥

snātvā caivārdravastreṇa tilān dūrvābhimiśritān | udakena ca saṃmiśrān pradāya vidhipūrvakam || 6.114. ||

प्रदाय चोदकं तस्मै मूर्ध्ना चैनं नमस्य च । ताः स्त्रियो ऽनुनयामास सान्त्वमुक्त्वा पुनःपुनः ।। ६.११४. ॥

pradāya codakaṃ tasmai mūrdhnā cainaṃ namasya ca | tāḥ striyo 'nunayāmāsa sāntvamuktvā punaḥpunaḥ || 6.114. ||

गम्यतामिति ताः सर्वा विविशुर्नगरं तदा । प्रविष्टासु च सर्वासु राक्षसीषु विभीषणः । रामपार्श्वमुपागम्य तदा ऽतिष्ठद्विनीतवत् ।। ६.११४. ॥

gamyatāmiti tāḥ sarvā viviśurnagaraṃ tadā | praviṣṭāsu ca sarvāsu rākṣasīṣu vibhīṣaṇaḥ | rāmapārśvamupāgamya tadā 'tiṣṭhadvinītavat || 6.114. ||

रामो ऽपि सह सैन्येन समुग्रीवः सलक्ष्मणः । हर्षं लेभे रिपुं हत्वा यथा वृत्रं शतक्रतुः ।। ६.११४. ॥

rāmo 'pi saha sainyena samugrīvaḥ salakṣmaṇaḥ | harṣaṃ lebhe ripuṃ hatvā yathā vṛtraṃ śatakratuḥ || 6.114. ||

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे चतुर्दशोत्तरशततमः सर्गः ॥

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe caturdaśottaraśatatamaḥ sargaḥ ||