Sarga 102

शक्त्या विनिहतं दृष्ट्वा रावणेन बलीयसा । लक्ष्मणं समरे शूरं रुधिरौघपरिप्लुतम् ।। ६.१०२. ॥

śaktyā vinihataṃ dṛṣṭvā rāvaṇena balīyasā | lakṣmaṇaṃ samare śūraṃ rudhiraughapariplutam || 6.102. ||

स दत्त्वा तुमुलं युद्धं रावणस्य दुरात्मनः । विसृजन्नेव बाणौघान् सुषेणं वाक्यमब्रवीत् ।। ६.१०२. ॥

sa dattvā tumulaṃ yuddhaṃ rāvaṇasya durātmanaḥ | visṛjanneva bāṇaughān suṣeṇaṃ vākyamabravīt || 6.102. ||

एष रावणवीर्येण लक्ष्मणः पतितः क्षितौ । सर्पवद्वेष्टते वीरो मम शोकमुदीरयन् ।। ६.१०२. ॥

eṣa rāvaṇavīryeṇa lakṣmaṇaḥ patitaḥ kṣitau | sarpavadveṣṭate vīro mama śokamudīrayan || 6.102. ||

शोणितार्द्रमिमं वीरं प्राणैरिष्टतमं मम । पश्यतो मम का शक्तिर्योद्धुं पर्याकुलात्मनः ।। ६.१०२. ॥

śoṇitārdramimaṃ vīraṃ prāṇairiṣṭatamaṃ mama | paśyato mama kā śaktiryoddhuṃ paryākulātmanaḥ || 6.102. ||

अयं स समरश्लाघी भ्राता मे शुभलक्षणः । यदि पञ्चत्वमापन्नः प्राणैर्मे किं सुखेन च ।। ६.१०२. ॥

ayaṃ sa samaraślāghī bhrātā me śubhalakṣaṇaḥ | yadi pañcatvamāpannaḥ prāṇairme kiṃ sukhena ca || 6.102. ||

लज्जतीव हि मे वीर्यं भ्रश्यतीव कराद्धनुः । सायका व्यवसीदन्ति दृष्टिर्बाष्पवशं गता । अवसीदन्ति गात्राणि स्वप्नयाने नृणामिव ।। ६.१०२. ॥

lajjatīva hi me vīryaṃ bhraśyatīva karāddhanuḥ | sāyakā vyavasīdanti dṛṣṭirbāṣpavaśaṃ gatā | avasīdanti gātrāṇi svapnayāne nṛṇāmiva || 6.102. ||

चिन्ता मे वर्धते तीव्रा मुमूर्षा चोपजायते । । ६.१०२.७ ।। सीदन्ति दृष्टिर्बाष्पवशं गता । भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा रावणेन दुरात्मना ।। ६.१०२.८ ।।। सीदन्ति दृष्टिर्बाष्पवशं गता । विनिष्टनन्तं दुःखार्थं मर्मण्यभिहतं भृशम् । राघवो भ्रातरं दृष्ट्वा प्रियं प्राणं बहिश्चरम् । दुःखेन महता ऽ ऽविष्टो ध्यानशोकपरायणः ।। ६.१०२. ॥

cintā me vardhate tīvrā mumūrṣā copajāyate | | 6.102.7 || sīdanti dṛṣṭirbāṣpavaśaṃ gatā | bhrātaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā rāvaṇena durātmanā || 6.102.8 ||| sīdanti dṛṣṭirbāṣpavaśaṃ gatā | viniṣṭanantaṃ duḥkhārthaṃ marmaṇyabhihataṃ bhṛśam | rāghavo bhrātaraṃ dṛṣṭvā priyaṃ prāṇaṃ bahiścaram | duḥkhena mahatā ' 'viṣṭo dhyānaśokaparāyaṇaḥ || 6.102. ||

परं विषादमापन्नो विललापाकुलेन्द्रियः । । ६.१०२. ॥

paraṃ viṣādamāpanno vilalāpākulendriyaḥ | | 6.102. ||

न हि युद्धेन मे कार्यं नैव प्राणैर्न सीतया । भ्रातरं निहतं दृष्ट्वा लक्ष्मणं रणपांसुषु ।। ६.१०२. ॥

na hi yuddhena me kāryaṃ naiva prāṇairna sītayā | bhrātaraṃ nihataṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇaṃ raṇapāṃsuṣu || 6.102. ||

किं मे राज्येन किं प्राणैर्युद्धे कार्यं न विद्यते । यत्रायं निहतः शेते रणमूर्धनि लक्ष्मणः ।। ६.१०२. ॥

kiṃ me rājyena kiṃ prāṇairyuddhe kāryaṃ na vidyate | yatrāyaṃ nihataḥ śete raṇamūrdhani lakṣmaṇaḥ || 6.102. ||

देशे देशे कलत्राणि देशे देशे च बान्धवाः । तं तु देशं न पश्यामि यत्र भ्राता सहोदरः ।। ६.१०२. ॥

deśe deśe kalatrāṇi deśe deśe ca bāndhavāḥ | taṃ tu deśaṃ na paśyāmi yatra bhrātā sahodaraḥ || 6.102. ||

इत्यवं विलपन्तं तं शोकविह्वलितेन्द्रियम् । विवेष्टमानं करुणमुच्छ्वसन्तं पुनःपुनः । राममाश्वासयन् वीरः सुषेणो वाक्यमब्रवीत् ।। ६.१०२. ॥

ityavaṃ vilapantaṃ taṃ śokavihvalitendriyam | viveṣṭamānaṃ karuṇamucchvasantaṃ punaḥpunaḥ | rāmamāśvāsayan vīraḥ suṣeṇo vākyamabravīt || 6.102. ||

न मृतो ऽयं महाबाहो लक्ष्मणो लक्ष्मिवर्धनः । न चास्य विकृतं वक्त्रं नापि श्यावं न निष्प्रभम् ।। ६.१०२. ॥

na mṛto 'yaṃ mahābāho lakṣmaṇo lakṣmivardhanaḥ | na cāsya vikṛtaṃ vaktraṃ nāpi śyāvaṃ na niṣprabham || 6.102. ||

सुप्रभं च प्रसन्नं च मुखमस्याभिलक्ष्यते । पद्मरक्ततलौ हस्तौ सुप्रसन्ने च लोचने ।। ६.१०२. ॥

suprabhaṃ ca prasannaṃ ca mukhamasyābhilakṣyate | padmaraktatalau hastau suprasanne ca locane || 6.102. ||

एवं न विद्यते रूपं गतासूनां विशाम्पते । दीर्घायुषस्तु ये मर्त्यास्तेषां तु मुखमीद्दशम् ।। ६.१०२. ॥

evaṃ na vidyate rūpaṃ gatāsūnāṃ viśāmpate | dīrghāyuṣastu ye martyāsteṣāṃ tu mukhamīddaśam || 6.102. ||

नायं प्रेतत्वमापन्नो लक्ष्मणो लक्ष्मिवर्धनः । मा विषादं कृथा वीर सप्राणो ऽयमरिन्दमः ।। ६.१०२. ॥

nāyaṃ pretatvamāpanno lakṣmaṇo lakṣmivardhanaḥ | mā viṣādaṃ kṛthā vīra saprāṇo 'yamarindamaḥ || 6.102. ||

आख्यास्यते प्रसुप्तस्य स्रस्तगात्रस्य भूतले । सोच्छ्वासं हृदयं वीर कम्पमानं मुहुर्मुहुः ।। ६.१०२. ॥

ākhyāsyate prasuptasya srastagātrasya bhūtale | socchvāsaṃ hṛdayaṃ vīra kampamānaṃ muhurmuhuḥ || 6.102. ||

एवमुक्त्वा तु वाक्यज्ञः सुषेणो राघवं वचः । हनुमन्तमुवाचेदं हनुमन्तमभित्वरन् ।। ६.१०२. ॥

evamuktvā tu vākyajñaḥ suṣeṇo rāghavaṃ vacaḥ | hanumantamuvācedaṃ hanumantamabhitvaran || 6.102. ||

सौम्य शीघ्रमितो गत्वा शैलमोषधिपर्वतम् । पूर्वं ते कथितो यो ऽसौ वीर जाम्बवता शुभः ।। ६.१०२. ॥

saumya śīghramito gatvā śailamoṣadhiparvatam | pūrvaṃ te kathito yo 'sau vīra jāmbavatā śubhaḥ || 6.102. ||

दक्षिणे शिखरे तस्य जातमोषधिमानय । विशल्यकरणीं नाम विशल्यकरणीं शुभाम् ।। ६.१०२. ॥

dakṣiṇe śikhare tasya jātamoṣadhimānaya | viśalyakaraṇīṃ nāma viśalyakaraṇīṃ śubhām || 6.102. ||

सवर्णकरणीं चापि तथा सञ्जीवनीमपि । सन्धानकरणीं चापि गत्वा शीघ्रमिहानय ।। ६.१०२. ॥

savarṇakaraṇīṃ cāpi tathā sañjīvanīmapi | sandhānakaraṇīṃ cāpi gatvā śīghramihānaya || 6.102. ||

सञ्जीवनार्थं वीरस्य लक्ष्मणस्य महात्मनः । इत्येवमुक्तो हनुमान् गत्वा चौषधिपर्वतम् । चिन्तामभ्यगमच्छ्रीमानजानंस्तां महौषधिम् ।। ६.१०२. ॥

sañjīvanārthaṃ vīrasya lakṣmaṇasya mahātmanaḥ | ityevamukto hanumān gatvā cauṣadhiparvatam | cintāmabhyagamacchrīmānajānaṃstāṃ mahauṣadhim || 6.102. ||

अस्मिन् हि शिखरे जातामोषधीं तां सुखावहाम् । प्रतर्केणावगच्छामि सुषेणो ऽप्येवमब्रवीत् ।। ६.१०२. ॥

asmin hi śikhare jātāmoṣadhīṃ tāṃ sukhāvahām | pratarkeṇāvagacchāmi suṣeṇo 'pyevamabravīt || 6.102. ||

अगृह्य यदि गच्छामि विशल्यकरणीमहम् । कालात्ययेन दोषः स्याद्वैक्लव्यं च महद्भवेत् ।। ६.१०२. ॥

agṛhya yadi gacchāmi viśalyakaraṇīmaham | kālātyayena doṣaḥ syādvaiklavyaṃ ca mahadbhavet || 6.102. ||

इति सञ्चिन्त्य हनुमान् गत्वा क्षिप्रं महाबलः । आसाद्य पर्वतश्रेष्ठं त्रिः प्रकम्प्य गिरेः शिरः ।। ६.१०२. ॥

iti sañcintya hanumān gatvā kṣipraṃ mahābalaḥ | āsādya parvataśreṣṭhaṃ triḥ prakampya gireḥ śiraḥ || 6.102. ||

फुल्लनानातरुगणं समुत्पाट्य महाबलः । गृहीत्वा हरिशार्दूलो हस्ताभ्यां समतोलयत् ।। ६.१०२. ॥

phullanānātarugaṇaṃ samutpāṭya mahābalaḥ | gṛhītvā hariśārdūlo hastābhyāṃ samatolayat || 6.102. ||

स नीलमिव जीमूतं तोयपूर्णं नभस्थलात् । आपपात गृहीत्वा तु हनुमान् शिखरं गिरेः ।। ६.१०२. ॥

sa nīlamiva jīmūtaṃ toyapūrṇaṃ nabhasthalāt | āpapāta gṛhītvā tu hanumān śikharaṃ gireḥ || 6.102. ||

समागम्य महावेगः सन्न्यस्य शिखरं गिरेः । विश्रम्य किञ्चिद्धनुमान् सुषेणमिदमब्रवीत् ।। ६.१०२. ॥

samāgamya mahāvegaḥ sannyasya śikharaṃ gireḥ | viśramya kiñciddhanumān suṣeṇamidamabravīt || 6.102. ||

ओषधिं नावगच्छामि तामहं हरिपुङ्गव । तदिदं शिखरं कृत्स्नं गिरेस्तस्याहृतं मया ।। ६.१०२. ॥

oṣadhiṃ nāvagacchāmi tāmahaṃ haripuṅgava | tadidaṃ śikharaṃ kṛtsnaṃ girestasyāhṛtaṃ mayā || 6.102. ||

एवं कथयमानं तं प्रशस्य पवनात्मजम् । सुषेणो वानरश्रेष्ठो जग्राहोत्पाट्य चौषधीम् ।। ६.१०२. ॥

evaṃ kathayamānaṃ taṃ praśasya pavanātmajam | suṣeṇo vānaraśreṣṭho jagrāhotpāṭya cauṣadhīm || 6.102. ||

विस्मितास्तु बभूवुस्ते रणे वानरराक्षसाः । दृष्ट्वा हनुमतः कर्म सुरैरपि सुदुष्करम् ।। ६.१०२. ॥

vismitāstu babhūvuste raṇe vānararākṣasāḥ | dṛṣṭvā hanumataḥ karma surairapi suduṣkaram || 6.102. ||

ततः सङ्क्षोदयित्वा तामोषधीं वानरोत्तमः । लक्ष्मणस्य ददौ नस्तः सुषेणः सुमहाद्युतेः ।। ६.१०२. ॥

tataḥ saṅkṣodayitvā tāmoṣadhīṃ vānarottamaḥ | lakṣmaṇasya dadau nastaḥ suṣeṇaḥ sumahādyuteḥ || 6.102. ||

सशल्यस्तां समाघ्राय लक्ष्मणः परवीरहा । विशल्यो विरुजः शीघ्रमुदतिष्ठन्महीतलात् ।। ६.१०२. ॥

saśalyastāṃ samāghrāya lakṣmaṇaḥ paravīrahā | viśalyo virujaḥ śīghramudatiṣṭhanmahītalāt || 6.102. ||

तमुत्थितं ते हरयो भूतलात् प्रेक्ष्य लक्ष्मणम् । साधु साध्विति सुप्रीताः सुषेणं प्रत्यपूजयन् ।। ६.१०२. ॥

tamutthitaṃ te harayo bhūtalāt prekṣya lakṣmaṇam | sādhu sādhviti suprītāḥ suṣeṇaṃ pratyapūjayan || 6.102. ||

एह्येहीत्यब्रवीद्रामो लक्ष्मणं परवीरहा । सस्वजे स्नेहगाढं च बाष्पपार्याकुलेक्षणः ।। ६.१०२. ॥

ehyehītyabravīdrāmo lakṣmaṇaṃ paravīrahā | sasvaje snehagāḍhaṃ ca bāṣpapāryākulekṣaṇaḥ || 6.102. ||

अब्रवीच्च परिष्वज्य सौमित्रिं राघवस्तदा । दिष्ट्या त्वां वीर पश्यामि मरणात् पुनरागतम् ।। ६.१०२. ॥

abravīcca pariṣvajya saumitriṃ rāghavastadā | diṣṭyā tvāṃ vīra paśyāmi maraṇāt punarāgatam || 6.102. ||

न हि मे जीवितेनार्थः सीतया चापि लक्ष्मण । को हि मे विजयेनार्थस्त्वयि पञ्चत्वमागते ।। ६.१०२. ॥

na hi me jīvitenārthaḥ sītayā cāpi lakṣmaṇa | ko hi me vijayenārthastvayi pañcatvamāgate || 6.102. ||

इत्येवं वदतस्तस्य राघवस्य महात्मनः । खिन्नः शिथिलया वाचा लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत् ।। ६.१०२. ॥

ityevaṃ vadatastasya rāghavasya mahātmanaḥ | khinnaḥ śithilayā vācā lakṣmaṇo vākyamabravīt || 6.102. ||

तां प्रतिज्ञां प्रतिज्ञाय पुरा सत्यपराक्रम । लघुः कश्चिदिवासत्त्वो नैवं वक्तुमिहार्हसि ।। ६.१०२. ॥

tāṃ pratijñāṃ pratijñāya purā satyaparākrama | laghuḥ kaścidivāsattvo naivaṃ vaktumihārhasi || 6.102. ||

न हि प्रतिज्ञां कुर्वन्ति वितथां साधवो ऽनघ । लक्षणं हि महत्त्वस्य प्रतिज्ञापरिपालनम् ।। ६.१०२. ॥

na hi pratijñāṃ kurvanti vitathāṃ sādhavo 'nagha | lakṣaṇaṃ hi mahattvasya pratijñāparipālanam || 6.102. ||

नैराश्यमुपगन्तुं ते तदलं मत्कृते ऽनघ । वधेन रावणस्याद्य प्रतिज्ञामनुपालय ।। ६.१०२. ॥

nairāśyamupagantuṃ te tadalaṃ matkṛte 'nagha | vadhena rāvaṇasyādya pratijñāmanupālaya || 6.102. ||

न जीवन् यास्यते शत्रुस्तव बाणपथं गतः । नर्दतस्तीक्ष्णदंष्ट्रस्य सिंहस्येव महागजः ।। ६.१०२. ॥

na jīvan yāsyate śatrustava bāṇapathaṃ gataḥ | nardatastīkṣṇadaṃṣṭrasya siṃhasyeva mahāgajaḥ || 6.102. ||

अहं तु वधमिच्छामि शीघ्रमस्य दुरात्मनः । यावदस्तं न यात्येष कृतकर्मा दिवाकरः ।। ६.१०२. ॥

ahaṃ tu vadhamicchāmi śīghramasya durātmanaḥ | yāvadastaṃ na yātyeṣa kṛtakarmā divākaraḥ || 6.102. ||

यदि वधमिच्छसि रावणस्य सङ्ख्ये यदि च कृतां त्वमिहेच्छसि प्रतिज्ञाम् । यदि तव राजवरात्मजाभिलाषः कुरु च वचो मम शीघ्रमद्यवीर ।। ६.१०२. ॥

yadi vadhamicchasi rāvaṇasya saṅkhye yadi ca kṛtāṃ tvamihecchasi pratijñām | yadi tava rājavarātmajābhilāṣaḥ kuru ca vaco mama śīghramadyavīra || 6.102. ||