Sarga 101

तस्मिन् प्रतिहते ऽस्त्रे तु रावणो राक्षसाधिपः । क्रोधं च द्विगुणं चक्रे क्रोधाच्चास्त्रमनन्तरम् ।। ६.१०१. ॥

tasmin pratihate 'stre tu rāvaṇo rākṣasādhipaḥ | krodhaṃ ca dviguṇaṃ cakre krodhāccāstramanantaram || 6.101. ||

मयेन विहितं रौद्रमन्यदस्त्रं महाद्युतिः । उत्स्रष्टुं रावणो घोरं राघवाय प्रचक्रमे ।। ६.१०१. ॥

mayena vihitaṃ raudramanyadastraṃ mahādyutiḥ | utsraṣṭuṃ rāvaṇo ghoraṃ rāghavāya pracakrame || 6.101. ||

ततः शूलानि निश्चेरुर्गदाश्च मुसलानि च । कार्मुकाद्दीप्यमानानि वज्रसाराणि सर्वशः ।। ६.१०१. ॥

tataḥ śūlāni niścerurgadāśca musalāni ca | kārmukāddīpyamānāni vajrasārāṇi sarvaśaḥ || 6.101. ||

मुद्गराः कूटपाशाश्च दीप्ताश्चाशनयस्तथा । निष्पेतुर्विविधास्तीक्ष्णा वाता इव युगक्षये ।। ६.१०१. ॥

mudgarāḥ kūṭapāśāśca dīptāścāśanayastathā | niṣpeturvividhāstīkṣṇā vātā iva yugakṣaye || 6.101. ||

तदस्त्रं राघवः श्रीमानुत्तमास्त्रविदां वरः । जघान परमास्त्रेण गान्धर्वेण महाद्युतिः ।। ६.१०१. ॥

tadastraṃ rāghavaḥ śrīmānuttamāstravidāṃ varaḥ | jaghāna paramāstreṇa gāndharveṇa mahādyutiḥ || 6.101. ||

तस्मिन् प्रतिहते ऽस्त्रे तु राघवेण महात्मना । रावणः क्रोधताम्राक्षः सौरमस्त्रमुदैरयत् ।। ६.१०१. ॥

tasmin pratihate 'stre tu rāghaveṇa mahātmanā | rāvaṇaḥ krodhatāmrākṣaḥ sauramastramudairayat || 6.101. ||

ततश्चक्राणि निष्पेतुर्भास्वराणि महान्ति च । कार्मुकाद्भीमवेगस्य दशग्रीवस्य धीमतः ।। ६.१०१. ॥

tataścakrāṇi niṣpeturbhāsvarāṇi mahānti ca | kārmukādbhīmavegasya daśagrīvasya dhīmataḥ || 6.101. ||

तैरासीद्गगनं दीप्तं सम्पतद्भिरितस्ततः । पतद्भिश्च दिशो दीप्ताश्चन्द्रसूर्यग्रहैरिव ।। ६.१०१. ॥

tairāsīdgaganaṃ dīptaṃ sampatadbhiritastataḥ | patadbhiśca diśo dīptāścandrasūryagrahairiva || 6.101. ||

तानि चिच्छेद बाणौघैश्चक्राणि स तु राघवः । आयुधानि च चित्राणि रावणस्य चमूमुखे ।। ६.१०१. ॥

tāni ciccheda bāṇaughaiścakrāṇi sa tu rāghavaḥ | āyudhāni ca citrāṇi rāvaṇasya camūmukhe || 6.101. ||

तदस्त्रं तु हतं दृष्ट्वा रावणो राक्षसाधिपः । विव्याध दशभिर्बाणै रामं सर्वेषु मर्मसु ।। ६.१०१. ॥

tadastraṃ tu hataṃ dṛṣṭvā rāvaṇo rākṣasādhipaḥ | vivyādha daśabhirbāṇai rāmaṃ sarveṣu marmasu || 6.101. ||

स विद्धो दशभिर्बाणैर्महाकार्मुकनिस्सृतैः । रावणेन महातेजा न प्राकम्पत राघवः ।। ६.१०१. ॥

sa viddho daśabhirbāṇairmahākārmukanissṛtaiḥ | rāvaṇena mahātejā na prākampata rāghavaḥ || 6.101. ||

ततो विव्याध गात्रेषु सर्वेषु समितिञ्जयः । राघवस्तु सुसङ्क्रुद्धो रावणं बहुभिः शरैः ।। ६.१०१. ॥

tato vivyādha gātreṣu sarveṣu samitiñjayaḥ | rāghavastu susaṅkruddho rāvaṇaṃ bahubhiḥ śaraiḥ || 6.101. ||

एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धो राघवस्यानुजो बली । लक्ष्मणः सायकान् सप्त जग्राह परवीरहा ।। ६.१०१. ॥

etasminnantare kruddho rāghavasyānujo balī | lakṣmaṇaḥ sāyakān sapta jagrāha paravīrahā || 6.101. ||

तैः सायकैर्महावेगै रावणस्य महाद्युतिः । ध्वजं मनुष्यशीर्षं तु तस्य चिच्छेद नैकधा ।। ६.१०१. ॥

taiḥ sāyakairmahāvegai rāvaṇasya mahādyutiḥ | dhvajaṃ manuṣyaśīrṣaṃ tu tasya ciccheda naikadhā || 6.101. ||

सारथेश्चापि बाणेन शिरो ज्वलितकुण्डलम् । जहार लक्ष्मणः श्रीमान् नैर्ऋतस्य महाबलः ।। ६.१०१. ॥

sāratheścāpi bāṇena śiro jvalitakuṇḍalam | jahāra lakṣmaṇaḥ śrīmān nairṛtasya mahābalaḥ || 6.101. ||

तस्य बाणैश्च चिच्छेद धनुर्गजकरोपमम् । लक्ष्मणो राक्षसेन्द्रस्य पञ्चभिर्निशितैः शरैः ।। ६.१०१. ॥

tasya bāṇaiśca ciccheda dhanurgajakaropamam | lakṣmaṇo rākṣasendrasya pañcabhirniśitaiḥ śaraiḥ || 6.101. ||

नीलमेघनिभांश्चास्य सदश्वान् पर्वतोपमान् । जघानाप्लुत्य गदया रावणस्य विभीषणः ।। ६.१०१. ॥

nīlameghanibhāṃścāsya sadaśvān parvatopamān | jaghānāplutya gadayā rāvaṇasya vibhīṣaṇaḥ || 6.101. ||

हताश्वाद्वेगवान् वेगादवप्लुत्य महारथात् । क्रोधमाहारयत्तीव्रं भ्रातरं प्रति रावणः ।। ६.१०१. ॥

hatāśvādvegavān vegādavaplutya mahārathāt | krodhamāhārayattīvraṃ bhrātaraṃ prati rāvaṇaḥ || 6.101. ||

ततः शक्तिं महाशक्तिर्दीप्तां दींप्ताशनीमिव । विभीषणाय चिक्षेप राक्षसेन्द्रः प्रतापवान् ।। ६.१०१. ॥

tataḥ śaktiṃ mahāśaktirdīptāṃ dīṃptāśanīmiva | vibhīṣaṇāya cikṣepa rākṣasendraḥ pratāpavān || 6.101. ||

अप्राप्तामेव तां बाणैस्त्रिभिश्चिच्छेद लक्ष्मणः । अथोदतिष्ठत् सन्नादो वानराणां तदा रणे ।। ६.१०१. ॥

aprāptāmeva tāṃ bāṇaistribhiściccheda lakṣmaṇaḥ | athodatiṣṭhat sannādo vānarāṇāṃ tadā raṇe || 6.101. ||

सा पपात त्रिधा च्छिन्ना शक्तिः काञ्चनमालिनी । सविस्फुलिङ्गा ज्वलिता महोल्केव दिवश्च्युता ।। ६.१०१. ॥

sā papāta tridhā cchinnā śaktiḥ kāñcanamālinī | savisphuliṅgā jvalitā maholkeva divaścyutā || 6.101. ||

ततः सम्भाविततरां कालेनापि दुरासदाम् । जग्राह विपुलां शक्तिं दीप्यमानां स्वतेजसा ।। ६.१०१. ॥

tataḥ sambhāvitatarāṃ kālenāpi durāsadām | jagrāha vipulāṃ śaktiṃ dīpyamānāṃ svatejasā || 6.101. ||

सा वेगिता बलवता रावणेन दुरासदा । जज्वाल सुमहाघोरा शक्राशनिसमप्रभा ।। ६.१०१. ॥

sā vegitā balavatā rāvaṇena durāsadā | jajvāla sumahāghorā śakrāśanisamaprabhā || 6.101. ||

एतस्मिन्नन्तरे वीरो लक्ष्मणस्तं विभीषणम् । प्राणसंशयमापन्नं तूर्णमभ्यवपद्यत ।। ६.१०१. ॥

etasminnantare vīro lakṣmaṇastaṃ vibhīṣaṇam | prāṇasaṃśayamāpannaṃ tūrṇamabhyavapadyata || 6.101. ||

तं विमोक्षयितुं वीरश्चापमायम्य लक्ष्मणः । रावणं शक्तिहस्तं वै शरवर्षैरवाकिरत् ।। ६.१०१. ॥

taṃ vimokṣayituṃ vīraścāpamāyamya lakṣmaṇaḥ | rāvaṇaṃ śaktihastaṃ vai śaravarṣairavākirat || 6.101. ||

कीर्यमाणः शरौघेण विसृष्टेन महात्मना । स प्रहर्तुं मनश्चक्रे विमुखीकृतविक्रमः ।। ६.१०१. ॥

kīryamāṇaḥ śaraugheṇa visṛṣṭena mahātmanā | sa prahartuṃ manaścakre vimukhīkṛtavikramaḥ || 6.101. ||

मोक्षितं भ्रातरं दृष्ट्वा लक्ष्मणेन स रावणः । लक्ष्मणाभिमुखस्तिष्ठन्निदं वचनमब्रवीत् ।। ६.१०१. ॥

mokṣitaṃ bhrātaraṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇena sa rāvaṇaḥ | lakṣmaṇābhimukhastiṣṭhannidaṃ vacanamabravīt || 6.101. ||

मोक्षितस्ते बलश्लाघिन् यस्मादेवं विभीषणः । विमुच्य राक्षसं शक्तिस्त्वयीयं विनिपात्यते ।। ६.१०१. ॥

mokṣitaste balaślāghin yasmādevaṃ vibhīṣaṇaḥ | vimucya rākṣasaṃ śaktistvayīyaṃ vinipātyate || 6.101. ||

एषा ते हृदयं भित्त्वा शक्तिर्लोहितलक्षणा । मद्बाहुपरिघोत्सृष्टा प्राणानादाय यास्यति ।। ६.१०१. ॥

eṣā te hṛdayaṃ bhittvā śaktirlohitalakṣaṇā | madbāhuparighotsṛṣṭā prāṇānādāya yāsyati || 6.101. ||

इत्येवमुक्त्वा तां शक्तिमष्टघण्टां महास्वनाम् । मयेन मायाविहिताममोघां शत्रुघातिनीम् ।। ६.१०१. ॥

ityevamuktvā tāṃ śaktimaṣṭaghaṇṭāṃ mahāsvanām | mayena māyāvihitāmamoghāṃ śatrughātinīm || 6.101. ||

लक्ष्मणाय समुद्दिश्य ज्वलन्तीमिव तेजसा । रावणः परमक्रुद्धश्चिक्षेप च ननाद च ।। ६.१०१. ॥

lakṣmaṇāya samuddiśya jvalantīmiva tejasā | rāvaṇaḥ paramakruddhaścikṣepa ca nanāda ca || 6.101. ||

सा क्षिप्ता भीमवेगेन शक्राशनिसमस्वना । शक्तिरभ्यपतद्वेगाल्लक्ष्मणं रणमूर्धनि ।। ६.१०१. ॥

sā kṣiptā bhīmavegena śakrāśanisamasvanā | śaktirabhyapatadvegāllakṣmaṇaṃ raṇamūrdhani || 6.101. ||

तामनुव्याहरच्छक्तिमापतन्तीं स राघवः । स्वस्त्यस्तु लक्ष्मणायेति मोघा भव हतोद्यमा ।। ६.१०१. ॥

tāmanuvyāharacchaktimāpatantīṃ sa rāghavaḥ | svastyastu lakṣmaṇāyeti moghā bhava hatodyamā || 6.101. ||

रावणेन रणे शक्तिः क्रुद्धेनाशीविषोपमा । मुक्ता ऽ ऽशूरस्यभीतस्य लक्ष्मणस्य ममज्ज सा ।। ६.१०१. ॥

rāvaṇena raṇe śaktiḥ kruddhenāśīviṣopamā | muktā ' 'śūrasyabhītasya lakṣmaṇasya mamajja sā || 6.101. ||

न्यपतत् सा महावेगा लक्ष्मणस्य महोरसि । जिह्वेवोरगराजस्य दीप्यमाना महाद्युतिः ।। ६.१०१. ॥

nyapatat sā mahāvegā lakṣmaṇasya mahorasi | jihvevoragarājasya dīpyamānā mahādyutiḥ || 6.101. ||

ततो रावणवेगेन सुदूरमवगाढया । शक्त्या निर्भिन्नहृदयः पपात भुवि लक्ष्मणः ।। ६.१०१. ॥

tato rāvaṇavegena sudūramavagāḍhayā | śaktyā nirbhinnahṛdayaḥ papāta bhuvi lakṣmaṇaḥ || 6.101. ||

तदवस्थं समीपस्थो लक्ष्मणं प्रेक्ष्य राघवः । भ्रातृस्नेहान्महातेजा विषण्णहृदयो ऽभवत् ।। ६.१०१. ॥

tadavasthaṃ samīpastho lakṣmaṇaṃ prekṣya rāghavaḥ | bhrātṛsnehānmahātejā viṣaṇṇahṛdayo 'bhavat || 6.101. ||

स मुहूर्तमनुध्याय बाष्पव्याकुललोचनः । बभूव संरब्धतरो युगान्त इव पावकः ।। ६.१०१. ॥

sa muhūrtamanudhyāya bāṣpavyākulalocanaḥ | babhūva saṃrabdhataro yugānta iva pāvakaḥ || 6.101. ||

न विषादस्य कालो ऽयमिति सञ्चिन्त्य राघवः । चक्रे सुतुमुलं युद्धं रावणस्य वधे धृतः । सर्वयत्नेन महता लक्ष्मणं सन्निरीक्ष्य च ।। ६.१०१. ॥

na viṣādasya kālo 'yamiti sañcintya rāghavaḥ | cakre sutumulaṃ yuddhaṃ rāvaṇasya vadhe dhṛtaḥ | sarvayatnena mahatā lakṣmaṇaṃ sannirīkṣya ca || 6.101. ||

स ददर्श ततो रामः शक्त्या भिन्नं महाहवे । लक्ष्मणं रुधिरादिग्धं सपन्नगमिवाचलम् ।। ६.१०१. ॥

sa dadarśa tato rāmaḥ śaktyā bhinnaṃ mahāhave | lakṣmaṇaṃ rudhirādigdhaṃ sapannagamivācalam || 6.101. ||

तामपि प्रहितां शक्तिं रावणेन बलीयसा । यत्नतस्ते हरिश्रेष्ठा न शेकुरवमर्दितुम् ।। ६.१०१. ॥

tāmapi prahitāṃ śaktiṃ rāvaṇena balīyasā | yatnataste hariśreṣṭhā na śekuravamarditum || 6.101. ||

अर्दिताश्चैव बाणौघैः क्षिप्रहस्तेन रक्षसा । । ६.१०१. ॥

arditāścaiva bāṇaughaiḥ kṣiprahastena rakṣasā | | 6.101. ||

सौमित्रिं सा विनिर्भिद्य प्रविष्टा धरणीतलम् । । ६.१०१. ॥

saumitriṃ sā vinirbhidya praviṣṭā dharaṇītalam | | 6.101. ||

तां कराभ्यां परामृश्य रामः शक्तिं भयावहाम् । बभञ्ज समरे क्रुद्धो बलवान् विचकर्ष च ।। ६.१०१. ॥

tāṃ karābhyāṃ parāmṛśya rāmaḥ śaktiṃ bhayāvahām | babhañja samare kruddho balavān vicakarṣa ca || 6.101. ||

तस्य निष्कर्षतः शक्तिं रावणेन बलीयसा । शराः सर्वेषु गात्रेषु पातिता मर्मभेदिनः ।। ६.१०१. ॥

tasya niṣkarṣataḥ śaktiṃ rāvaṇena balīyasā | śarāḥ sarveṣu gātreṣu pātitā marmabhedinaḥ || 6.101. ||

अचिन्तयित्वा तान् बाणान् समाश्लिष्य च लक्ष्णमम् । अब्रवीच्छ हनूमन्तं सुग्रीवं चैव राघवः ।। ६.१०१. ॥

acintayitvā tān bāṇān samāśliṣya ca lakṣṇamam | abravīccha hanūmantaṃ sugrīvaṃ caiva rāghavaḥ || 6.101. ||

लक्ष्मणं परिवार्येह तिष्ठध्वं वानरोत्तमाः । । ६.१०१. ॥

lakṣmaṇaṃ parivāryeha tiṣṭhadhvaṃ vānarottamāḥ | | 6.101. ||

पराक्रमस्य कालो ऽयं सम्प्राप्तो मे चिरेप्सितः । पापात्मा ऽयं दशग्रीवो वध्यतां पापनिश्चयः । काङ्क्षतः स्तोककस्येव घर्मान्ते मेघदर्शनम् ।। ६.१०१. ॥

parākramasya kālo 'yaṃ samprāpto me cirepsitaḥ | pāpātmā 'yaṃ daśagrīvo vadhyatāṃ pāpaniścayaḥ | kāṅkṣataḥ stokakasyeva gharmānte meghadarśanam || 6.101. ||

अस्मिन् मुहूर्ते न चिरात् सत्यं प्रतिशृणोमि वः । अरावणमरामं वा जगद्द्रक्ष्यथ वानराः ।। ६.१०१. ॥

asmin muhūrte na cirāt satyaṃ pratiśṛṇomi vaḥ | arāvaṇamarāmaṃ vā jagaddrakṣyatha vānarāḥ || 6.101. ||

राज्यनाशं वने वासं दण्डके परिधावनम् । वैदेह्याश्च परामर्शं रक्षोभिश्च समागमम् ।। ६.१०१. ॥

rājyanāśaṃ vane vāsaṃ daṇḍake paridhāvanam | vaidehyāśca parāmarśaṃ rakṣobhiśca samāgamam || 6.101. ||

प्राप्तं दुःखं महद्घोरं क्लेशं च निरयोपमम् । अद्य सर्वमहं त्यक्ष्ये निहत्वा रावणं रणे ।। ६.१०१. ॥

prāptaṃ duḥkhaṃ mahadghoraṃ kleśaṃ ca nirayopamam | adya sarvamahaṃ tyakṣye nihatvā rāvaṇaṃ raṇe || 6.101. ||

यदर्थं वानरं सैन्यं समानीतमिदं मया । सुग्रीवश्च कृतो राज्ये निहत्वा वालिनं रणे ।। ६.१०१. ॥

yadarthaṃ vānaraṃ sainyaṃ samānītamidaṃ mayā | sugrīvaśca kṛto rājye nihatvā vālinaṃ raṇe || 6.101. ||

यदर्थं सागरः क्रान्तः सेतुर्बद्धश्च सागरे । सो ऽयमद्य रणे पापश्चक्षुर्विषयमागतः ।। ६.१०१. ॥

yadarthaṃ sāgaraḥ krāntaḥ seturbaddhaśca sāgare | so 'yamadya raṇe pāpaścakṣurviṣayamāgataḥ || 6.101. ||

चक्षुर्विषयमागम्य नायं जीवितुमर्हति । दृष्टिं दृष्टिविषस्येव सर्पस्य मम रावणः ।। ६.१०१. ॥

cakṣurviṣayamāgamya nāyaṃ jīvitumarhati | dṛṣṭiṃ dṛṣṭiviṣasyeva sarpasya mama rāvaṇaḥ || 6.101. ||

स्वस्थाः पश्यत दुर्धर्षा युद्धं वानरपुङ्गवाः । आसीनाः पर्वताग्रेषु ममेदं रावणस्य च ।। ६.१०१. ॥

svasthāḥ paśyata durdharṣā yuddhaṃ vānarapuṅgavāḥ | āsīnāḥ parvatāgreṣu mamedaṃ rāvaṇasya ca || 6.101. ||

अद्य रामस्य रामत्वं पश्यन्तु मम संयुगे । त्रयो लोकाः सगन्धर्वाः सदेवाः सर्षिचारणाः ।। ६.१०१. ॥

adya rāmasya rāmatvaṃ paśyantu mama saṃyuge | trayo lokāḥ sagandharvāḥ sadevāḥ sarṣicāraṇāḥ || 6.101. ||

अद्य कर्म करिष्यामि यल्लोकाः सचराचराः । सदेवाः कथयिष्यन्ति यावद्भूमिर्धरिष्यति । समागम्य सदा लोके यथा युद्धं प्रवर्तितम् ।। ६.१०१. ॥

adya karma kariṣyāmi yallokāḥ sacarācarāḥ | sadevāḥ kathayiṣyanti yāvadbhūmirdhariṣyati | samāgamya sadā loke yathā yuddhaṃ pravartitam || 6.101. ||

एवमुक्त्वा शितैर्बाणैस्तप्तकाञ्चनभूषणैः । आजघान दशग्रीवं रणे रामः समाहितः ।। ६.१०१. ॥

evamuktvā śitairbāṇaistaptakāñcanabhūṣaṇaiḥ | ājaghāna daśagrīvaṃ raṇe rāmaḥ samāhitaḥ || 6.101. ||

अथ प्रदीप्तैर्नाराचैर्मुसलैश्चापि रावणः । अभ्यवर्षत्तदा रामं धाराभिरिव तोयदः ।। ६.१०१. ॥

atha pradīptairnārācairmusalaiścāpi rāvaṇaḥ | abhyavarṣattadā rāmaṃ dhārābhiriva toyadaḥ || 6.101. ||

रामरावणमुक्तानामन्योन्यमभिनिघ्नताम् । शराणां च शराणां च बभूव तुमुलः स्वनः ।। ६.१०१. ॥

rāmarāvaṇamuktānāmanyonyamabhinighnatām | śarāṇāṃ ca śarāṇāṃ ca babhūva tumulaḥ svanaḥ || 6.101. ||

ते भिन्नाश्च विकीर्णाश्च रामरावणयोः शराः । अन्तरिक्षात् प्रदीप्ताग्रा निपेतुर्धरणीतले ।। ६.१०१. ॥

te bhinnāśca vikīrṇāśca rāmarāvaṇayoḥ śarāḥ | antarikṣāt pradīptāgrā nipeturdharaṇītale || 6.101. ||

तयोर्ज्यातलनिर्घोषो रामरावणयोर्महान् । त्रासनः सर्वभूतानां सम्बभूवाद्भुतोपमः ।। ६.१०१. ॥

tayorjyātalanirghoṣo rāmarāvaṇayormahān | trāsanaḥ sarvabhūtānāṃ sambabhūvādbhutopamaḥ || 6.101. ||

स कीर्यमाणः शरजालवृष्टिभिर्महात्मना दीप्तधनुष्मता ऽर्दितः । भयात् प्रदुद्राव समेत्य रावणो यथा ऽनिलेनाभिहतो बलाहकः ।। ६.१०१. ॥

sa kīryamāṇaḥ śarajālavṛṣṭibhirmahātmanā dīptadhanuṣmatā 'rditaḥ | bhayāt pradudrāva sametya rāvaṇo yathā 'nilenābhihato balāhakaḥ || 6.101. ||

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे एकोत्तरशततमः सर्गः ॥

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīye ādikāvye śrīmadyuddhakāṇḍe ekottaraśatatamaḥ sargaḥ ||