Ramayana · Sarga 6.1

Sarga 1

सर्गः 1

Hearing Hanuman's report, Rama praises him and embraces

In this chapterSanskrit allTransliteration allEnglish allHindi allWord meanings allHinglish none yetMissing layers are left empty, never guessed.

1.1VR-6-1-1

श्रुत्वा हनुमतो वाक्यम् यथावद्भिभाषितम् । रामः प्रीतिसमायुक्तो वाक्यमुत्तरमब्रवीत् ॥

śrutvā hanumato vākyam yathāvadbhibhāṣitam | rāmaḥ prītisamāyukto vākyamuttaramabravīt ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

रामःRamaयथावत्:in that mannerअभिभाषितम् :spokenहनुमतःby Hanumanवाक्यम्:words,श्रुत्वा: having heardप्रीतिसमायुक्तःfilled with loveउत्तरम:repliedवाक्यम्:wordsअब्रवीत्:said

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHaving heard Hanuman's words, full of love, Rama replied.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)हनुमान जी के द्वारा यथावत् रूप से कहे हुए इन वचनों को सुनकर भगवान् श्रीराम बड़े प्रसन्न हुए और इस प्रकार उत्तम वचन बोले-

Hinglish

1.2VR-6-1-2

कृतम् हनुमता कार्यम् सुमहद्भुवि दुर्लभम् । मनसापि यदन्येन न शक्यम् धरणीतले ॥

kṛtam hanumatā kāryam sumahadbhuvi durlabham | manasāpi yadanyena na śakyam dharaṇītale ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

हनुमता:Hanumanयत्:suchधरणीतले:on this earthअन्येन:by any oneमनसापि:even to thinkनशक्यम्:not possibleसुमहत्:mightyभुवि:worldदुर्लभम्:difficultकार्यम्:taskकृतम्:has performed.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Hanuman You have performed a mighty task indeed, which is difficult even to think of in this world and not possible for any one else on this earth."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘हनुमान् ने बड़ा भारी कार्य किया है। भूतल पर ऐसा कार्य होना कठिन है। इस भूमण्डल में दूसरा कोई तो ऐसा कार्य करने की बात मनके द्वारा सोच भी नहीं सकता

Hinglish

1.3VR-6-1-3

न हि तम् परिपश्यामि यस्तरेत महोदधिम् । अन्यत्र गुरुडाद्वायोरन्यत्र च हनूमतः ॥

na hi tam paripaśyāmi yastareta mahodadhim | anyatra guruḍādvāyoranyatra ca hanūmataḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

गरुडात्:by Garuda( the vehicle of Visnu )वायोःby windgodअन्यत्र:anyone other thanहनूमतःby Hanumanअन्यत्र:none other thanयःthisमहार्णवम्:great oceanतरेत:can crossहि:indeedपरिपश्यामि:not seen

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"None else than Garuda or Vayu have I seen to have crossed this great ocean crossed by you, Hanuman."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘गरुड़, वायु और हनुमान् को छोड़कर दूसरे किसी को मैं ऐसा नहीं देखता, जो महासागर को लाँघ सके

Hinglish

1.4VR-6-1-4

देवदानवयक्षाणाम् गन्धर्वोरगरक्षसाम् । अप्रधृष्याम् पुरीम् लङ्काम् रावणेन सुरक्षिताम् ॥

devadānavayakṣāṇām gandharvoragarakṣasām | apradhṛṣyām purīm laṅkām rāvaṇena surakṣitām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

देवदानवयक्षाणाम्:for devas, danavas, yakshasगन्धर्वोरगरक्षसाम्गन्धर्वोरगरक्षसाम्gandharvas ,uragas , rakshasasअप्रधृष्याम्:unimaginable to crossरावणेन:by Ravanaसुरक्षिताम्:highly protectedपुरीम्:cityसत्त्वम्:strengthआश्रित्य:resortedप्रविष्टःenterको नाम:who indeedश्वसन्:lifeनिष्क्रमेत्:can return

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Indeed, who has the strength to return alive after entering that city highly protected by Ravana. It is unimaginable even for devas, danavas, yakshas, gandharvas, uragas and rakshasas to cross."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)देवदानवयक्षाणां गन्धर्वोरगरक्षसाम्। अप्रधृष्यां पुरीं लङ्कां रावणेन सुरक्षिताम् प्रविष्टः सत्त्वमाश्रित्य जीवन को नाम निष्क्रमेत्

Hinglish

1.5VR-6-1-5

प्रविष्टः सत्त्वमाश्रित्य जीवन्को नाम निष्क्रमेत् । को विशेत्सुदुराधर्षाम् राक्षसैश्च सुरक्षिताम् ॥

praviṣṭaḥ sattvamāśritya jīvanko nāma niṣkramet | ko viśetsudurādharṣām rākṣasaiśca surakṣitām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

यःhe whoवीर्यबलसम्पन्नःabounding in valour and strengthहनूमतःHanumanनस्यात्:not possibleकःwhich सुदुराधर्षाम्: inaccessibleराक्षसैःby rakshasasसुरक्षिताम्:highly protectedविशेत्:to enter

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Except for Hanuman, who is abounding in valour and strength, it is not possible for others to enter the inaccessible Lanka highly protected by rakshasas."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जो हनुमान् के समान बल-पराक्रम से सम्पन्न न हो, ऐसा कौन पुरुष राक्षसों द्वारा सुरक्षित अत्यन्त दुर्जय लङ्का में प्रवेश कर सकता है

Hinglish

1.6VR-6-1-6

यो वीर्यबलसम्पन्नो न समः स्याद्धनूमतः । भृत्यकार्यम् हनुमता सुग्रीवस्य कृतम् महत् ॥

yo vīryabalasampanno na samaḥ syāddhanūmataḥ | bhṛtyakāryam hanumatā sugrīvasya kṛtam mahat ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

हनुमता:Hanumanविक्रमस्य:by his valourसदृशम्:mighty formस्वबलम्:own strengthविधाय:what ought to be doneसुग्रीवस्य:Sugriva'sमहत्:greatभृत्यकार्यम्:task assignedकृतम्:carried out

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Hanuman, with his mighty form and valour not only carried out a great task assigned by Sugriva but also what had to be done as duty."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘हनुमान् ने समुद्र-लङ्घन आदि कार्यों के द्वारा अपने पराक्रम के अनुरूप बल प्रकट करके एक सच्चे सेवक के योग्य सुग्रीव का बहुत बड़ा कार्य सम्पन्न किया है

Hinglish

1.7VR-6-1-7

एवम् विधाय स्वबलम् सदृशम् विक्रमस्य च । यो हि भृत्यो नियुक्तः सन् भर्त्रा कर्मणि दुष्करे ॥

evam vidhāya svabalam sadṛśam vikramasya ca | yo hi bhṛtyo niyuktaḥ san bhartrā karmaṇi duṣkare ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

यःhe whoभृत्यःservantदुष्करे:formidableकर्मणि:taskभर्त्रा:masterनियुक्तःentrusted byसन्:bestowतत्:thatअनुरागेण:with loveकुर्यात्:doesतम्:himपुरुषोत्तमम्:the best among menआहुःis said to be

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"He, who carries out a formidable task entrusted to him by the master, with love is said to be the best among men."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)हिन्दू धर्म

Hinglish

1.8VR-6-1-8

कुर्यात्तदुनुरागेण तमहुः पुरुषोत्तमम् । यो नियुक्तः परम् कार्यम् न कुर्यान्नऋपतेः प्रियम् ॥

kuryāttadunurāgeṇa tamahuḥ puruṣottamam | yo niyuktaḥ param kāryam na kuryānnaṛpateḥ priyam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

यःheभृत्यःis a servantसमर्थ:efficientअभृत्य:not a servantनियुक्तःtoldनृपते:by kingप्रियम्:dearकार्यम्:workपरम्:otherनकुर्यात्:does not doतम्:himनरम्:mediocreअहु:said to be

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAn efficient servant does not only do what is asked but also does the work dear to the king. One who does not do so is said to be mediocre.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जो एक कार्य में नियुक्त होकर योग्यता और सामर्थ्य होने पर भी स्वामी के दूसरे प्रिय कार्य को नहीं करता (स्वामी ने जितना कहा है, उतना ही करके लौट आता है) वह मध्यम श्रेणी का सेवक बताया गया है

Hinglish

1.9VR-6-1-9

भृत्यो युक्तः समर्थश्च तमाहुर्मध्यम् नरम् । नियुक्तो नृपतेः कार्यम् न कुर्याद्यः समाहितः ॥

bhṛtyo yuktaḥ samarthaśca tamāhurmadhyam naram | niyukto nṛpateḥ kāryam na kuryādyaḥ samāhitaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

नियुक्तःone who is entrustedयःheभृत्यःservantयुक्तःcapableसमर्थश्च:who is efficientनृपतेःby the kingकार्यम्:workसमाहितःwho has agreedकुर्यात्:not do the workतम्:himपुरुषाधमम्:lowly personअहुःsaid to be

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"If one who is capable and efficient has been entrusted with a task by a king and fails to do the work agreed to, is said to be a lowly person."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जो सेवक मालिक के किसी कार्य में नियुक्त होकर अपने में योग्यता और सामर्थ्य के होते हुए भी उसे सावधानी से पूरा नहीं करता, वह अधम कोटि का कहा गया है

Hinglish

1.10VR-6-1-10

भृत्यो युक्तः समर्थश्च तमाहुः पुरुष्धमम् । तन्नियोगे नियुक्तेन कृतम् हनूमता ॥

bhṛtyo yuktaḥ samarthaśca tamāhuḥ puruṣdhamam | tanniyoge niyuktena kṛtam hanūmatā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

तत्:thatनियोगे:assignedनियुक्तेन:which is favourableहनूमता:Hanumanकृत्यम्:had to be doneकृतम्:having accomplishedआत्मा:on his ownन:notनीतःcarried out सुग्रीवश्चापि: even to Sugrivaतोषितःmade happy

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Having done the task assigned to him, Hanuman carried out what had to be done and accomplished without difficulty. This made Sugriva also happy."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘हनुमान् ने स्वामी के एक कार्य में नियुक्त होकर उसके साथ ही दूसरे महत्त्वपूर्ण कार्यों को भी पूरा किया, अपने गौरव में भी कमी नहीं आने दी—अपने आपको दूसरों की दृष्टि में छोटा नहीं बनने दिया और सुग्रीव को भी पूर्णतः संतुष्ट कर दिया

Hinglish

1.11VR-6-1-11

न चात्मा लघताम् नीतः सुग्रीवश्चापि तोषितः । अहम् च रघवम्शश्च लक्ष्मणश्च महाबलः ॥

na cātmā laghatām nītaḥ sugrīvaścāpi toṣitaḥ | aham ca raghavamśaśca lakṣmaṇaśca mahābalaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

वैदेह्या:Vaidehi'sदर्शनेन:by seeingअद्य:nowअहं च:I am alsoरघुवंशश्च:those of Raghu dynastyमहाबलःmightyलक्ष्मणश्च:Lakshmana'sधर्मतःrightfullyपरिरक्षिताःprotected.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"On Hanuman finding Vaidehi, I and, mighty Lakshmana and the whole of Raghu dynasty are now rightfully protected."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘आज हनुमान ने विदेहनन्दिनी सीता का पता लगाकर उन्हें अपनी आँखों देखकर धर्म के अनुसार मेरी, समस्त रघुवंश की और महाबली लक्ष्मण की भी रक्षा की है

Hinglish

1.12VR-6-1-12

वैदेह्या दर्शनेनाद्य धर्मतः परिरक्षिताः । इदम् तु मम दीनस्य मनो भूयः प्रकर्षति ॥

vaidehyā darśanenādya dharmataḥ parirakṣitāḥ | idam tu mama dīnasya mano bhūyaḥ prakarṣati ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

तु:on the other handप्रियाख्यातुःwho has spoken pleasing wordsअस्य:to himसदृशम्:to seeप्रियम्:pleasingयत् न कुर्मि:not able to do to such personइदम्:thisदीनस्य:piteousमम:meमनःmind भूयः furtherप्रकर्षति:causing exceedingly

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"On the other hand, it is a pity that I am not able to please such a person who has spoken pleasing words. Further this causes grief to me."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘आज मेरे पास पुरस्कार देने योग्य वस्तु का अभाव है, यह बात मेरे मन में बड़ी कसक पैदा कर रही है कि यहाँ जिसने मुझे ऐसा प्रिय संवाद सुनाया, उसका मैं कोई वैसा ही प्रिय कार्य नहीं कर पा रहा हूँ

Hinglish

1.13VR-6-1-13

यदिहास्य प्रियाक्ष्यातुर्न कुर्मि सदृशम् प्रियम् । एष सर्वस्वभूतस्तु परिष्वङ्गो हनुमतः ॥

yadihāsya priyākṣyāturna kurmi sadṛśam priyam | eṣa sarvasvabhūtastu pariṣvaṅgo hanumataḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

मया:meइमम्:suchकालम्:timeप्राप्य:attainedमहात्मनःgreat personतस्य:to himहनूमतःHanumanसर्वस्वभूतःeverythingएषः परिष्वङ्गःthis embraceमे दत्तःthat I give

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"To such a great one who attained success at this time, everything can be given. I give my embrace."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इस समय इन महात्मा हनुमान् को मैं केवल अपना प्रगाढ़ आलिङ्गन प्रदान करता हूँ, क्योंकि यही मेरा सर्वस्व है’

Hinglish

1.14VR-6-1-14

मया कालमिमम् प्राप्य दत्तस्तस्य महात्मनः । इत्युक्त्वा प्रीतिहृष्टाङ्गो रामस्तम् परिष्स्वजे ॥

mayā kālamimam prāpya dattastasya mahātmanaḥ | ityuktvā prītihṛṣṭāṅgo rāmastam pariṣsvaje ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

रामःRamaइति:thusउक्त्वा:having saidप्रीतिहृष्टाङ्गःexperiencing the joy of love all over the bodyकृतात्मानम्:one who has accomplishedकृतकार्यम्:his dutyउपागतम्:returned backतं हनूमन्तम्:to him, Hanumanपरिषस्वजे:embraced.

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHaving said so, Rama experienced the joy of love all over his body and embraced Hanuman who returned successful.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)ऐसा कहते-कहते रघुनाथजी के अङ्ग-प्रत्यङ्ग प्रेम से पुलकित हो गये और उन्होंने अपनी आज्ञा के पालन में सफलता पाकर लौटे हुए पवित्रात्मा हनुमान जी को हृदय से लगा लिया

Hinglish

1.15VR-6-1-15

हनुमन्तम् कृतात्मानम् क्R६इतवाक्यमुपागतम् । ध्यात्वा पुनरुवाचेदम् वचनम् रघुसत्तमः ॥

hanumantam kṛtātmānam kR6itavākyamupāgatam | dhyātvā punaruvācedam vacanam raghusattamaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

रघुनन्दनःRama the delight of Raghu dynastyध्यात्वा:thought overहरीणाम्:of monkeysईश्वरस्य:lordसुग्रीवस्य:Sugriva'sउपशृण्वतःwhile listeningपुनःagainइदं वचनम्:these wordsउवाच:spoke

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetRama, the delight of Raghu dynasty thought over and said while Sugriva, the lord of monkeys was still listening.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)फिर थोड़ी देर तक विचार करके रघुवंशशिरोमणि श्रीराम ने वानरराज सुग्रीव को सुनाकर यह बात कही —

Hinglish

1.16VR-6-1-16

हरीनामीश्वरस्यापि सुग्रीवस्योपशृण्वतः । सर्वथा सुकृतम् तावत्सीतायाः परिमार्गणम् ॥

harīnāmīśvarasyāpi sugrīvasyopaśṛṇvataḥ | sarvathā sukṛtam tāvatsītāyāḥ parimārgaṇam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

सीतायाःSita'sपरिमार्गणम्:in searchingसर्वथा:by all meansसुकृतम्:good workतु:but( on the contrary)सागरम्:oceanसमासाद्य :having succeededमम मनःmy mindपुनःagainनष्टम्:fear

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"By all means good work was done in searching for Sita. On the contrary, having succeeded, my mind is once again agitated when I think of (crossing) the ocean."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘बन्धुओ! सीता की खोज का काम तो सुचारु रूप से सम्पन्न हो गया; किंतु समुद्र तक की दुस्तरता का विचार करके मेरे मन का उत्साह फिर नष्ट हो गया

Hinglish

1.17VR-6-1-17

सागरम् तु समासाद्य पुनर्नष्टम् मनो मम । कथम् नाम समुद्रस्य दुष्पारस्य महाम्भसः ॥

sāgaram tu samāsādya punarnaṣṭam mano mama | katham nāma samudrasya duṣpārasya mahāmbhasaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

समागताःcome togetherहरय:monkeysदुष्पारस्य:difficult to crossमहाम्भसःvast oceanसमुद्रस्य:ocean'sदक्षिणम्:southernपारम्:shoreकथम्:how canगमिष्यन्ति:be able to cross

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"How will all the monkeys together be able to cross to the southern shore of the vast ocean? It is difficult to cross."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘महान् जलराशि से परिपूर्ण समुद्र को पार करना तो बड़ा ही कठिन काम है। यहाँ एकत्र हुए ये वानर समुद्र के दक्षिण तट पर कैसे पहुँचेंगे

Hinglish

1.18VR-6-1-18

हरयो दक्षिणम् पारम् गमिष्यन्ति समागताह् । यद्यप्येष तु वृत्तान्तो वैदेह्या गदितो मम ॥

harayo dakṣiṇam pāram gamiṣyanti samāgatāh | yadyapyeṣa tu vṛttānto vaidehyā gadito mama ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

वैदेह्या:to Vaidehiएषःall thisवृत्तान्तःmatterमम:by meगदितो:toldयद्यपि:even thoughहरीणाम्:the monkeysसमुद्रपारगमने :to cross the oceanउत्तरम्:enquiredकिम्:what

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"This has been told to me by Vaidehi. How will the monkeys cross the ocean(enquired Vaidehi)."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मेरी सीता ने भी यही संदेह उठाया था, जिसका वृत्तान्त अभी-अभी मुझसे कहा गया है। इन वानरों के समुद्र के पार जाने के विषय में जो प्रश्न खड़ा हुआ है, उसका वास्तविक उत्तर क्या है?’

Hinglish

1.19VR-6-1-19

समुद्रपारगमने हरीणाम् किमिहोत्तरम् । इत्युक्त्वा शोकसम्भ्रान्तो रामह् शत्रुनिबर्हणः ॥

samudrapāragamane harīṇām kimihottaram | ityuktvā śokasambhrānto rāmah śatrunibarhaṇaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)

शत्रुनिबर्हणःdestroyer of enemyमहाबाहुःmighty armedरामःRamaहनूमन्तम्:at Hanumanइति:thusउक्त्वा:saidशोकसंभ्रान्तःagitated with sorrowध्यानम्:reflectedउपागमत्:approaching

Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAgitated with sorrow, mighty armed Rama, the destroyer of enemies approached Hanuman and reflected (about the crossing of the ocean). इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये युद्धकाण्डे प्रथमस्सर्गः This is the end of the first Sarga of Yuddha Kanda of the first epic the holy Ramayana composed by sage Valmiki.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)हनुमान् जी से ऐसा कहकर शत्रुसूदन महाबाहु श्रीराम शोकाकुल होकर बड़ी चिन्ता में पड़ गये

Hinglish