Ramayana · Sarga 7.59

Sarga 59

सर्गः 59

Cursed with premature old age by Shukra, Yayati asks his sons to bear it; Yadu refuses but Puru accepts

Full sarga summary

Cursed with premature old age by Shukra, Yayati asks his sons to bear it; Yadu refuses but Puru accepts -- young again, Yayati enjoys life for ages, then returns the burden to Puru, anoints him king, and curses the refusing Yadu, whose line is cast out -- Rama draws the lesson of forbearance, and as he finishes, dawn breaks.

Summary: IIT Kanpur, Valmiki Ramayanam, via the Valmiki Ramayan Dataset (MIT).

Text
In this chapterSanskrit allTransliteration allEnglish allHindi allWord meanings allHinglish none yetMissing layers are left empty, never guessed.
59.1VR-7-59-1

श्रुत्वा तूशनसं क्रुद्धं तदा ऽ ऽर्तो नहुषात्मजः । जरां परमिकां प्राप्य यदुं वचनमब्रवीत् ।। ७.५९. ॥

śrutvā tūśanasaṃ kruddhaṃ tadā ' 'rto nahuṣātmajaḥ | jarāṃ paramikāṃ prāpya yaduṃ vacanamabravīt || 7.59. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
श्रुत्वाhaving heardतुindeedऊशनसम्Ushanas (Shukra)क्रुद्धम्angryतदाthenआर्तःdistressedनहुषात्मजःthe son of Nahusha (Yayati)जराम्old ageपरमिकाम्extremeप्राप्यhaving obtainedयदुम्to Yaduवचनम्wordsअब्रवीत्spoke.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHaving heard that Ushanas was angry, the distressed son of Nahusha, Yayati, then, having immediately obtained extreme old age, spoke these words to Yadu.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उशना शुक्राचार्य को क्रुद्ध सुनकर नहुषपुत्र ययाति आर्त हो उठे और प्रबल जरा को प्राप्त होकर उन्होंने यदु से कहा—

Hinglish
59.2VR-7-59-2

यदो त्वमसि धर्मज्ञो मदर्थं प्रतिगृह्यताम् । जरां परमिकां पुत्र भोगै रंस्ये महायशः ।। ७.५९. ॥

yado tvamasi dharmajño madarthaṃ pratigṛhyatām | jarāṃ paramikāṃ putra bhogai raṃsye mahāyaśaḥ || 7.59. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
यदोO Yaduत्वम्youअसिareधर्मज्ञःknower of dharmaमदर्थम्for my sakeप्रतिगृह्यताम्let it be accepted (by you)जराम्old ageपरमिकाम्extremeपुत्रO sonभोगैःwith enjoymentsरंस्येI shall delightमहायशःO greatly renowned one.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetYayati said, "O Yadu, you are a knower of righteousness; for my sake, please accept this extreme old age, O son, so that I, O greatly renowned one, may delight in enjoyments."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)यदो! तुम धर्मज्ञ हो; मेरे लिये यह जरा ले लो। महायशस्वी पुत्र! मैं अभी भोगों का उपभोग करना चाहता हूँ

Hinglish
59.3VR-7-59-3

न तावत्कृतकृत्यो ऽस्मि विषयेषु नरर्षभ । अनुभूय तदा कामं ततः प्राप्स्याम्यहं जराम् ।। ७.५९. ॥

na tāvatkṛtakṛtyo 'smi viṣayeṣu nararṣabha | anubhūya tadā kāmaṃ tataḥ prāpsyāmyahaṃ jarām || 7.59. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नnotतावत्yetकृतकृत्यःfulfilled (my desires)अस्मिI amविषयेषुin worldly pleasuresनरर्षभO best among menअनुभूयhaving experiencedतदाthenकामम्desireततःthereafterप्राप्स्यामिI shall obtainअहम्Iजराम्old age.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetYayati continued, "O best among men, I am not yet satisfied with worldly pleasures; only after fully experiencing my desires will I then accept old age."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)नरश्रेष्ठ! अभी विषयों में मैं कृतकृत्य नहीं हुआ हूँ। कामनाओं का अनुभव कर लेने के बाद फिर मैं यह जरा ले लूँगा

Hinglish
59.4VR-7-59-4

यदुस्तद्वचनं श्रुत्वा प्रत्युवाच नरर्षभम् । पुत्रस्ते दयितः पूरुः प्रतिगृह्णातु वै जराम् ।। ७.५९. ॥

yadustadvacanaṃ śrutvā pratyuvāca nararṣabham | putraste dayitaḥ pūruḥ pratigṛhṇātu vai jarām || 7.59. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
यदुःYaduतत्thoseवचनम्wordsश्रुत्वाhaving heardप्रत्युवाचrepliedनरर्षभम्to the best among menपुत्रःsonतेyourदयितःbelovedपूरुःPuruप्रतिगृह्णातुlet him acceptवैindeedजराम्old age.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHaving heard those words, Yadu replied to his father, the best among men, saying, "Let your beloved son Puru indeed accept this old age."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)यदु ने यह वचन सुनकर उन नरश्रेष्ठ को उत्तर दिया—"आपका प्रिय पुत्र पूरु ही यह जरा ग्रहण करे

Hinglish
59.5VR-7-59-5

बहिष्कृतो ऽहमर्थेषु सन्निकर्षाच्च पार्थिव । प्रतिगृह्णातु वै राजन्क सहाश्नाति भोजनम् ।। ७.५९. ॥

bahiṣkṛto 'hamartheṣu sannikarṣācca pārthiva | pratigṛhṇātu vai rājanka sahāśnāti bhojanam || 7.59. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
बहिष्कृतोexcludedअहम्Iअर्थेषुfrom worldly pleasuresसन्निकर्षात्due to old ageचandपार्थिवO kingप्रतिगृह्णातुlet him acceptवैindeedराजन्O kingकwhoसहाश्नातिeats togetherभोजनम्food.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO King, I am excluded from worldly pleasures due to old age; who indeed would eat food with me?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)पार्थिव! मैं तो सम्पत्ति और सामीप्य—दोनों से बहिष्कृत हूँ। राजन्! वही ग्रहण करे; जो साथ बैठकर भोजन करता है, वही तो साथ देता है

Hinglish
59.6VR-7-59-6

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राजा पूरुमथाब्रवीत् । इयं जरा महाबाहो मदर्थं प्रतिगृह्यताम् ।। ७.५९. ॥

tasya tadvacanaṃ śrutvā rājā pūrumathābravīt | iyaṃ jarā mahābāho madarthaṃ pratigṛhyatām || 7.59. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तस्यhisतत्thatवचनम्wordश्रुत्वाhaving heardराजाthe kingपूरुम्to Puruअथthenअब्रवीत्spokeइयम्thisजराold ageमहाबाहोO mighty-armed oneमदर्थम्for my sakeप्रतिगृह्यताम्let it be accepted.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHaving heard his words, the king then spoke to Puru, saying, "O mighty-armed one, let this old age be accepted for my sake."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)यदु का यह वचन सुनकर राजा ने पूरु से कहा—"महाबाहो! मेरे लिये यह जरा ग्रहण कर लो

Hinglish
59.7VR-7-59-7

नाहुषेणैवमुक्तस्तु पूरुः प्राञ्जलिरब्रवीत् । धन्यो ऽस्म्यनुगृहीतो ऽस्मि शासने ऽस्मि तव स्थितः ।। ७.५९. ॥

nāhuṣeṇaivamuktastu pūruḥ prāñjalirabravīt | dhanyo 'smyanugṛhīto 'smi śāsane 'smi tava sthitaḥ || 7.59. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नाहुषेणby Nahusha's sonएवम्thusउक्तःspokenतुindeedपूरुःPuruप्राञ्जलिःwith folded handsअब्रवीत्spokeधन्यःblessedअस्मिI amअनुगृहीतःfavoredअस्मिI amशासनेin the commandअस्मिI amतवyourस्थितःabiding.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThus addressed by Yayati, Puru spoke with folded hands, saying, "I am blessed, I am favored, and I abide by your command."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)नहुषनन्दन के ऐसा कहनेपर पूरु ने हाथ जोड़कर कहा—"मैं धन्य हूँ, अनुगृहीत हूँ; मैं आपके शासन में स्थित हूँ

Hinglish
59.8VR-7-59-8

पूरोर्वचनमाज्ञाय नाहुषः परया मुदा । प्रहर्षमतुलं लेभे जरां सङ्क्रामयच्च ताम् ।। ७.५९. ॥

pūrorvacanamājñāya nāhuṣaḥ parayā mudā | praharṣamatulaṃ lebhe jarāṃ saṅkrāmayacca tām || 7.59. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पूरोःPuru'sवचनम्wordआज्ञायhaving understoodनाहुषःNahusha's sonपरयाwith greatमुदाjoyप्रहर्षम्delightअतुलम्unequalledलेभेobtainedजराम्old ageसङ्क्रामयत्transferredचandताम्that.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHaving understood Puru's words, Yayati obtained unequalled delight with great joy and transferred that old age to him.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)पूरु का यह वचन सुनकर नहुषपुत्र को परम आनन्द हुआ; उन्हें अनुपम हर्ष हुआ और उन्होंने वह जरा उसे सौंप दी

Hinglish
59.9VR-7-59-9

ततः स राजा तरुणः प्राप्य यज्ञान्सहस्रशः । बहुवर्षसहस्राणि पालयामास मेदिनीम् ।। ७.५९. ॥

tataḥ sa rājā taruṇaḥ prāpya yajñānsahasraśaḥ | bahuvarṣasahasrāṇi pālayāmāsa medinīm || 7.59. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthereafterसःthatराजाkingतरुणःyoungप्राप्यhaving obtainedयज्ञान्sacrificesसहस्रशःby thousandsबहुवर्षसहस्राणिfor many thousands of yearsपालयमासruledमेदिनीम्the earth.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThereafter, that king, having become young again, performed thousands of sacrifices and ruled the earth for many thousands of years.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तब वे राजा तरुण होकर सहस्रों यज्ञ करते हुए बहुत हजार वर्षोंतक पृथ्वी का पालन करते रहे

Hinglish
59.10VR-7-59-10

अथ दीर्घस्य कालस्य राजा पूरुमथाब्रवीत् । आनयस्व जरां पुत्र न्यासं निर्यातयस्व मे ।। ७.५९. ॥

atha dīrghasya kālasya rājā pūrumathābravīt | ānayasva jarāṃ putra nyāsaṃ niryātayasva me || 7.59. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अथthenदीर्घस्य कालस्यafter a long timeराजाthe kingपूरुम्to Puruअथthenअब्रवीत्spokeआनयस्वbring backजराम्old ageपुत्रO sonन्यासम्the depositनिर्यातयस्वreturnमेto me.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAfter a long time, King Yayati then spoke to Puru, saying, "O son, bring back my old age; return the deposit to me."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)दीर्घकाल के बाद राजा ने पूरु से कहा—"पुत्र! अब वह जरा ले आओ; मेरी धरोहर मुझे लौटा दो

Hinglish
59.11VR-7-59-11

न्यासभूता मया पुत्र त्वयि सङ्क्रामिता जरा । तस्मात्प्रतिग्रहीष्यामि तां जरां मा व्यथां कृथाः ।। ७.५९. ॥

nyāsabhūtā mayā putra tvayi saṅkrāmitā jarā | tasmātpratigrahīṣyāmi tāṃ jarāṃ mā vyathāṃ kṛthāḥ || 7.59. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
न्यासभूताas a depositमयाby meपुत्रO sonत्वयिin youसङ्क्रामिताtransferredजराold ageतस्मात्thereforeप्रतिग्रहीष्यामिI will take backताम्thatजराम्old ageमा व्यथाम् कृथाःdo not feel distressed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO son, that old age was transferred to you by me as a deposit; therefore, I will take it back, so do not feel distressed.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)पुत्र! मैंने धरोहर के रूप में ही तुममें वह जरा रखी थी; इसलिये अब उसे वापस ले लूँगा—तुम व्यथा मत करना

Hinglish
59.12VR-7-59-12

प्रीतश्चास्मि महाबाहो शासनस्य प्रतिग्रहात् । त्वां चाहमभिषेक्ष्यामि प्रीतियुक्तो नराधिपम् ।। ७.५९. ॥

prītaścāsmi mahābāho śāsanasya pratigrahāt | tvāṃ cāhamabhiṣekṣyāmi prītiyukto narādhipam || 7.59. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
प्रीतःpleasedचandअस्मिI amमहाबाहोO mighty-armed oneशासनस्यof the commandप्रतिग्रहात्by the acceptanceत्वाम्youचandअहम्Iअभिषेक्ष्यामिwill anointप्रीतियुक्तःfilled with affectionनराधिपम्as king of men.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO mighty-armed one, I am pleased by your acceptance of my command, and I will affectionately anoint you as the king of men.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)महाबाहो! मेरे शासन को स्वीकार करने से मैं प्रसन्न हूँ और प्रीतिपूर्वक तुम्हीं को राजा के पदपर अभिषिक्त करूँगा

Hinglish
59.13VR-7-59-13

एवमुक्त्वा सुतं पूरुं ययातिर्नहुषात्मजः । देवयानीसुतं क्रुद्धो राजा वाक्यमुवाच ह ।। ७.५९. ॥

evamuktvā sutaṃ pūruṃ yayātirnahuṣātmajaḥ | devayānīsutaṃ kruddho rājā vākyamuvāca ha || 7.59. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
एवम्thusउक्त्वाhaving spokenसुतम्to sonपूरुम्PuruययातिःYayatiनहुषात्मजःson of Nahushaदेवयानीसुतम्to Devayani's sonक्रुद्धःenragedराजाthe kingवाक्यम्wordsउवाच हspoke indeed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHaving thus spoken to his son Puru, King Yayati, the son of Nahusha, then spoke enraged words to Devayani's son.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)अपने पुत्र पूरु से ऐसा कहकर नहुषपुत्र राजा ययाति ने क्रुद्ध होकर देवयानी के पुत्र यदु से यह वचन कहा—

Hinglish
59.14VR-7-59-14

राक्षसस्त्वं मया जातः पुत्ररूपो दुरासदः । प्रतिहंसि ममाज्ञां यत् प्रजार्थे विफलो भव ।। ७.५९. ॥

rākṣasastvaṃ mayā jātaḥ putrarūpo durāsadaḥ | pratihaṃsi mamājñāṃ yat prajārthe viphalo bhava || 7.59. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राक्षसःa demonत्वम्youमयाby meजातःbornपुत्ररूपःin the form of a sonदुरासदःwickedप्रतिहंसिyou rejectमम आज्ञाम्my commandयत्becauseप्रजार्थेfor the purpose of progenyविफलःfruitlessभवbecome.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetYou are a wicked demon born by me in the form of a son, because you reject my command, you shall become fruitless in terms of progeny.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तुम मुझसे पुत्र के रूप में उत्पन्न हुए एक दुर्जय राक्षस ही हो। तुमने मेरी आज्ञा का उल्लङ्घन किया है, इसलिये सन्तान के विषय में निष्फल रहो

Hinglish
59.15VR-7-59-15

पितरं गुरुभूतं मां यस्मात्त्वमवमन्यसे । राक्षसान्यातुधानांस्त्वं जनयिष्यसि दारुणान् ।। ७.५९. ॥

pitaraṃ gurubhūtaṃ māṃ yasmāttvamavamanyase | rākṣasānyātudhānāṃstvaṃ janayiṣyasi dāruṇān || 7.59. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पितरंfatherगुरुभूतंwho is like a preceptorमांmeयस्मात्becauseत्वम्youअवमन्यसेdisrespectराक्षसान्Rakshasasयातुधानान्Yatudhanasत्वम्youजनयिष्यसिwill give birth toदारुणान्terrible.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetBecause you disrespect me, your father and preceptor, you will give birth to terrible Rakshasas and Yatudhanas.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तुमने गुरुतुल्य मुझ पिता की अवमानना की है, इसलिये तुम दारुण राक्षसों और यातुधानों को ही उत्पन्न करोगे

Hinglish
59.16VR-7-59-16

न तु सोमकुलोत्पन्ने वंशे स्थास्यति दुर्मतेः । वंशो ऽपि भवतस्तुल्यो दुर्विनीतो भविष्यति ।। ७.५९. ॥

na tu somakulotpanne vaṃśe sthāsyati durmateḥ | vaṃśo 'pi bhavatastulyo durvinīto bhaviṣyati || 7.59. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नnotतुindeedसोमकुलोत्पन्नेborn in the Lunar dynastyवंशेin the lineageस्थास्यतिwill remainदुर्मतेःof the evil-minded oneवंशोlineageअपिalsoभवतःyourतुल्यःsimilarदुर्विनीतःill-behavedभविष्यतिwill be.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe lineage of that evil-minded one (Yati) will not endure in the Lunar dynasty, and your own progeny will also be ill-behaved like you.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उस दुर्बुद्धि का वंश सोमकुल में उत्पन्न वंश के भीतर स्थान नहीं पायेगा; तुम्हारा वंश भी तुम्हारे ही समान दुर्विनीत होगा

Hinglish
59.17VR-7-59-17

तमेवमुक्त्वा राजर्षिः पूरुं राज्यविवर्धनम् । अभिषेकेण सम्पूज्य आश्रमं प्रविवेश ह ।। ७.५९. ॥

tamevamuktvā rājarṣiḥ pūruṃ rājyavivardhanam | abhiṣekeṇa sampūjya āśramaṃ praviveśa ha || 7.59. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तम्himएवम्thusउक्त्वाhaving saidराजर्षिःthe royal sageपूरुंPuruराज्यविवर्धनम्who would expand the kingdomअभिषेकेणwith coronationसम्पूज्यhaving honoredआश्रमंhermitageप्रविवेशenteredहindeed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHaving thus spoken, the royal sage Yayati honored Puru, who was destined to expand the kingdom, with a coronation and then entered his hermitage.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)राज्य की वृद्धि करनेवाले अपने पुत्र पूरु से ऐसा कहकर उन राजर्षि ने अभिषेक द्वारा उसका सम्मान किया और स्वयं आश्रम में प्रवेश किया

Hinglish
59.18VR-7-59-18

ततः कालेन महता दिष्टान्तमुपजग्मिवान् । त्रिदिवं सङ्गतो राजा ययातिर्नहुषात्मजः ।। ७.५९. ॥

tataḥ kālena mahatā diṣṭāntamupajagmivān | tridivaṃ saṅgato rājā yayātirnahuṣātmajaḥ || 7.59. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthereafterकालेनby timeमहताgreatदिष्टान्तम्end of destinyउपजग्मिवान्reachedत्रिदिवंheavenसङ्गतःwent toराजाkingययातिःYayatiनहुषात्मजःson of Nahusha.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAfter a long time, King Yayati, the son of Nahusha, reached the end of his life and ascended to heaven.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)फिर दीर्घकाल के बाद नहुषपुत्र राजा ययाति अपने नियत अन्त को प्राप्त होकर स्वर्ग को चले गये

Hinglish
59.19VR-7-59-19

पूरुश्चकार तद्राज्यं धर्मेण महता वृतः । प्रतिष्ठाने पुरवरे काशिराज्ये महायशाः ।। ७.५९. ॥

pūruścakāra tadrājyaṃ dharmeṇa mahatā vṛtaḥ | pratiṣṭhāne puravare kāśirājye mahāyaśāḥ || 7.59. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पूरुःPuruचकारruledतद्राज्यंthat kingdomधर्मेणwith righteousnessमहताgreatवृतःendowed withप्रतिष्ठानेin Pratishthanaपुरवरेin the excellent cityकाशिराज्येin the kingdom of Kashiमहायशाःgreatly renowned.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe greatly renowned Puru, endowed with great righteousness, ruled that kingdom from the excellent city of Pratishthana in the Kashi region.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)महायशस्वी पूरु ने महान् धर्म से युक्त होकर काशिराज्य के श्रेष्ठ नगर प्रतिष्ठान में उस राज्य का पालन किया

Hinglish
59.20VR-7-59-20

यदुस्तु जनयामास यातुधानान्सहस्रशः । पुरे क्रौञ्चवने दुर्गे राजवंशबहिष्कृतः ।। ७.५९. ॥

yadustu janayāmāsa yātudhānānsahasraśaḥ | pure krauñcavane durge rājavaṃśabahiṣkṛtaḥ || 7.59. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
यदुस्तुYadu, howeverजनयामासbegotयातुधानान्Rākṣasasसहस्रशःby thousandsपुरेin the regionक्रौञ्चवनेof Krauñcavanaदुर्गेin a difficult-to-access placeराजवंशबहिष्कृतःexcluded from the royal lineage.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetKing Yadu, having been excluded from the royal lineage, begot thousands of Rākṣasas in the inaccessible region of Krauñcavana.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)और राजवंश से बहिष्कृत यदु ने क्रौञ्चवन के दुर्गम नगर में सहस्रों यातुधानों को उत्पन्न किया

Hinglish
59.21VR-7-59-21

एष तूशनसा मुक्तः शापोत्सर्गो ययातिना । धारितः क्षत्रधर्मेण यन्निमिश्च न चक्षमे ।। ७.५९. ॥

eṣa tūśanasā muktaḥ śāpotsargo yayātinā | dhāritaḥ kṣatradharmeṇa yannimiśca na cakṣame || 7.59. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
एषःthisतुindeedउशनसाby Uśanasमुक्तःgivenशापोत्सर्गःthe curseययातिनाby Yayātiधारितःwas borneक्षत्रधर्मेणby the duty of a Kṣatriyaयत्whichनिमिश्चand Nimiनnotचक्षमेtolerated.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThis curse, given by Uśanas, was indeed borne by Yayāti due to his Kṣatriya duty, a burden which even Nimi could not tolerate.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)यह जो शाप उशना शुक्राचार्य ने दिया था, उसे ययाति ने क्षत्रियधर्म से धारण किया; जबकि निमि वैसा नहीं सह सके

Hinglish
59.22VR-7-59-22

एतत्ते सर्वमाख्यातं दर्शनं सर्वकारिणाम् । अनुवर्तामहे सौम्य दोषो न स्याद्यथा नृगे ।। ७.५९. ॥

etatte sarvamākhyātaṃ darśanaṃ sarvakāriṇām | anuvartāmahe saumya doṣo na syādyathā nṛge || 7.59. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
एतत्thisतेto youसर्वम्allआख्यातम्has been narratedदर्शनम्the lessonसर्वकारिणाम्for all actionsअनुवर्तामहेwe shall followसौम्यO gentle oneदोषःfaultन स्यात्may not beयथाasनृगेin Nṛga.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetO gentle one, all this has been narrated to you as a lesson for all actions, so that we may follow it and avoid a fault like that of Nṛga.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)सौम्य! सब कुछ करनेवालों का यह दर्शन मैंने तुम्हें कह सुनाया। हम भी उसीका अनुसरण करें, जिससे नृग जैसा दोष हमें न लगे

Hinglish
59.23VR-7-59-23

इति कथयति रामे चन्द्रतुल्यानने च प्रविरलतरतारं व्योम जज्ञे तदानीम् । अरुणकिरणरक्ता दिग्बभौ चैव पूर्वा कुसुमरसविमुक्तं वस्त्रमाकुण्ठितेव ।। ७.५९. ॥

iti kathayati rāme candratulyānane ca praviralataratāraṃ vyoma jajñe tadānīm | aruṇakiraṇaraktā digbabhau caiva pūrvā kusumarasavimuktaṃ vastramākuṇṭhiteva || 7.59. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
इतिthusकथयतिwhile speakingरामेRāmaचन्द्रतुल्याननेwhose face was like the moonचandप्रविरलतरतारम्with stars becoming very sparseव्योमthe skyजज्ञेbecameतदानीम्at that timeअरुणकिरणरक्ताreddened by the rays of dawnदिक्the directionबभौshoneचैवand indeedपूर्वाthe easternकुसुमरसविमुक्तम्a garment released from flower juice (faded)वस्त्रम्garmentआकुण्ठितेवas if rolled up.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAs Rāma, whose face was like the moon, spoke thus, the sky at that time became very sparse with stars, and the eastern direction shone, reddened by the rays of dawn, like a faded garment being rolled up. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमदुत्तरकाण्डे एकोनषष्टितमः सर्गः ।। 59 ।। Thus ends the fifty-ninth sarga of Uttara Kanda of the holy Ramayana the first epic composed by sage Valmiki.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)चन्द्रमा के समान मुखवाले श्रीराम जब यह कथा कह रहे थे, उसी समय आकाश में तारे विरल हो गये और पूर्व दिशा अरुण किरणों से रँगकर ऐसी शोभा पाने लगी, मानो पुष्पों के रस से रँगा हुआ वस्त्र फैला दिया गया हो

Hinglish