Sarga 63

ततो मूर्ध्ना निपतितं वानरं वानरर्षभः । दृष्ट्वैवोद्विग्नहृदयो वाक्यमेतदुवाच ह ।। ५.६३. ॥

tato mūrdhnā nipatitaṃ vānaraṃ vānararṣabhaḥ | dṛṣṭvaivodvignahṛdayo vākyametaduvāca ha || 5.63. ||

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ कस्मात् त्वं पादयोः पतितो मम । अभयं ते भवेद्वीर सर्वमेवाभिधीयताम् ।। ५.६३. ॥

uttiṣṭhottiṣṭha kasmāt tvaṃ pādayoḥ patito mama | abhayaṃ te bhavedvīra sarvamevābhidhīyatām || 5.63. ||

स तु विश्वासितस्तेन सुग्रीवेण महात्मना । उत्थाय सुमहाप्राज्ञो वाक्यं दधिमुखो ऽब्रवीत् ।। ५.६३. ॥

sa tu viśvāsitastena sugrīveṇa mahātmanā | utthāya sumahāprājño vākyaṃ dadhimukho 'bravīt || 5.63. ||

नैवर्क्षरजसा राजन्न त्वया नापि वालिना । वनं निसृष्टपूर्वं हि भक्षितं तच्च वानरैः ।। ५.६३. ॥

naivarkṣarajasā rājanna tvayā nāpi vālinā | vanaṃ nisṛṣṭapūrvaṃ hi bhakṣitaṃ tacca vānaraiḥ || 5.63. ||

एभिः प्रधर्षिताश्चैव वानरा वनरक्षिभिः । मधून्यचिन्तयित्वेमान् भक्षयन्ति पिबन्ति च ।। ५.६३. ॥

ebhiḥ pradharṣitāścaiva vānarā vanarakṣibhiḥ | madhūnyacintayitvemān bhakṣayanti pibanti ca || 5.63. ||

शिष्टमत्रापविध्यन्ति भक्षयन्ति तथा ऽपरे । निवार्यमाणास्ते सर्वे भ्रूवौ वै दर्शयन्ति हि ।। ५.६३. ॥

śiṣṭamatrāpavidhyanti bhakṣayanti tathā 'pare | nivāryamāṇāste sarve bhrūvau vai darśayanti hi || 5.63. ||

इमे हि संरब्धतरास्तथा तैः संप्रधर्षिताः । वारयन्तो वनातस्मात् क्रुद्वैर्वानरपुङ्गवैः ।। ५.६३. ॥

ime hi saṃrabdhatarāstathā taiḥ saṃpradharṣitāḥ | vārayanto vanātasmāt krudvairvānarapuṅgavaiḥ || 5.63. ||

ततस्तैर्बहुभिर्वीरैर्वानरैर्वानरर्षभः । संरक्तनयनैः क्रोधाद्धरयः प्रविचालिताः ।। ५.६३. ॥

tatastairbahubhirvīrairvānarairvānararṣabhaḥ | saṃraktanayanaiḥ krodhāddharayaḥ pravicālitāḥ || 5.63. ||

पाणिभिर्निहताः केचित् केचिज्जानुभिराहताः । प्रकृष्टाश्च यथाकामं देवमार्गं च दर्शिताः ।। ५.६३. ॥

pāṇibhirnihatāḥ kecit kecijjānubhirāhatāḥ | prakṛṣṭāśca yathākāmaṃ devamārgaṃ ca darśitāḥ || 5.63. ||

एवमेते हताः शूरास्त्वयि तिष्ठति भर्तरि । कृत्स्नं मधुवनं चैव प्रकामं तैः प्रभक्ष्यते ।। ५.६३. ॥

evamete hatāḥ śūrāstvayi tiṣṭhati bhartari | kṛtsnaṃ madhuvanaṃ caiva prakāmaṃ taiḥ prabhakṣyate || 5.63. ||

एवं विज्ञाप्यमानं तं सुग्रीवं वानरर्षभम् । अपृच्छत्तं महाप्राज्ञो लक्ष्मणः परवीरहा ।। ५.६३. ॥

evaṃ vijñāpyamānaṃ taṃ sugrīvaṃ vānararṣabham | apṛcchattaṃ mahāprājño lakṣmaṇaḥ paravīrahā || 5.63. ||

किमयं वानरो राजन् वनपः प्रत्युपस्थितः । कं चार्थमभिनिर्दिश्य दुःखितो वाक्यमब्रवीत् ।। ५.६३. ॥

kimayaṃ vānaro rājan vanapaḥ pratyupasthitaḥ | kaṃ cārthamabhinirdiśya duḥkhito vākyamabravīt || 5.63. ||

एवमुक्तस्तु सुग्रीवो लक्ष्मणेन महात्मना । लक्ष्मणं प्रत्युवाचेदं वाक्यं वाक्यविशारदः ।। ५.६३. ॥

evamuktastu sugrīvo lakṣmaṇena mahātmanā | lakṣmaṇaṃ pratyuvācedaṃ vākyaṃ vākyaviśāradaḥ || 5.63. ||

आर्य लक्ष्मण संप्राह वीरो दधिमुखः कपिः । अङ्गदप्रमुखैर्वीरैर्भक्षितं मधु वानरैः ।। ५.६३. ॥

ārya lakṣmaṇa saṃprāha vīro dadhimukhaḥ kapiḥ | aṅgadapramukhairvīrairbhakṣitaṃ madhu vānaraiḥ || 5.63. ||

विचित्य दक्षिणामाशामागतैर्हरिपुङ्गवैः । । ५.६३. ॥

vicitya dakṣiṇāmāśāmāgatairharipuṅgavaiḥ | | 5.63. ||

नैषामकृतकृत्यानामीदृशः स्यादुपक्रमः । आगतैश्च प्रमथितं यथा मधुवनं हि तैः ।। ५.६३. ॥

naiṣāmakṛtakṛtyānāmīdṛśaḥ syādupakramaḥ | āgataiśca pramathitaṃ yathā madhuvanaṃ hi taiḥ || 5.63. ||

धर्षितं च वनं कृत्स्नमुपयुक्तं च वानरैः । । ५.६३. ॥

dharṣitaṃ ca vanaṃ kṛtsnamupayuktaṃ ca vānaraiḥ | | 5.63. ||

वनं यदाभिपन्नास्ते साधितं कर्म वानरैः । दृष्टा देवी न सन्देहो न चान्येन हनूमता । न ह्यन्यः साधने हेतुः कर्मणो ऽस्य हनूमतः ।। ५.६३. ॥

vanaṃ yadābhipannāste sādhitaṃ karma vānaraiḥ | dṛṣṭā devī na sandeho na cānyena hanūmatā | na hyanyaḥ sādhane hetuḥ karmaṇo 'sya hanūmataḥ || 5.63. ||

कार्यसिद्धिर्मतिश्चैव तस्मिन् वानरपुङ्गवे । व्यवसायश्च वीर्यं च श्रुतं चापि प्रतिष्ठितम् ।। ५.६३. ॥

kāryasiddhirmatiścaiva tasmin vānarapuṅgave | vyavasāyaśca vīryaṃ ca śrutaṃ cāpi pratiṣṭhitam || 5.63. ||

जाम्बवान् यत्र नेता स्यादङ्गदश्च महाबलः । हनूमांश्चाप्यधिष्ठाता न तस्य गतिरन्यथा ।। ५.६३. ॥

jāmbavān yatra netā syādaṅgadaśca mahābalaḥ | hanūmāṃścāpyadhiṣṭhātā na tasya gatiranyathā || 5.63. ||

अङ्गदप्रमुखैर्वीरैर्हतं मधुवनं किल । वारयन्तश्च सहितास्तथा जानुभिराहताः ।। ५.६३. ॥

aṅgadapramukhairvīrairhataṃ madhuvanaṃ kila | vārayantaśca sahitāstathā jānubhirāhatāḥ || 5.63. ||

एतदर्थमयं प्राप्तो वक्तुं मधुरवागिह । नाम्ना दधिमुखो नाम हरिः प्रख्यातविक्रमः ।। ५.६३. ॥

etadarthamayaṃ prāpto vaktuṃ madhuravāgiha | nāmnā dadhimukho nāma hariḥ prakhyātavikramaḥ || 5.63. ||

दृष्टा सीता महाबाहो सौमित्रे पश्य तत्त्वतः । अभिगम्य तथासव- ?पिबन्ति मधु वानराः ।। ५.६३. ॥

dṛṣṭā sītā mahābāho saumitre paśya tattvataḥ | abhigamya tathāsava- ?pibanti madhu vānarāḥ || 5.63. ||

न चाप्यदृष्ट्वा वैदेहीं विश्रुताः पुरुषर्षभ । वनं दत्तवरं दिव्यं धर्षयेयुर्वनौकसः ।। ५.६३. ॥

na cāpyadṛṣṭvā vaidehīṃ viśrutāḥ puruṣarṣabha | vanaṃ dattavaraṃ divyaṃ dharṣayeyurvanaukasaḥ || 5.63. ||

ततः प्रहृष्टो धर्मात्मा लक्ष्मणः सहराघवः । श्रुत्वा कर्णसुखां वाणीं सुग्रीववदनाच्च्युताम् । प्राहृष्यत भृशं रामो लक्ष्मणश्च महाबलः ।। ५.६३. ॥

tataḥ prahṛṣṭo dharmātmā lakṣmaṇaḥ saharāghavaḥ | śrutvā karṇasukhāṃ vāṇīṃ sugrīvavadanāccyutām | prāhṛṣyata bhṛśaṃ rāmo lakṣmaṇaśca mahābalaḥ || 5.63. ||

श्रुत्वा दधिमुखस्येदं सुग्रीवस्तु प्रहृष्य च । वनपालं पुनर्वाक्यं सुग्रीवः प्रत्यभाषत ।। ५.६३. ॥

śrutvā dadhimukhasyedaṃ sugrīvastu prahṛṣya ca | vanapālaṃ punarvākyaṃ sugrīvaḥ pratyabhāṣata || 5.63. ||

प्रीतो ऽस्मि सो ऽहं युद्भुक्तं वनं तैः कृतकर्मभिः । मर्षितं मर्षणीयं च चेष्टितं कृतकर्मणाम् ।। ५.६३. ॥

prīto 'smi so 'haṃ yudbhuktaṃ vanaṃ taiḥ kṛtakarmabhiḥ | marṣitaṃ marṣaṇīyaṃ ca ceṣṭitaṃ kṛtakarmaṇām || 5.63. ||

इच्छामि शीघ्रं हनुमत्प्रधानान् शाखामृगांस्तान् मगृहराजदर्पान् । द्रष्टुं कृतार्थान् सह राघवाभ्यां श्रोतुं च सीताधिगमे प्रयत्नम् ।। ५.६३. ॥

icchāmi śīghraṃ hanumatpradhānān śākhāmṛgāṃstān magṛharājadarpān | draṣṭuṃ kṛtārthān saha rāghavābhyāṃ śrotuṃ ca sītādhigame prayatnam || 5.63. ||

प्रीतिस्पीताक्षौ सम्प्रहृष्टौ कुमारौ दृष्ट्वा सिद्धार्थौ वानराणां च राजा । अङ्गैः संहृष्टैः कर्मसिद्धिं विदित्वा बाह्वोरासन्नां सो ऽतिमात्रं ननन्द ।। ५.६३. ॥

prītispītākṣau samprahṛṣṭau kumārau dṛṣṭvā siddhārthau vānarāṇāṃ ca rājā | aṅgaiḥ saṃhṛṣṭaiḥ karmasiddhiṃ viditvā bāhvorāsannāṃ so 'timātraṃ nananda || 5.63. ||