Sarga 51

तं समीक्ष्य महासत्त्वं सत्त्ववान् हरिसत्तमः । वाक्यमर्थवदव्यग्रस्तमुवाच दशाननम् ।। ५.५१. ॥

taṃ samīkṣya mahāsattvaṃ sattvavān harisattamaḥ | vākyamarthavadavyagrastamuvāca daśānanam || 5.51. ||

अहं सुग्रीवसन्देशादिह प्राप्तस्तवालयम् । राक्षसेन्द्र हरीशस्त्वां भ्राता कुशलमब्रवीत् ।। ५.५१. ॥

ahaṃ sugrīvasandeśādiha prāptastavālayam | rākṣasendra harīśastvāṃ bhrātā kuśalamabravīt || 5.51. ||

भ्रातुः शृणु समादेशं सुग्रीवस्य महात्मनः । धर्मार्थोपहितं वाक्यमिह चामुत्र च क्षमम् ।। ५.५१. ॥

bhrātuḥ śṛṇu samādeśaṃ sugrīvasya mahātmanaḥ | dharmārthopahitaṃ vākyamiha cāmutra ca kṣamam || 5.51. ||

राजा दशरथो नाम रथकुञ्जरवाजिमान् । पितेव बन्धुर्लोकस्य सुरेश्वरसमद्युतिः ।। ५.५१. ॥

rājā daśaratho nāma rathakuñjaravājimān | piteva bandhurlokasya sureśvarasamadyutiḥ || 5.51. ||

ज्येष्ठस्तस्य महाबाहुः पुत्रः प्रियकरः प्रभुः । पितुर्निर्देशान्निष्क्रान्तः प्रविष्टो दण्डकावनम् ।। ५.५१. ॥

jyeṣṭhastasya mahābāhuḥ putraḥ priyakaraḥ prabhuḥ | piturnirdeśānniṣkrāntaḥ praviṣṭo daṇḍakāvanam || 5.51. ||

लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया चापि भार्यया । रामो नाम महातेजा धर्म्यं पन्थानमाश्रितः ।। ५.५१. ॥

lakṣmaṇena saha bhrātrā sītayā cāpi bhāryayā | rāmo nāma mahātejā dharmyaṃ panthānamāśritaḥ || 5.51. ||

तस्य भार्या वने नष्टा सीता पतिमनुव्रता । वैदेहस्य सुता राज्ञो जनकस्य महात्मनः ।। ५.५१. ॥

tasya bhāryā vane naṣṭā sītā patimanuvratā | vaidehasya sutā rājño janakasya mahātmanaḥ || 5.51. ||

स मार्गमाणस्तां देवीं राजपुत्रः सहानुजः । ऋश्यमूकमनुप्राप्तः सुग्रीवेण समागतः ।। ५.५१. ॥

sa mārgamāṇastāṃ devīṃ rājaputraḥ sahānujaḥ | ṛśyamūkamanuprāptaḥ sugrīveṇa samāgataḥ || 5.51. ||

तस्य तेन प्रतिज्ञातं सीतायाः परिमार्गणम् । सुग्रीवस्यापि रामेण हरिराज्यं निवेदितम् ।। ५.५१. ॥

tasya tena pratijñātaṃ sītāyāḥ parimārgaṇam | sugrīvasyāpi rāmeṇa harirājyaṃ niveditam || 5.51. ||

ततस्तेन मृधे हत्वा राजपुत्रेण वालिनम् । सुग्रीवः स्थापितो राज्ये हर्यृक्षाणां गणेश्वरः ।। ५.५१. ॥

tatastena mṛdhe hatvā rājaputreṇa vālinam | sugrīvaḥ sthāpito rājye haryṛkṣāṇāṃ gaṇeśvaraḥ || 5.51. ||

त्वया विज्ञातपूर्वश्च वाली वानरपुङ्गवः । रामेण निहतः सङ्ख्ये शरेणैकेन वानरः ।। ५.५१. ॥

tvayā vijñātapūrvaśca vālī vānarapuṅgavaḥ | rāmeṇa nihataḥ saṅkhye śareṇaikena vānaraḥ || 5.51. ||

स सीतामार्गणे व्यग्रः सुग्रीवः सत्यसङ्गरः । हरीन् संप्रेषयामास दिशः सर्वा हरीश्वरः ।। ५.५१. ॥

sa sītāmārgaṇe vyagraḥ sugrīvaḥ satyasaṅgaraḥ | harīn saṃpreṣayāmāsa diśaḥ sarvā harīśvaraḥ || 5.51. ||

तां हरीणां सहस्राणि शतानि नियुतानि च । दिक्षु सर्वासु मार्गन्ते ह्यधश्चोपरि चाम्बरे ।। ५.५१. ॥

tāṃ harīṇāṃ sahasrāṇi śatāni niyutāni ca | dikṣu sarvāsu mārgante hyadhaścopari cāmbare || 5.51. ||

वैनतेयसमाः केचित् केचित्तत्रानिलोपमाः । असङ्गगतयः शीघ्रा हरिवीरा महाबलाः ।। ५.५१. ॥

vainateyasamāḥ kecit kecittatrānilopamāḥ | asaṅgagatayaḥ śīghrā harivīrā mahābalāḥ || 5.51. ||

अहं तु हनुमान्नाम मारुतस्यौरसः सुतः । सीतायास्तु कृते तूर्णं शतयोजनमायतम् ।। ५.५१. ॥

ahaṃ tu hanumānnāma mārutasyaurasaḥ sutaḥ | sītāyāstu kṛte tūrṇaṃ śatayojanamāyatam || 5.51. ||

समुद्रं लङ्घयित्वैव तां दिदृक्षुरिहागतः । भ्रमता च मया दृष्टा गृहे ते जनकात्मजा ।। ५.५१. ॥

samudraṃ laṅghayitvaiva tāṃ didṛkṣurihāgataḥ | bhramatā ca mayā dṛṣṭā gṛhe te janakātmajā || 5.51. ||

तद्भवान् दृष्टधर्मार्थस्तपः कृतपरिग्रहः । परदारान् महाप्राज्ञ नोपरोद्धुं त्वमर्हसि ।। ५.५१. ॥

tadbhavān dṛṣṭadharmārthastapaḥ kṛtaparigrahaḥ | paradārān mahāprājña noparoddhuṃ tvamarhasi || 5.51. ||

न हि धर्मविरुद्धेषु बह्वपायेषु कर्मसु । मूलघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः ।। ५.५१. ॥

na hi dharmaviruddheṣu bahvapāyeṣu karmasu | mūlaghātiṣu sajjante buddhimanto bhavadvidhāḥ || 5.51. ||

कश्च लक्ष्मणमुक्तानां रामकोपानुवर्तिनाम् । शराणामग्रतः स्थातुं शक्तो देवासुरेष्वपि ।। ५.५१. ॥

kaśca lakṣmaṇamuktānāṃ rāmakopānuvartinām | śarāṇāmagrataḥ sthātuṃ śakto devāsureṣvapi || 5.51. ||

न चापि त्रिषु लोकेषु राजन् विद्येत कश्चन । राघवस्य व्यलीकं यः कृत्वा सुखमवाप्नुयात् ।। ५.५१. ॥

na cāpi triṣu lokeṣu rājan vidyeta kaścana | rāghavasya vyalīkaṃ yaḥ kṛtvā sukhamavāpnuyāt || 5.51. ||

तत्त्रिकालहितं वाक्यं धर्म्यमर्थानुबन्धि च । मन्यस्व नरदेवाय जानकी प्रतिदीयताम् ।। ५.५१. ॥

tattrikālahitaṃ vākyaṃ dharmyamarthānubandhi ca | manyasva naradevāya jānakī pratidīyatām || 5.51. ||

दृष्टा हीयं मया देवी लब्धं यदिह दुर्लभम् । उत्तरं कर्म यच्छेषं निमित्तं तत्र राघवः ।। ५.५१. ॥

dṛṣṭā hīyaṃ mayā devī labdhaṃ yadiha durlabham | uttaraṃ karma yaccheṣaṃ nimittaṃ tatra rāghavaḥ || 5.51. ||

लक्षितेयं मया सीता तथा शोकपायणा । गृह्य यां नाभिजानासि पञ्चास्यामिव पन्नगीम् ।। ५.५१. ॥

lakṣiteyaṃ mayā sītā tathā śokapāyaṇā | gṛhya yāṃ nābhijānāsi pañcāsyāmiva pannagīm || 5.51. ||

नेयं जरयितुं शक्या सासुरैरमरैरपि । विषसंसृष्टमत्यर्थं भुक्तमन्नमिवौजसा ।। ५.५१. ॥

neyaṃ jarayituṃ śakyā sāsurairamarairapi | viṣasaṃsṛṣṭamatyarthaṃ bhuktamannamivaujasā || 5.51. ||

तपस्सन्तापलब्धस्ते यो ऽय धर्मपरिग्रहः । न स नाशयितुं न्याय्यमात्मप्राणपरिग्रहः ।।। ५.५१. ॥

tapassantāpalabdhaste yo 'ya dharmaparigrahaḥ | na sa nāśayituṃ nyāyyamātmaprāṇaparigrahaḥ ||| 5.51. ||

अवध्यतां तपो ऽभिर्यां भवान् समनुपश्यति । आत्मनः सासुरैर्देवैर्हेतुस्तत्राप्ययं महान् ।। ५.५१. ॥

avadhyatāṃ tapo 'bhiryāṃ bhavān samanupaśyati | ātmanaḥ sāsurairdevairhetustatrāpyayaṃ mahān || 5.51. ||

सुग्रीवो न हि देवो ऽयं नासुरो न च राक्षसः । न दानवो न गन्धर्वो न यक्षो न च पन्नगः । तस्मात् प्राणपरित्राणं कथं राजन् करिष्यसि ।। ५.५१. ॥

sugrīvo na hi devo 'yaṃ nāsuro na ca rākṣasaḥ | na dānavo na gandharvo na yakṣo na ca pannagaḥ | tasmāt prāṇaparitrāṇaṃ kathaṃ rājan kariṣyasi || 5.51. ||

न तु धर्मोपसंहारमधर्मफलसंहितम् । तदेव फलमन्वेति धर्मश्चाधर्मनाशनः ।। ५.५१. ॥

na tu dharmopasaṃhāramadharmaphalasaṃhitam | tadeva phalamanveti dharmaścādharmanāśanaḥ || 5.51. ||

प्राप्तं धर्मफलं तावद्भवता नात्र संशयः । फलमस्याप्यधर्मस्य क्षिप्रमेव प्रपत्स्यसे ।। ५.५१. ॥

prāptaṃ dharmaphalaṃ tāvadbhavatā nātra saṃśayaḥ | phalamasyāpyadharmasya kṣiprameva prapatsyase || 5.51. ||

जनस्थानवधं बुद्ध्वा बुद्ध्वा वालिवधं तथा । रामसुग्रीवसख्यं च बुद्ध्यस्व हितमात्मनः ।। ५.५१. ॥

janasthānavadhaṃ buddhvā buddhvā vālivadhaṃ tathā | rāmasugrīvasakhyaṃ ca buddhyasva hitamātmanaḥ || 5.51. ||

कामं खल्वहमप्येकः सवाजिरथकुञ्जराम् । लङ्कां नाशयितुं शक्तस्तस्यैष तु न निश्चयः ।। ५.५१. ॥

kāmaṃ khalvahamapyekaḥ savājirathakuñjarām | laṅkāṃ nāśayituṃ śaktastasyaiṣa tu na niścayaḥ || 5.51. ||

रामेण हि प्रतिज्ञातं हर्यृक्षगणसन्निधौ । उत्सादनममित्राणां सीता यैस्तु प्रधर्षिता ।। ५.५१. ॥

rāmeṇa hi pratijñātaṃ haryṛkṣagaṇasannidhau | utsādanamamitrāṇāṃ sītā yaistu pradharṣitā || 5.51. ||

अपकुर्वन् हि रामस्य साक्षादपि पुरन्दरः । न सुखं प्राप्नुयादन्यः किं पुनस्त्वद्विधो जनः ।। ५.५१. ॥

apakurvan hi rāmasya sākṣādapi purandaraḥ | na sukhaṃ prāpnuyādanyaḥ kiṃ punastvadvidho janaḥ || 5.51. ||

यां सीतेत्यभिजानासि येयं तिष्ठति ते वशे । कालरात्रीति तां विद्धि सर्वलङ्काविनाशिनीम् ।। ५.५१. ॥

yāṃ sītetyabhijānāsi yeyaṃ tiṣṭhati te vaśe | kālarātrīti tāṃ viddhi sarvalaṅkāvināśinīm || 5.51. ||

तदलं कालपाशेन सीताविग्रहरूपिणा । स्वयं स्कन्धावसक्तेन क्षममात्मनि चिन्त्यताम् ।। ५.५१. ॥

tadalaṃ kālapāśena sītāvigraharūpiṇā | svayaṃ skandhāvasaktena kṣamamātmani cintyatām || 5.51. ||

सीतायास्तेजसा दग्धां रामकोपप्रपीडिताम् । दह्यमानामिमां पश्य पुरीं साट्टप्रतोलिकाम् ।। ५.५१. ॥

sītāyāstejasā dagdhāṃ rāmakopaprapīḍitām | dahyamānāmimāṃ paśya purīṃ sāṭṭapratolikām || 5.51. ||

स्वानि मित्राणि मन्त्रीश्च ज्ञातीन् भ्रातऽन् सुतान् हितान् । भोगान् दारांश्च लङ्कां च मा विनाशमुपानय ।। ५.५१. ॥

svāni mitrāṇi mantrīśca jñātīn bhrāta'n sutān hitān | bhogān dārāṃśca laṅkāṃ ca mā vināśamupānaya || 5.51. ||

सत्यं राक्षसराजेन्द्र शृणुष्व वचनं मम । रामदासस्य दृतस्य वानरस्य विशेषतः ।। ५.५१. ॥

satyaṃ rākṣasarājendra śṛṇuṣva vacanaṃ mama | rāmadāsasya dṛtasya vānarasya viśeṣataḥ || 5.51. ||

सर्वान्लोकान् सुसंहृत्य सभूतान् सचराचरान् । पुनरेव तथा स्रष्टुं शक्तो रामो महायशाः ।। ५.५१. ॥

sarvānlokān susaṃhṛtya sabhūtān sacarācarān | punareva tathā sraṣṭuṃ śakto rāmo mahāyaśāḥ || 5.51. ||

देवासुरनरेन्द्रेषु यक्षरक्षोगणेषु च । विद्याधरेषु सर्वेषु गन्धर्वेषूरगेषु च ।। ५.५१. ॥

devāsuranarendreṣu yakṣarakṣogaṇeṣu ca | vidyādhareṣu sarveṣu gandharveṣūrageṣu ca || 5.51. ||

सिद्धेषु किन्नरेन्द्रेषु पतत्त्रिषु च सर्वतः । । ५.५१. ॥

siddheṣu kinnarendreṣu patattriṣu ca sarvataḥ | | 5.51. ||

सर्वभूतेषु सर्वत्र सर्वकालेषु नास्ति सः । यो रामं प्रतियुद्ध्येत विष्णुतुल्यपराक्रमम् ।। ५.५१. ॥

sarvabhūteṣu sarvatra sarvakāleṣu nāsti saḥ | yo rāmaṃ pratiyuddhyeta viṣṇutulyaparākramam || 5.51. ||

सर्वलोकेश्वरस्यैवं कृत्वा विप्रियमुत्तमम् । रामस्य राजसिंहस्य दुर्लभं तव जीवितम् ।। ५.५१. ॥

sarvalokeśvarasyaivaṃ kṛtvā vipriyamuttamam | rāmasya rājasiṃhasya durlabhaṃ tava jīvitam || 5.51. ||

देवाश्च दैत्याश्च निशाचरेन्द्र गन्धर्वविद्याधरनागयक्षाः । रामस्य लोकत्रयनायकस्य स्थातुं न शक्ताः समरेषु सर्वे ।। ५.५१. ॥

devāśca daityāśca niśācarendra gandharvavidyādharanāgayakṣāḥ | rāmasya lokatrayanāyakasya sthātuṃ na śaktāḥ samareṣu sarve || 5.51. ||

ब्रह्मा स्वयम्भूश्चतुराननो वा रुद्रस्त्रिनेत्रस्त्रिपुरान्तको वा । इन्द्रो महेन्द्रः सुरनायको वा त्रातुं न शक्ता युधि रामवध्यम् ।। ५.५१. ॥

brahmā svayambhūścaturānano vā rudrastrinetrastripurāntako vā | indro mahendraḥ suranāyako vā trātuṃ na śaktā yudhi rāmavadhyam || 5.51. ||

स सौष्ठवोपेतमदीनवादिनः कपेर्निशम्याप्रतिमो ऽप्रियं वचः । दशाननः कोपविवृत्तलोचनः समादिशत् तस्य वधं महाकपेः ।। ५.५१. ॥

sa sauṣṭhavopetamadīnavādinaḥ kaperniśamyāpratimo 'priyaṃ vacaḥ | daśānanaḥ kopavivṛttalocanaḥ samādiśat tasya vadhaṃ mahākapeḥ || 5.51. ||