Sarga 46

हतान् मन्त्रिसुतान् बुद्ध्वा वानरेण महात्मना । रावणः संवृताकारश्चकार मतिमुत्तमाम् ।। ५.४६. ॥

hatān mantrisutān buddhvā vānareṇa mahātmanā | rāvaṇaḥ saṃvṛtākāraścakāra matimuttamām || 5.46. ||

स विरूपाक्षयूपाक्षौ दुर्धरं चैव राक्षसम् । प्रघसं भारकर्णं च पञ्च सेनाग्रनायकान् ।। ५.४६. ॥

sa virūpākṣayūpākṣau durdharaṃ caiva rākṣasam | praghasaṃ bhārakarṇaṃ ca pañca senāgranāyakān || 5.46. ||

सन्दिदेश दशग्रीवो वीरान्नयविशारदान् । हनुमद्ग्रहणव्यग्रान् वायुवेगसमान् युधि ।। ५.४६. ॥

sandideśa daśagrīvo vīrānnayaviśāradān | hanumadgrahaṇavyagrān vāyuvegasamān yudhi || 5.46. ||

यात सेनाग्रगाः सर्वे महाबलपरिग्रहाः । सवाजिरथमातङ्गाः स कपिः शास्यतामिति ।। ५.४६. ॥

yāta senāgragāḥ sarve mahābalaparigrahāḥ | savājirathamātaṅgāḥ sa kapiḥ śāsyatāmiti || 5.46. ||

यत्तैश्च खलु भाव्यं स्यात्तमासाद्य वनालयम् । कर्म चापि समाधेयं देशकालविरोधिनम् ।। ५.४६. ॥

yattaiśca khalu bhāvyaṃ syāttamāsādya vanālayam | karma cāpi samādheyaṃ deśakālavirodhinam || 5.46. ||

न ह्यहं तं कपिं मन्ये कर्मणा प्रतितर्कयन् । सर्वथा तन्महद्भूतं महाबलपरिग्रहम् । भवेदिन्द्रेण वा सृष्टमस्मदर्थं तपोबलात् ।। ५.४६. ॥

na hyahaṃ taṃ kapiṃ manye karmaṇā pratitarkayan | sarvathā tanmahadbhūtaṃ mahābalaparigraham | bhavedindreṇa vā sṛṣṭamasmadarthaṃ tapobalāt || 5.46. ||

सनागयक्षगन्धर्वा देवासुरमहर्षयः । युष्माभिः सहितैः सर्वैर्मया सह विनिर्जिताः ।। ५.४६. ॥

sanāgayakṣagandharvā devāsuramaharṣayaḥ | yuṣmābhiḥ sahitaiḥ sarvairmayā saha vinirjitāḥ || 5.46. ||

तैरवश्यं विधातव्यं व्यलीकं किंचिदेव नः । तदेव नात्र सन्देहः प्रसह्य परिगृह्यताम् ।। ५.४६. ॥

tairavaśyaṃ vidhātavyaṃ vyalīkaṃ kiṃcideva naḥ | tadeva nātra sandehaḥ prasahya parigṛhyatām || 5.46. ||

नावमान्यो भवद्भिश्च हरिर्धीरपराक्रमः । दृष्टा हि हरयः पूर्वं मया विपुलविक्रमाः ।। ५.४६. ॥

nāvamānyo bhavadbhiśca harirdhīraparākramaḥ | dṛṣṭā hi harayaḥ pūrvaṃ mayā vipulavikramāḥ || 5.46. ||

वाली च सहसुग्रीवो जाम्बवांश्च महाबलः । नीलः सेनापतिश्चैव ये चान्ये द्विविदादयः ।। ५.४६. ॥

vālī ca sahasugrīvo jāmbavāṃśca mahābalaḥ | nīlaḥ senāpatiścaiva ye cānye dvividādayaḥ || 5.46. ||

नैवं तेषां गतिर्भीमा न तेजो न पराक्रमः । न मतिर्न बलोत्साहौ न रूपपरिकल्पनम् ।। ५.४६. ॥

naivaṃ teṣāṃ gatirbhīmā na tejo na parākramaḥ | na matirna balotsāhau na rūpaparikalpanam || 5.46. ||

महत्सत्त्वमिदं ज्ञेयं कपिरूपं व्यवस्थितम् । प्रयत्नं महदास्थाय क्रियतामस्य निग्रहः ।। ५.४६. ॥

mahatsattvamidaṃ jñeyaṃ kapirūpaṃ vyavasthitam | prayatnaṃ mahadāsthāya kriyatāmasya nigrahaḥ || 5.46. ||

कामं लोकास्त्रयः सेन्द्राः ससुरासुरमानवाः । भवतामग्रतः स्थातुं न पर्याप्ता रणाजिरे ।। ५.४६. ॥

kāmaṃ lokāstrayaḥ sendrāḥ sasurāsuramānavāḥ | bhavatāmagrataḥ sthātuṃ na paryāptā raṇājire || 5.46. ||

तथापि तु नयज्ञेन जयमाकाङ्क्षता रणे । आत्मा रक्ष्यः प्रयत्नेन युद्धसिद्धिर्हि चञ्चला ।। ५.४६. ॥

tathāpi tu nayajñena jayamākāṅkṣatā raṇe | ātmā rakṣyaḥ prayatnena yuddhasiddhirhi cañcalā || 5.46. ||

ते स्वामिवचनं सर्वे प्रतिगृह्य महौजसः । समुत्पेतुर्महावेगा हुताशसमतेजसः ।। ५.४६. ॥

te svāmivacanaṃ sarve pratigṛhya mahaujasaḥ | samutpeturmahāvegā hutāśasamatejasaḥ || 5.46. ||

रथैर्मत्तैश्च मातङ्गैर्वाजिभिश्च महाजवैः । श्स्त्रैश्च विविधैस्तीक्ष्णैः सर्वैश्चोपचिता बलैः ।। ५.४६. ॥

rathairmattaiśca mātaṅgairvājibhiśca mahājavaiḥ | śstraiśca vividhaistīkṣṇaiḥ sarvaiścopacitā balaiḥ || 5.46. ||

ततस्तं ददृशुर्वीरा दीप्यमानं महाकपिम् । रश्मिमन्तमिवोद्यन्तं स्वतेजोरश्मिमालिनम् ।। ५.४६. ॥

tatastaṃ dadṛśurvīrā dīpyamānaṃ mahākapim | raśmimantamivodyantaṃ svatejoraśmimālinam || 5.46. ||

तोरणस्थं महोत्साहं महासत्त्वं महाबलम् । महामतिं महावेगं महाकायं महाबलम् ।। ५.४६. ॥

toraṇasthaṃ mahotsāhaṃ mahāsattvaṃ mahābalam | mahāmatiṃ mahāvegaṃ mahākāyaṃ mahābalam || 5.46. ||

तं समीक्ष्यैव ते सर्वे दिक्षु सर्वास्ववस्थिताः । तैस्तैः प्रहरणैर्भीमैरभिपेतुस्ततस्ततः ।। ५.४६. ॥

taṃ samīkṣyaiva te sarve dikṣu sarvāsvavasthitāḥ | taistaiḥ praharaṇairbhīmairabhipetustatastataḥ || 5.46. ||

तस्य पञ्चायसास्तीक्ष्णाः शिताः पीतमुखाः शराः । शिरस्युत्पलपत्राभा दुर्धरेण निपातिताः ।। ५.४६. ॥

tasya pañcāyasāstīkṣṇāḥ śitāḥ pītamukhāḥ śarāḥ | śirasyutpalapatrābhā durdhareṇa nipātitāḥ || 5.46. ||

स तैः पञ्चभिराविद्धः शरैः शिरसि वानरः । उत्पपात नदन् व्योम्नि दिशो दश विनादयन् ।। ५.४६. ॥

sa taiḥ pañcabhirāviddhaḥ śaraiḥ śirasi vānaraḥ | utpapāta nadan vyomni diśo daśa vinādayan || 5.46. ||

ततस्तु दुर्धरो वीरः सरथः सज्यकार्मुकः । किरन् शरशतैस्तीक्ष्णैरभिपेदे महाबलः ।। ५.४६. ॥

tatastu durdharo vīraḥ sarathaḥ sajyakārmukaḥ | kiran śaraśataistīkṣṇairabhipede mahābalaḥ || 5.46. ||

स कपिर्वारयामास तं व्योम्नि शरवर्षिणम् । वृष्टिमन्तं पयोदान्ते पयोदमिव मारुतः ।। ५.४६. ॥

sa kapirvārayāmāsa taṃ vyomni śaravarṣiṇam | vṛṣṭimantaṃ payodānte payodamiva mārutaḥ || 5.46. ||

अर्द्यमानस्ततस्तेन दुर्धरेणानिलात्मजः । चकार कदनं भूयो व्यवर्धत च वेगवान् ।। ५.४६. ॥

ardyamānastatastena durdhareṇānilātmajaḥ | cakāra kadanaṃ bhūyo vyavardhata ca vegavān || 5.46. ||

स दूरं सहसोत्पत्य दुर्धरस्य रथे हरिः । निपपात महवेगो विद्युद्राशिर्गिराविव ।। ५.४६. ॥

sa dūraṃ sahasotpatya durdharasya rathe hariḥ | nipapāta mahavego vidyudrāśirgirāviva || 5.46. ||

ततः स मथिताष्टाश्वं रथं भग्नाक्षकूबरम् । विहाय न्यपतद्भूमौ दुर्धरस्त्यक्तजीवितः ।। ५.४६. ॥

tataḥ sa mathitāṣṭāśvaṃ rathaṃ bhagnākṣakūbaram | vihāya nyapatadbhūmau durdharastyaktajīvitaḥ || 5.46. ||

तं विरूपाक्षयूपाक्षौ दृष्ट्वा निपतितं भुवि । सञ्जातरोषौ दुर्धर्षावुत्पेततुररिन्दमौ ।। ५.४६. ॥

taṃ virūpākṣayūpākṣau dṛṣṭvā nipatitaṃ bhuvi | sañjātaroṣau durdharṣāvutpetaturarindamau || 5.46. ||

स ताभ्यां सहसोत्पत्य विष्ठितो विमले ऽम्बरे । मुद्गराभ्यां महाबाहुर्वक्षस्यभिहतः कपिः ।। ५.४६. ॥

sa tābhyāṃ sahasotpatya viṣṭhito vimale 'mbare | mudgarābhyāṃ mahābāhurvakṣasyabhihataḥ kapiḥ || 5.46. ||

तयोर्वेगवतोर्वेगं विनिहत्य महाबलः । निपपात पुनर्भूमौ सुपर्णसमविक्रमः ।। ५.४६. ॥

tayorvegavatorvegaṃ vinihatya mahābalaḥ | nipapāta punarbhūmau suparṇasamavikramaḥ || 5.46. ||

स सालवृक्षमासाद्य तमुत्पाट्य च वानरः । तावुभौ राक्षसौ वीरौ जघान पवनात्मजः ।। ५.४६. ॥

sa sālavṛkṣamāsādya tamutpāṭya ca vānaraḥ | tāvubhau rākṣasau vīrau jaghāna pavanātmajaḥ || 5.46. ||

ततस्तांस्त्रीन् हतान् ज्ञात्वा वानरेण तरस्विना । अभिपेदे महावेगः प्रसह्य प्रघसो हरिम् ।। ५.४६. ॥

tatastāṃstrīn hatān jñātvā vānareṇa tarasvinā | abhipede mahāvegaḥ prasahya praghaso harim || 5.46. ||

भासकर्णश्च संक्रुद्धः शूलमादाय वीर्यवान् । एकतः कपिशार्दूलं यशस्विनमवस्थितम् ।। ५.४६. ॥

bhāsakarṇaśca saṃkruddhaḥ śūlamādāya vīryavān | ekataḥ kapiśārdūlaṃ yaśasvinamavasthitam || 5.46. ||

पट्टिशेन शिताग्रेण प्रघसः प्रत्ययोधयत् । भासकर्णश्च शूलेन राक्षसः कपिसत्तमम् ।। ५.४६. ॥

paṭṭiśena śitāgreṇa praghasaḥ pratyayodhayat | bhāsakarṇaśca śūlena rākṣasaḥ kapisattamam || 5.46. ||

स ताभ्यां विक्षतैर्गात्रैरसृग्दिग्धतनूरुहः । अभवद्वानरः क्रुद्धो बालसूर्यसमप्रभः ।। ५.४६. ॥

sa tābhyāṃ vikṣatairgātrairasṛgdigdhatanūruhaḥ | abhavadvānaraḥ kruddho bālasūryasamaprabhaḥ || 5.46. ||

समुत्पाट्य गिरेः शृङ्गं समृगव्यालपादपम् । जघान हनुमान् वीरो राक्षसौ कपिकुञ्जरः ।। ५.४६. ॥

samutpāṭya gireḥ śṛṅgaṃ samṛgavyālapādapam | jaghāna hanumān vīro rākṣasau kapikuñjaraḥ || 5.46. ||

ततस्तेष्ववसन्नेषु सेनापतिषु पञ्चसु । बलं तदवशेषं च नाशयास वानरः ।। ५.४६. ॥

tatasteṣvavasanneṣu senāpatiṣu pañcasu | balaṃ tadavaśeṣaṃ ca nāśayāsa vānaraḥ || 5.46. ||

अश्वैरश्वान् गजैर्नागान् योधैर्योधान् रथै रथान् । स कपिर्नाशयामास सहस्राक्ष इवासुरान् ।। ५.४६. ॥

aśvairaśvān gajairnāgān yodhairyodhān rathai rathān | sa kapirnāśayāmāsa sahasrākṣa ivāsurān || 5.46. ||

हतैर्नागैश्च तुरगैर्भग्नाक्षैश्च महारथैः । हतैश्च राक्षसैर्भूमी रुद्धमार्गा समन्ततः ।। ५.४६. ॥

hatairnāgaiśca turagairbhagnākṣaiśca mahārathaiḥ | hataiśca rākṣasairbhūmī ruddhamārgā samantataḥ || 5.46. ||

ततः कपिस्तान् ध्वजिनीपतीन् रणे निहत्य वीरान् सबलान् सवाहनान् । समीक्ष्य वीरः परिगृह्य तोरणं कृतक्षणः काल इव प्रजाक्षये ।। ५.४६. ॥

tataḥ kapistān dhvajinīpatīn raṇe nihatya vīrān sabalān savāhanān | samīkṣya vīraḥ parigṛhya toraṇaṃ kṛtakṣaṇaḥ kāla iva prajākṣaye || 5.46. ||