Ramayana · Sarga 5.36

Sarga 36

सर्गः 36

Hanuman hands over the signet ring to Sita

Text
In this chapterSanskrit allTransliteration allEnglish allHindi allWord meanings allHinglish none yetMissing layers are left empty, never guessed.
36.1VR-5-36-1

भूय एव महातेजा हनुमान् मारुतात्मजः । अब्रवीत् प्रश्रितं वाक्यं सीताप्रत्ययकारणात् ।। ५.३६. ॥

bhūya eva mahātejā hanumān mārutātmajaḥ | abravīt praśritaṃ vākyaṃ sītāpratyayakāraṇāt || 5.36. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महातेजाःmightyपवनात्मजःson of the Windgodहनुमान्Hanumanसीताप्रत्ययकारणात्in order to inspire trust in Sitaभूय एवagain this wayप्रश्रितम्humblyवाक्यम्these wordsअब्रवीत्said.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetMighty Hanuman, the son of the Windgod again spoke to Sita humbly to inspire confidence in her.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तदनन्तर महातेजस्वी पवनकुमार हनुमान् जी सीताजी को विश्वास दिलाने के लिये पुनः विनययुक्त वचन बोले-

Hinglish
36.2VR-5-36-2

वानरो ऽहं महाभागे दूतो रामस्य धीमतः । रामनामाङ्कितं चेदं पश्य देव्यङ्गुलीयकम् ।। ५.३६. ॥

vānaro 'haṃ mahābhāge dūto rāmasya dhīmataḥ | rāmanāmāṅkitaṃ cedaṃ paśya devyaṅgulīyakam || 5.36. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महाभागेO noble ladyअहम्I amधीमतःlearnedरामस्यRama'sदूतःenvoyवानरःvanaraदेविO godlike ladyरामनामाङ्कितम्which has the name of Rama inscribedइदम्thisअङ्गुलीयकं चring alsoपश्यyou see.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"O noble lady I am a vanara, an envoy of learned Rama. You see this ring with Rama's name inscribed on it, O godlike lady

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘महाभागे ! मैं परम बुद्धिमान् भगवान् श्रीराम का दूत वानर हूँ। देवि! यह श्रीराम नाम से अङ्कित मुद्रिका है, इसे लेकर देखिये

Hinglish
36.3VR-5-36-3

प्रत्ययार्थं तवानीतं तेन दत्तं महात्मना । समाश्वसिहि भद्रं ते क्षीणदुःखफला ह्यसि ।। ५.३६. ॥

pratyayārthaṃ tavānītaṃ tena dattaṃ mahātmanā | samāśvasihi bhadraṃ te kṣīṇaduḥkhaphalā hyasi || 5.36. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महात्मनाgreatselfतेनby himदत्तम्givenतवyourप्रत्ययार्थम्to make you trustअनीतम्is broughtसमाश्वसिहिbe calmतेto youभद्रम्let you be auspiciousक्षीणदुःखफलाyour sorows endedअसि हिindeed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Be calm. Be blessed. Your sorrows have come to an end. This (the ring) is given by the great self, Rama, to make you trust me.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘आपको विश्वास दिलाने के लिये ही मैं इसे लेता आया हूँ। महात्मा श्रीरामचन्द्रजी ने स्वयं यह अंगूठी मेरे हाथ में दी थी। आपका कल्याण हो। अब आप धैर्य धारण करें। आपको जो दुःखरूपी फल मिल रहा था, वह अब समाप्त हो चला है’

Hinglish
36.4VR-5-36-4

गृहीत्वा प्रेक्षमाणा सा भर्तुः करविभूषणम् । भर्तारमिव सम्प्राप्ता जानकी मुदिता ऽभवत् ।। ५.३६. ॥

gṛhītvā prekṣamāṇā sā bhartuḥ karavibhūṣaṇam | bhartāramiva samprāptā jānakī muditā 'bhavat || 5.36. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
भर्तुःhusbandकरविभूषणम्ornament that adorned his handगृहीत्वाhaving receivedप्रेक्षमाणाgazingसा जानकीJanakiभर्तारम्husbandसम्प्राप्ता इवas if reachedमुदिताdelightedअभवत्became.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetShe received the ornament that adorned her husband's hand and gazed at it and felt delighted as though her husband had arrived.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)पति के हाथ को सुशोभित करने वाली उस मुद्रिका को लेकर सीताजी उसे ध्यान से देखने लगीं। उस समय जानकीजी को इतनी प्रसन्नता हुई, मानो स्वयं उनके पतिदेव ही उन्हें मिल गये हों

Hinglish
36.5VR-5-36-5

चारु तद्वदनं तस्यास्ताम्रशुक्लायतेक्षणम् । अशोभत विशालाक्ष्या राहुमुक्त इवोडुराट् ।। ५.३६. ॥

cāru tadvadanaṃ tasyāstāmraśuklāyatekṣaṇam | aśobhata viśālākṣyā rāhumukta ivoḍurāṭ || 5.36. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तस्यास्ताम्रशुक्लायतेक्षणम्her white eyes with reddish tinge at the corners of the eyesचारुbeautifulतद्वदनंher countenanceविशालाक्ष्याlargeeyedराहुमुक्तreleased by Rahuइवोडुराट्like the Moon अशोभत shone
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHer beautiful countenance with large white eyes with a reddish tinge in the corners shone like the Moon released from Rahu.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उनका लाल, सफेद और विशाल नेत्रों से युक्त मनोहर मुख हर्ष से खिल उठा, मानो चन्द्रमा राहु के ग्रहण से मुक्त हो गया हो

Hinglish
36.6VR-5-36-6

ततः सा ह्रीमती बाला भर्तृसन्देशहर्षिता । परितुष्टा प्रियं कृत्वा प्रशशंस महाकपिम् ।। ५.३६. ॥

tataḥ sā hrīmatī bālā bhartṛsandeśaharṣitā | parituṣṭā priyaṃ kṛtvā praśaśaṃsa mahākapim || 5.36. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthenबालाyoung ladyसाthat Sitaभर्तृसन्देशहर्षिताdelighted at the news of her husbandह्रीमतीblushing ladyपरितुष्टाfelt happyप्रियम्pleasingकृत्वाactionमहाकपिम्by the great monkeyप्रशशंसpraised.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetYoung Sita felt delighted about her husband's news and blushed. By praising him for his action, she pleased the great monkey.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)वे लजीली विदेहबाला प्रियतम का संदेश पाकर बहुत प्रसन्न हुईं। उनके मन को बड़ा संतोष हुआ। वे महाकपि हनुमान जी का आदर करके उनकी प्रशंसा करने लगीं-

Hinglish
36.7VR-5-36-7

विक्रान्तस्त्वं समर्थस्त्वं प्राज्ञस्त्वं वानरोत्तम । येनेदं राक्षसपदं त्वयैकेन प्रधर्षितम् ।। ५.३६. ॥

vikrāntastvaṃ samarthastvaṃ prājñastvaṃ vānarottama | yenedaṃ rākṣasapadaṃ tvayaikena pradharṣitam || 5.36. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वानरोत्तमO foremost among the vanarasएकेनsingle handedयेनby whichत्वयाby youइदम्thisराक्षसपदम्demon's abodeप्रधर्षितम्assailedत्वम्youविक्रान्तःyou are very braveत्वम्youसमर्थःare ableत्वम्youप्राज्ञःare wise.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"O foremost among the vanaras you have trespassed the abodes of demons all alone. You are mighty and capable and wise.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वानरश्रेष्ठ! तुम बड़े पराक्रमी, शक्तिशाली और बुद्धिमान् हो; क्योंकि तुमने अकेले ही इस राक्षसपुरी को पददलित कर दिया है

Hinglish
36.8VR-5-36-8

शतयोजनविस्तीर्णः सागरो मकरालयः । विक्रमश्लाघनीयेन क्रमता गोष्पदीकृतः ।। ५.३६. ॥

śatayojanavistīrṇaḥ sāgaro makarālayaḥ | vikramaślāghanīyena kramatā goṣpadīkṛtaḥ || 5.36. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
विक्रमश्लाघनीयेनby your admirable prowessक्रमताadvancingशतयोजनविस्तीर्णःextended over a hundred yojanasमकरालयःabode of crocodilesसागरःoceanगोष्पदीकृतःis reduced to calf's hoof mark.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"You with your admirable prowess have reduced this ocean which is an abode of crocodiles stretching over a hundred yojanas to a cow's hoof mark.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘तुम अपने पराक्रम के कारण प्रशंसा के योग्य हो; क्योंकि तुमने मगर आदि जन्तुओं से भरे हुए सौ योजन विस्तारवाले महासागर को लाँघते समय उसे गाय की खुरी के बराबर समझा है, इसलिये प्रशंसा के पात्र हो

Hinglish
36.9VR-5-36-9

नहि त्वां प्राकृतं मन्ये वानरं वानरर्षभ । यस्य ते नास्ति संत्रासो रावणान्नापि सम्भ्रमः ।। ५.३६. ॥

nahi tvāṃ prākṛtaṃ manye vānaraṃ vānararṣabha | yasya te nāsti saṃtrāso rāvaṇānnāpi sambhramaḥ || 5.36. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वानरर्षभO bull among vanarasयस्यof whomतेto youरावणात्from Ravanaसन्त्रासःfearनास्तिnot thereसम्भ्रमः अपिeven excitementनnotत्वाम्for youप्राकृतम्ordinaryवानरम्monkeyन मन्येI do not think.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"I do not think you are an ordinary monkey. You have no fear or excitement about Ravana. You are a bull among vanaras.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वानरशिरोमणे! मैं तुम्हें कोई साधारण वानर नहीं मानती हूँ; क्योंकि तुम्हारे मन में रावण-जैसे राक्षससेभी न तो भय होता है और न घबराहट ही

Hinglish
36.10VR-5-36-10

अर्हसे च कपिश्रेष्ठ मया समभिभाषितुम् । यद्यपि प्रेषितस्तेन रामेण विदितात्मना ।। ५.३६. ॥

arhase ca kapiśreṣṭha mayā samabhibhāṣitum | yadyapi preṣitastena rāmeṇa viditātmanā || 5.36. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
कपिश्रेष्ठO best among monkeysविदितात्मनाby a knower of selfतेनby himरामेणby Ramaप्रेषितःsentअसि यदिyou areमयाby meसमभिभाषितुम्to converseअर्हसेyou deserve.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"O best of monkeys As you have been sent by Rama, the knower of the self, it is proper for me to converse with you.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘कपिश्रेष्ठ! यदि तुम्हें आत्मज्ञानी भगवान् श्रीराम ने भेजा है तो तुम अवश्य इस योग्य हो कि मैं तुमसे बातचीत करूँ

Hinglish
36.11VR-5-36-11

प्रेषयिष्यति दुर्धषो रामो न ह्यपरीक्षितम् । पराक्रममविज्ञाय मत्सकाशं विशेषतः ।। ५.३६. ॥

preṣayiṣyati durdhaṣo rāmo na hyaparīkṣitam | parākramamavijñāya matsakāśaṃ viśeṣataḥ || 5.36. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
दुर्धर्षःformidableरामःRamaपराक्रमम्valourअविज्ञायwithout knowingअपरीक्षितम्without testingन प्रेषयिष्यति हिwould not send any bodyविशेषतःspeciallyमत्सकाशम्to me.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"The formidable Rama will not send any one specially to me without testing him or knowing his valour.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘दुर्धर्ष वीर श्रीरामचन्द्रजी विशेषतः मेरे निकट ऐसे किसी पुरुष को नहीं भेजेंगे, जिसके पराक्रमका उन्हें ज्ञान न हो तथा जिसके शीलस्वभाव की उन्होंने परीक्षा न कर ली हो

Hinglish
36.12VR-5-36-12

दिष्ट्या च कुशली रामो धर्मात्मा सत्यसङ्गरः । लक्ष्मणश्च महातेजाः सुमित्रानन्दवर्धनः ।। ५.३६. ॥

diṣṭyā ca kuśalī rāmo dharmātmā satyasaṅgaraḥ | lakṣmaṇaśca mahātejāḥ sumitrānandavardhanaḥ || 5.36. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
दिष्ट्याluckilyधर्मात्माrighteousसत्यसङ्गरःone who follows truthरामःRamaमहातेजाःgloriousसुमित्रानन्दवर्धनःenhancer of Sumitra's joyलक्ष्मणश्चLakshmana alsoकुशलीwell.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"To my luck, righteous Rama who abides in truth and glorious Lakshmana who enhances the joy of Sumitra are keeping well.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सत्यप्रतिज्ञ एवं धर्मात्मा भगवान् श्रीराम सकुशल हैं तथा सुमित्रा का आनन्द बढ़ाने वाले महातेजस्वी लक्ष्मण भी स्वस्थ एवं सुखी हैं, यह जानकर मुझे बड़ा हर्ष हुआ है और यह शुभ संवाद मेरे लिये सौभाग्य का सूचक है

Hinglish
36.13VR-5-36-13

कुशली यदि काकुत्स्थः किन्नु सागरमेखलाम् । महीं दहति कोपेन युगान्ताग्निरिवोत्थितः ।। ५.३६. ॥

kuśalī yadi kākutsthaḥ kinnu sāgaramekhalām | mahīṃ dahati kopena yugāntāgnirivotthitaḥ || 5.36. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
काकुत्स्थःKakutsthasकुशली यदिif he is keeping wellउत्थितःgeneratedयुगान्ताग्निरिवat the time of dissolution of the eraसागरमेखलाम्oceangirdledमहीम्earthकोपेनwith his rageकिम्whyन दहतिnot burning?
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Indeed if Kakutstha is well wherefore does he not burn the oceangirdled earth in his rage as (the earth is burnt) at the time of dissolution of the era?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘यदि ककुत्स्थकुलभूषण श्रीराम सकुशल हैं तो वे प्रलयकाल में उठे हुए प्रलयंकर अग्नि के समान कुपित हो समुद्रों से घिरी हुई सारी पृथ्वी को दग्ध क्यों नहीं कर देते हैं ?

Hinglish
36.14VR-5-36-14

अथवा शक्तिमन्तौ तौ सुराणामपि निग्रहे । ममैव तु न दुःखानामस्ति मन्ये विपर्ययः ।। ५.३६. ॥

athavā śaktimantau tau surāṇāmapi nigrahe | mamaiva tu na duḥkhānāmasti manye viparyayaḥ || 5.36. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अथवाor elseतौbothसुराणामपिeven godsनिग्रहेin subduingशक्तिमन्तौboth are capableतुbutममmyदुःखानामेवfor my sorrowविपर्ययःdisasterनास्तिnot thereमन्येI think.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Both of them are capable of subduing even the gods. I think the reversal of my fate is reason for their inaction.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘अथवा वे दोनों भाई देवताओं को भी दण्ड देने की शक्ति रखते हैं (तो भी अबतक जो चुप बैठे हैं, इसमें उनका नहीं मेरे ही भाग्य का दोष है)। मैं समझती हूँ कि अभी मेरे ही दुःखों का अन्त नहीं आया है

Hinglish
36.15VR-5-36-15

कच्चिन्न व्यथितो रामः कच्चिन्न परितप्यते । उत्तराणि च कार्याणि कुरुते पुरुषोत्तमः ।। ५.३६. ॥

kaccinna vyathito rāmaḥ kaccinna paritapyate | uttarāṇi ca kāryāṇi kurute puruṣottamaḥ || 5.36. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रामःRamaन व्यथितः कच्चित्whether not depressedन परितप्यते कच्चित्indeed not sufferingपुरुषोत्तमःgreat among menउत्तराणिnecessary stepsकार्याणिactionकुरुतेwill be carrying out perhaps?
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Is Rama the greatest among men not depressed? Does he not feel helpless? He is (perhaps) taking necessary steps (for my recovery).

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘अच्छा, यह तो बताओ, पुरुषोत्तम श्रीरामचन्द्रजी के मन में कोई व्यथा तो नहीं है? वे संतप्त तो नहीं होते? उन्हें आगे जो कुछ करना है, उसे वे करते हैं या नहीं?

Hinglish
36.16VR-5-36-16

कच्चिन्न दीनः सम्भ्रान्तः कार्येषु च न मुह्यति । कच्चित् पुर्षकार्याणि कुरुते नृपतेः सुतः ।। ५.३६. ॥

kaccinna dīnaḥ sambhrāntaḥ kāryeṣu ca na muhyati | kaccit purṣakāryāṇi kurute nṛpateḥ sutaḥ || 5.36. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नृपतेः सुतःking's sonदीनःdepressedसम्भ्रान्तःperplexedन कच्चित्not indeedकार्येषुat workन च मुह्यतिis not spoilingपुरुषकार्याणिthe actions of men of achievementकच्चित् कुरुतेsurely he is doing I trust
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"I suppose prince Rama is not too depressed or perplexed to attend to his work. He will (perhaps) be doing the duties expected of a manly person.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उन्हें किसी प्रकार की दीनता या घबराहट तो नहीं है? वे काम करते-करते मोह के वशीभूत तो नहीं हो जाते? क्या राजकुमार श्रीराम पुरुषोचित कार्य (पुरुषार्थ) करते हैं?

Hinglish
36.17VR-5-36-17

द्विविधं त्रिविधोपायमुपायमपि सेवते । विजिगीषुः सुहृत् कच्चिन्मित्रेषु च परन्तपः ।। ५.३६. ॥

dvividhaṃ trividhopāyamupāyamapi sevate | vijigīṣuḥ suhṛt kaccinmitreṣu ca parantapaḥ || 5.36. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
परन्तपःscorcher of enemiesद्विविधम्two kindsउपायम्strategiesत्रिविधोपायमपिeven three kinds of trategiesसेवतेfollowingविजगीषुःhe who desires to be victoriousमित्रेषुwith friendsसुहृत् कच्चित्has a good team indeed
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Tell me if Rama, scorcher of enemies, desirous of victory is following a two-fold policy (confrontation and conciliation) A tough enemy cannot be defeated by following this method. A three-fold strategy has to be adopted in this case (confrontation, conciliation and creation of dissension among his foes) to be victorious. I hope he is well-disposed to his friends and has a good team!

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘क्या शत्रुओं को संताप देने वाले श्रीराम मित्रों के प्रति मित्रभाव रखकर साम और दानरूप दो उपायों का ही अवलम्बन करते हैं? तथा शत्रुओं के प्रति उन्हें जीतने की इच्छा रखकर दान, भेद और दण्ड–इन तीन प्रकार के उपायों का ही आश्रय लेते हैं ?

Hinglish
36.18VR-5-36-18

कच्चिन्मित्राणि लभते मित्रैश्चाप्यभिगम्यते । कच्चित् कल्याणमित्रश्च मित्रैश्चापि पुरस्कृतः ।। ५.३६. ॥

kaccinmitrāṇi labhate mitraiścāpyabhigamyate | kaccit kalyāṇamitraśca mitraiścāpi puraskṛtaḥ || 5.36. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मित्राणिalliesकच्चित् लभतेhope he will be makingमित्रैःwith alliesअपि अभिगम्यतेwill want his friendshipकल्याणमित्रश्च कच्चित्hope he has good alliesमित्रैश्चby his alliesअपि पुरस्कृतःhonoured
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"I hope he is making new friends, who desire his friendship. Hopefully, Rama is well honoured by his allies.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘क्या श्रीराम स्वयं प्रयत्नपूर्वक मित्रों का संग्रह करते हैं? क्या उनके शत्रु भी शरणागत होकर अपनी रक्षा के लिये उनके पास आते हैं? क्या उन्होंने मित्रों का उपकार करके उन्हें अपने लिये कल्याणकारी बना लिया है? क्या वे कभी अपने मित्रों से भी उपकृत या पुरस्कृत होते हैं?

Hinglish
36.19VR-5-36-19

कच्चिदाशास्ति देवानां प्रसादं पार्थिवात्मजः । कच्चित् पुरुषकारं च दैवं च प्रतिपद्यते ।। ५.३६. ॥

kaccidāśāsti devānāṃ prasādaṃ pārthivātmajaḥ | kaccit puruṣakāraṃ ca daivaṃ ca pratipadyate || 5.36. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पार्थिवात्मजःprinceदेवानाम्of godsप्रसादम्blessingsआशास्ति कच्चित्is there any hopeपुरुषकारं चhis personal effortsदैवं चprovidenceप्रतिपद्यतेhe obeys
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Does the prince ever seek the blessings of gods or fall back upon personal effort as well as providence?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘क्या राजकुमार श्रीराम कभी देवताओं का भी कृपा प्रसाद चाहते हैं उनकी कृपा के लिये प्रार्थना करते हैं? क्या वे पुरुषार्थ और दैव दोनों का आश्रय लेते हैं?

Hinglish
36.20VR-5-36-20

कच्चिन्न विगतस्नेहः प्रसादान्मयि राघवः । कच्चिन्मां व्यसनादस्मान्मोक्षयिष्यति वानर ।। ५.३६. ॥

kaccinna vigatasnehaḥ prasādānmayi rāghavaḥ | kaccinmāṃ vyasanādasmānmokṣayiṣyati vānara || 5.36. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राघवःRamaप्रवासात्due to separationमयिin me विगतस्नेहः devoid of loveन कच्चित्suppose notवानरvanaraमाम्meअस्मात्from thisव्यसनात्worryमोक्षयिष्यति कच्चित्will liberate me from this
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"I hope Rama is not devoid of love towards me by my separation. O Vanara, hope he will liberate me from this misery.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘दुर्भाग्यवश मैं उनसे दूर हो गयी हूँ। इस कारण श्रीरघुनाथजी मुझ पर स्नेहहीन तो नहीं हो गये हैं? क्या वे मुझे कभी इस संकट से छुड़ायेंगे?

Hinglish
36.21VR-5-36-21

सुखानामुचितो नित्यमसुखानामनूचितः । दुःखमुत्तरमासाद्य कच्चिद्रामो न सीदति ।। ५.३६. ॥

sukhānāmucito nityamasukhānāmanūcitaḥ | duḥkhamuttaramāsādya kaccidrāmo na sīdati || 5.36. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नित्यम्alwaysसुखानाम्delightउचितःone who deservesअसुखानाम्of difficultiesअनौचितःhe does not deserveराघवःRamaउत्तरम्laterदुःखम्sorrowआसाद्यhaving experiencedन सीदति कच्चित्hope he is not depressed
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"I hope Rama who deserves happiness and not suffering has not become depressed now , having experienced a spate of sorrows.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वे सदा सुख भोगने के ही योग्य हैं, दुःख भोगने के योग्य कदापि नहीं हैं; परंतु इन दिनों दुःख-पर-दुःख उठाने के कारण श्रीराम अधिक खिन्न और शिथिल तो नहीं हो गये हैं?

Hinglish
36.22VR-5-36-22

कौसल्यायास्तथा कच्चित् सुमित्रायास्तथैव च । अभीक्ष्णं श्रुयते कच्चित् कुशलं भरतस्य च ।। ५.३६. ॥

kausalyāyāstathā kaccit sumitrāyāstathaiva ca | abhīkṣṇaṃ śruyate kaccit kuśalaṃ bharatasya ca || 5.36. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
कौसल्यायाःKausalya'sतथाin the same mannerसुमित्रायाःSumitra'sतथैव चin the same wayभरतस्यBharata'sकुशलम्welfareअभीक्ष्णम्constantlyश्रूयते कच्चित्hope he is hearing
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"I hope he regularly receives news about the welfare of Kausalya, Sumitra and Bharata.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘क्या उन्हें माता कौसल्या, सुमित्रा तथा भरत का कुशल-समाचार बराबर मिलता रहता है ?

Hinglish
36.23VR-5-36-23

मन्निमित्तेन मानार्हः कच्चिच्छोकेन राघवः । कच्चिन्नान्यमना रामः कच्चिन्मां तारयिष्यति ।। ५.३६. ॥

mannimittena mānārhaḥ kaccicchokena rāghavaḥ | kaccinnānyamanā rāmaḥ kaccinmāṃ tārayiṣyati || 5.36. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मानार्हःrespectableराघवःRamaमन्निमित्तेनon my accountशोकेनbecause of sorrowकच्चित्I hopeरामःRamaनअन्यमनाःhe is not absent mindedन कच्चित्may beमाम्meकच्चित् तारयिष्यतिwill he save me?
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"I hope respectable Rama is not too absentminded for being immersed in sorrow on my account. Hope he will save me.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘क्या सम्माननीय श्रीरघुनाथजी मेरे लिये होने वाले शोक से अधिक संतप्त हैं? वे मेरी ओर से अन्यमनस्क तो नहीं हो गये हैं? क्या श्रीराम मुझे इस संकट से उबारेंगे?

Hinglish
36.24VR-5-36-24

कच्चिदक्षौहिणीं भीमां भरतो भ्रातृवत्सलः । ध्वजिनीं मन्त्रिभिर्गुप्तां प्रेषयिष्यति मत्कृते ।। ५.३६. ॥

kaccidakṣauhiṇīṃ bhīmāṃ bharato bhrātṛvatsalaḥ | dhvajinīṃ mantribhirguptāṃ preṣayiṣyati matkṛte || 5.36. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
भ्रातृवत्सलःdevoted to brotherभरतःBharataमत्कृतेfor my sakeमन्त्रिभिःwith his ministersगुप्ताम्protectedभीमाम्formidableअक्षौहिणीम् ध्वजिनीम्akshauhini armyकच्चित् प्रेषयिष्यतिI trust he will send
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Will Bharata, the devoted brother, send his formidable army of one akshavhini protected by ministers for my cause? I trust he will. (Akshauhini 109350 foot soldiers 65610 horse soldiers 21860 elephants soldiers on chariot)

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘क्या भाईपर अनुराग रखने वाले भरतजी मेरे उद्धार के लिये मन्त्रियों द्वारा सुरक्षित भयंकर अक्षौहिणी सेना भेजेंगे?

Hinglish
36.25VR-5-36-25

वानराधिपतिः श्रीमान् सुग्रीवः कच्चिदेष्यति । मत्कृते हरिभिर्वीरैर्वृतो दन्तनखायुधैः ।। ५.३६. ॥

vānarādhipatiḥ śrīmān sugrīvaḥ kaccideṣyati | matkṛte haribhirvīrairvṛto dantanakhāyudhaiḥ || 5.36. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मत्कृतेfor my sakeश्रीमान्illustriousवानराधिपतिःking of vanarasसुग्रीवःSugrivaदन्तनखायुधै:those who use their teeth and nails as weaponsवीरैःwith valiant onesहरिभिःwith vanarasवृतःsurroundedएष्वति कच्चित्trust he will reach.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"I trust that the illustrious Sugriva surrounded by valiant vanaras who use their teeth and nails as weapons will reach this place.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘क्या श्रीमान् वानरराज सुग्रीव दाँत और नखों से प्रहार करने वाले वीर वानरों को साथ ले मुझे छुड़ाने के लिये यहाँ तक आने का कष्ट करेंगे?

Hinglish
36.26VR-5-36-26

कच्चिच्च लक्ष्मणः शूरः सुमित्रानन्दवर्धनः । अस्त्रविच्छरजालेन राक्षसान् विधमिष्यति ।। ५.३६. ॥

kaccicca lakṣmaṇaḥ śūraḥ sumitrānandavardhanaḥ | astraviccharajālena rākṣasān vidhamiṣyati || 5.36. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
शूरःheroसुमित्रानन्दवर्धनःwho enhances Sumitra's delightअस्त्रवित्a master of weaponsलक्ष्मणःLakshmanaशरजालेनby network of arrowsराक्षसान्demonsकच्चित् विधमिष्यतिtrust he will blow away.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Hope heroic Lakshmana, enhancer of the joy of Sumitra, who has mastered the use of weapons will blow away the demons through a network of arrows.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘क्या सुमित्रा का आनन्द बढ़ाने वाले शूरवीर लक्ष्मण, जो अनेक अस्त्रों के ज्ञाता हैं, अपने बाणों की वर्षा से राक्षसों का संहार करेंगे?

Hinglish
36.27VR-5-36-27

रौद्रेण कच्चिदस्त्रेण ज्वलता निहतं रणे । द्रक्ष्याम्यल्पेन कालेन रावणं ससुहृज्जनम् ।। ५.३६. ॥

raudreṇa kaccidastreṇa jvalatā nihataṃ raṇe | drakṣyāmyalpena kālena rāvaṇaṃ sasuhṛjjanam || 5.36. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ज्वलताburningरौद्रेणwith angerअस्त्रेणby weaponरणेin the battleससुहृज्जनम्along with his relativesनिहतम्slainरावणम्Ravanaअल्पेन कालेनin a short timeद्रक्ष्यामि कच्चित्hope to see.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Can I hope to see Ravana and his relatives slain in the battle by fiery weapons in a short time?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘क्या मैं रावण को उसके बन्धु-बान्धवोंसहित थोड़े ही दिनों में श्रीरघुनाथजी के द्वारा युद्ध में भयंकर अस्त्रशस्त्रों से मारा गया देखूगी?

Hinglish
36.28VR-5-36-28

कच्चिन्न तद्धेमसमानवर्णं तस्याननं पद्मसमानगन्धि । मया विना शुष्यति शोकदीनं जलक्षये पद्ममिवातपेन ।। ५.३६. ॥

kaccinna taddhemasamānavarṇaṃ tasyānanaṃ padmasamānagandhi | mayā vinā śuṣyati śokadīnaṃ jalakṣaye padmamivātapena || 5.36. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तस्यhisहेमसमानवर्णम्complexion like goldपद्मसमानगन्धिfragrance like lotusतत्thatआननम्faceमया विनाwithout meशोकदीनम्pale with griefजलक्षयेwhen water dries upआतपेनdue to heatपद्ममिवlike a lotusन शुष्यति कच्चित्not scorched
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Hope, Rama's moonlike face without me with its golden complexion and lotus fragrance must not have been pale and withered with tears like the lotus in a pond scorched by the heat.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जैसे पानी सूख जाने पर धूप से कमल सूख जाता है, उसी प्रकार मेरे बिना शोक से दुःखी हुआ श्रीराम का वह सुवर्ण के समान कान्तिमान् और कमल के सदृश सुगन्धित मुख सूख तो नहीं गया है?

Hinglish
36.29VR-5-36-29

धर्मापदेशात्त्यजतश्च राज्यं मां चाप्यरण्यं नयतः पदातिम् । नासीद्व्यथा यस्य न भीर्न शोकः कच्चिच्च धैर्यं हृदये करोति ।। ५.३६. ॥

dharmāpadeśāttyajataśca rājyaṃ māṃ cāpyaraṇyaṃ nayataḥ padātim | nāsīdvyathā yasya na bhīrna śokaḥ kaccicca dhairyaṃ hṛdaye karoti || 5.36. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
धर्मापदेशात्for the cause of establishing righteousnessराज्यम्sovereigntyत्यजतःgiven upमां चापिincluding meपदातिम्on footअरण्यम्to the forestनयतःconductedयस्यwhoseव्यथाagonyनासीत्not shownभीःfearनnotशोकःgriefनnotसःheहृदयेat heartधैर्यम्courageकरोति कच्चित्will sustain I hope.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Rama has given up sovereignty for the sake of establishing righteousness and led me into the forest on foot.He had not then felt any fear, anxiety or grief at heart.Rama showed patience, instead. Hope he retains them.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘धर्मपालन के उद्देश्य से अपने राज्य का त्याग करते और मुझे पैदल ही वन में लाते समय जिन्हें तनिक भी भय और शोक नहीं हुआ, वे श्रीरघुनाथजी इस संकट के समय हृदय में धैर्य तो धारण करते हैं न?

Hinglish
36.30VR-5-36-30

न चास्य माता न पिता च नान्यः स्नेहाद्विशिष्टो ऽस्ति मया समो वा । तावत्त्वहं दूत जिजीविषेयं यावत् प्रवृत्तिं श्रृणुयां प्रियस्य ।। ५.३६. ॥

na cāsya mātā na pitā ca nānyaḥ snehādviśiṣṭo 'sti mayā samo vā | tāvattvahaṃ dūta jijīviṣeyaṃ yāvat pravṛttiṃ śrṛṇuyāṃ priyasya || 5.36. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अस्यhisस्नेहात्due to loveमयाwith meसमो वाequal orविशिष्टःsuperiorमाताmotherनnotपिताfatherनnotअन्यःany one elseनास्तिnot thereदूतmessengerप्रियस्यbeloved'sप्रवृत्तिम्newsयावत्untilशृणुयाम्I may hearतावत्तुso longअहम्Iजिजीविषेयम्I wish to survive.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"His love for me is superior to his love for his father, mother or any one else. O messenger, I wish to survive till I hear any news from my dear lord."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘दूत! उनके माता-पिता तथा अन्य कोई सम्बन्धी भी ऐसे नहीं हैं, जिन्हें उनका स्नेह मुझसे अधिक अथवा मेरे बराबर भी मिला हो। मैं तो तभीतक जीवित रहना चाहती हूँ, जबतक यहाँ आने के सम्बन्ध में अपने प्रियतम की प्रवृत्ति सुन रही हूँ’

Hinglish
36.31VR-5-36-31

इतीव देवी वचनं महार्थं तं वानरेन्द्रं मधुरार्थमुक्त्वा । श्रोतुं पुनस्तस्य वचो ऽभिरामं रामार्थयुक्तं विरराम रामा ।। ५.३६. ॥

itīva devī vacanaṃ mahārthaṃ taṃ vānarendraṃ madhurārthamuktvā | śrotuṃ punastasya vaco 'bhirāmaṃ rāmārthayuktaṃ virarāma rāmā || 5.36. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
देवीqueenतं वानरेन्द्रम्that vanara leaderमहार्थम्very meaningfulमधुरार्थम्sweetवचनम्wordउक्त्वाhaving spokenतस्यhisअभिरामम्loving Ramaरामार्थयुक्तम्said for Rama's causeवचःwordपुनःagainश्रोतुम्to hearविररामstopped.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe godlike lady, having spoken to the vanara leader in a very meaningful and sweet manner about her beloved Rama, she remained silent, waiting to hear Hanuman's attractive words of description of Rama once again.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)देवी सीता वानरश्रेष्ठ हनुमान् के प्रति इस प्रकार महान् अर्थ से युक्त मधुर वचन कहकर श्रीरामचन्द्रजी से सम्बन्ध रखने वाली उनकी मनोहर वाणी पुनः सुनने के लिये चुप हो गयीं

Hinglish
36.32VR-5-36-32

सीताया वचनं श्रुत्वा मारुतिर्भीमविक्रमः । शिरस्यञ्जलिमाधाय वाक्यमुत्तरमब्रवीत् ।। ५.३६. ॥

sītāyā vacanaṃ śrutvā mārutirbhīmavikramaḥ | śirasyañjalimādhāya vākyamuttaramabravīt || 5.36. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
भीमविक्रमःfearsome powerमारुतिःMarutiसीतायाःSita'sवचनम्wordश्रुत्वाon hearingशिरसिon his headअञ्जलिम्both his handsआधायplacingउत्तरम्replyवाक्यम्wordsअब्रवीत्said.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHaving heard Sita, Hanuman endowed with fearsome power placed his folded hands on his head and said this:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)सीताजी का वचन सुनकर भयंकर पराक्रमी पवनकुमार हनुमान् मस्तक पर अञ्जलि बाँधे उन्हें इस प्रकार उत्तर देने लगे—

Hinglish
36.33VR-5-36-33

न त्वामिहस्थां जानीते रामः कमललोचने । तेन त्वां नानयत्याशु शचीमिव पुरन्दरः ।। ५.३६. ॥

na tvāmihasthāṃ jānīte rāmaḥ kamalalocane | tena tvāṃ nānayatyāśu śacīmiva purandaraḥ || 5.36. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
कमललोचनेlotuseyedत्वाम्youइहस्थाम्being hereरामःRamaन जानीतेhe does not knowतेनthereforeपुरन्दरःIndraशचीमिवlike Sachiत्वाम्youआशुimmediatelyनानयतिhe is not taking away.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"O lotuseyed one Rama knows not that you are here. Therefore he has not taken you away immediately as did Indra to rescue his wife Sachi.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘देवि! कमलनयन भगवान् श्रीराम को यह पता ही नहीं है कि आप लङ्का में रह रही हैं। इसीलिये जैसे इन्द्र दानवों के यहाँ से शची को उठा ले गये, उस प्रकार वे शीघ्र यहाँ से आपको नहीं ले जा रहे हैं

Hinglish
36.34VR-5-36-34

श्रुत्वैव तु वचो मह्यं क्षिप्रमेष्यति राघवः । चमूं प्रकर्षन् महतीं हर्यृक्षगणसङ्कुलाम् ।। ५.३६. ॥

śrutvaiva tu vaco mahyaṃ kṣiprameṣyati rāghavaḥ | camūṃ prakarṣan mahatīṃ haryṛkṣagaṇasaṅkulām || 5.36. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मह्यंmyवचःwordश्रुत्वैव तुafter hearingराघवःRamaहर्यृक्षगणसङ्कुलाम्troops of vanaras and bearsमहतीम्hugeचमूम्armyप्रकर्षन्leadingक्षिप्रम्at onceएष्यतिwill approach.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"As soon as he hears your words from me, Rama will reach (here), leading a huge army of powerful troops of vanaras and bears.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जब मैं यहाँ से लौटकर जाऊँगा, तब मेरी बात सुनते ही श्रीरघुनाथजी वानर और भालुओं की विशाल सेना लेकर तुरंत वहाँ से चल देंगे

Hinglish
36.35VR-5-36-35

विष्टम्भयित्वा बाणौधैरक्षोभ्यं वरुणालयम् । करिष्यति पुरीं लङ्कां काकुत्स्थः शान्तराक्षसाम् ।। ५.३६. ॥

viṣṭambhayitvā bāṇaudhairakṣobhyaṃ varuṇālayam | kariṣyati purīṃ laṅkāṃ kākutsthaḥ śāntarākṣasām || 5.36. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
काकुत्स्थःKakutsthaअक्षोभ्यम्imperturbableवरुणालयम्abode of Varunaबाणौघैःby torrent of arrowsविष्टम्भयित्वाmake stillलङ्कां पुरीम्city of Lankaशान्तराक्षसाम्all the demonsकरिष्यतिwill make.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Kakutstha Rama will still the imperturbable abode of Varuna (ocean) by the torrent of his arrows and rid the city of Lanka of all the demons.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘ककुत्स्थकुलभूषण श्रीराम अपने बाण-समूहों द्वारा अक्षोभ्य महासागर को भी स्तब्ध करके उसपर सेतु बाँधकर लङ्कापुरी में पहुँच जायेंगे और उसे राक्षसों से सूनी कर देंगे

Hinglish
36.36VR-5-36-36

तत्र यद्यन्तरा मृत्युर्यदि देवाः सहासुराः । स्थास्यन्ति पथि रामस्य स तानपि वधिष्यति ।। ५.३६. ॥

tatra yadyantarā mṛtyuryadi devāḥ sahāsurāḥ | sthāsyanti pathi rāmasya sa tānapi vadhiṣyati || 5.36. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तत्रthereरामस्यRama'sपथिon his wayअन्तराin betweenमृत्युःdeathसहासुराःincluding all demonsदेवाःgodsस्थास्यन्ति यदिif they obstructसःheतानपिeven themवधिष्यतिwill slay.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Thereafter, whoever comes Rama's way, be it gods or demons or even death or any one else he will destroy them.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उस समय श्रीराम के मार्ग में यदि मृत्यु, देवता अथवा बड़े-बड़े असुर भी विघ्न बनकर खड़े होंगे तो वे उन सबका भी संहार कर डालेंगे

Hinglish
36.37VR-5-36-37

तवादर्शनजेनार्ये शोकेन स परिप्लुतः । न शर्म लभते रामः सिंहार्दित इव द्विपः ।। ५.३६. ॥

tavādarśanajenārye śokena sa pariplutaḥ | na śarma labhate rāmaḥ siṃhārdita iva dvipaḥ || 5.36. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
आर्येO noble ladyसः रामःthat Ramaतवyourअदर्शनजेनon account of not seeing youशोकेनin sorrowपरिप्लुतःimmersedसिंहार्दितःtormented by a lionद्विपः इवlike an elephantशर्म न लभतेis not happy.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"O noble lady not being able to see you, Rama is immersed in an ocean of sorrow, he has no solace like an elephant tormented by a lion.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘आर्ये! आपको न देखने के कारण उत्पन्न हुए शोक से उनका हृदय भरा रहता है; अतः श्रीराम सिंह से पीड़ित हुए हाथी की भाँति क्षणभर को भी चैन नहीं पाते हैं

Hinglish
36.38VR-5-36-38

मलयेन च विन्ध्येन मेरुणा मन्दरेण च । दर्दुरेण च ते देवि शपे मूलफलेन च ।। ५.३६. ॥

malayena ca vindhyena meruṇā mandareṇa ca | dardureṇa ca te devi śape mūlaphalena ca || 5.36. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
देविO Sitaमलयेन चby Malaya mountainविन्ध्येनby Vindhyaमेरुणाby Meruदर्दुरेणby Darduraमूलफलेनby roots and fruitsतेto youशपेI swearयथाasसुनयनम्with beautiful eyesवल्गु बिम्बोष्ठम्lips like bimba fruitचारु कुण्डलम्with lovely earringsउदितम्risenपूर्णचन्द्रमिवlike the fullmoonरामस्यRama'sमुखम्faceद्रक्ष्यसिyou will see.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"O Sita I swear in the name of mountains like Malaya, Vindhya, Meru, and Dardura (the abodes of monkeys and bears) and by the roots and fruits as well (which are the food of vanaras). you will soon behold Rama with beautiful eyes, red lips like bimba fruit, lovely earrings and a countenance resembling the full moon.

This translation covers verses 36.38–36.39 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘देवि! मन्दर आदि पर्वत हमारे वासस्थान हैं और फल-मूल भोजन। अतः मैं मन्दराचल, मलय, विन्ध्य, मेरु तथा दर्दुर पर्वत की और अपनी जीविका के साधन फल-मूल की सौगंध खाकर कहता हूँ कि आप शीघ्र ही श्रीराम का नवोदित पूर्ण चन्द्रमा के समान वह मनोहर मुख देखेंगी, जो सुन्दर नेत्र, बिम्बफल के समान लाल-लाल ओठ और सुन्दर कुण्डलों से अलंकृत एवं चित्ताकर्षक है

This Hindi translation covers verses 36.38–36.39 together.

Hinglish
36.39VR-5-36-39

यथा सुनयनं वल्गु बिम्बोष्ठं चारुकुण्डलम् । मुखं द्रक्ष्यसि रामस्य पूर्णचन्द्रमिवोदितम् ।। ५.३६. ॥

yathā sunayanaṃ valgu bimboṣṭhaṃ cārukuṇḍalam | mukhaṃ drakṣyasi rāmasya pūrṇacandramivoditam || 5.36. ||

HinglishWord meanings are shown with verse 36.38English is translated together with verse 36.38Hindi is translated together with verse 36.38
36.40VR-5-36-40

क्षिप्रं द्रक्ष्यासि वैदेहि रामं प्रस्रवणे गिरौ । शतक्रतुमिवासीनं नाकपृष्ठस्य मूर्धनि ।। ५.३६. ॥

kṣipraṃ drakṣyāsi vaidehi rāmaṃ prasravaṇe girau | śatakratumivāsīnaṃ nākapṛṣṭhasya mūrdhani || 5.36. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वैदेहिVaidehiप्रस्रवणे गिरौon mount Prasravanaरामम्Ramaनागराजस्यelephant'sमूर्धनिon the backआसीनम्seatedशतक्रतुम् इवlike Indra who has performed a hundred sacrificesक्षिप्रम्soonद्रक्ष्यसिyou will see.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"O Vaidehi, you will soon see Rama seated on the Prasravana mountain just as Indra (who performed a hundred sacrifices) seated on the back of the king of elephants.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘विदेहनन्दिनि! ऐरावत की पीठ पर बैठे हुए देवराज इन्द्र के समान प्रस्रवण गिरि के शिखरपर विराजमान श्रीराम का आप शीघ्र दर्शन करेंगी

Hinglish
36.41VR-5-36-41

न मांसं राघवो भुङ्क्ते न चापि मधु सेवते । वन्यं सुविहितं नित्यं भक्तमश्नाति पञ्चमम् ।। ५.३६. ॥

na māṃsaṃ rāghavo bhuṅkte na cāpi madhu sevate | vanyaṃ suvihitaṃ nityaṃ bhaktamaśnāti pañcamam || 5.36. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राघवःRamaमांसम्meatन भुङक्तेnot eatingमधुचापिeven wineन सेवतेhe is not takingनित्यम्alwaysपञ्चमम्fifth mealसुविहितम्prescribed forवन्यम्available in the forestभुक्तम्foodअश्नातिeats.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Rama is not eating meat, nor drinking wine. He takes only the one fifth of a meal (sanctioned for an ascetic) available in the forest.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘कोई भी रघुवंशी न तो मांस खाता है और न मधु का ही सेवन करता है; फिर भगवान् श्रीराम इन वस्तुओं का सेवन क्यों करते? वे सदा चार समय उपवास करके पाँचवें समय शास्त्रविहित जंगली फल-मूल और नीवार आदि भोजन करते हैं

Hinglish
36.42VR-5-36-42

नैव दंशान्न मशकान् न कीटान्न सरीसृपान् । राघवो ऽपनयेद्गात्रात् त्वद्गतेनान्तरात्मना ।। ५.३६. ॥

naiva daṃśānna maśakān na kīṭānna sarīsṛpān | rāghavo 'panayedgātrāt tvadgatenāntarātmanā || 5.36. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राघवःRamaत्वद्गतेनthinking of youअन्तरात्मनाwith heartगात्रात्from his limbsदंशान्fliesनैव अपनयेत्will not drive awayमशकान्mosquitoesनnotकीटान्insectsनnotसरीसृपान्serpentsनnot.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Since you left, Rama has been always thinking sincerely of you, no longer drives away flies or mosquitoes nor insects or serpents from his body (his mind entirely fixed on you).

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘श्रीरघुनाथजी का चित्त सदा आप में लगा रहता है, अतः उन्हें अपने शरीर पर चढ़े हुए डाँस, मच्छर,कीड़ों और सर्पो को हटाने की भी सुधि नहीं रहती

Hinglish
36.43VR-5-36-43

नित्यं ध्यानपरो रामो नित्यं शोकपरायणः । नान्यच्चिन्तयते किञ्चित् स तु कामवशं गतः ।। ५.३६. ॥

nityaṃ dhyānaparo rāmo nityaṃ śokaparāyaṇaḥ | nānyaccintayate kiñcit sa tu kāmavaśaṃ gataḥ || 5.36. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रामःRamaनित्यम्everध्यानपरःreflecting on youनित्यम्everशोकपरायणःtotally given to griefसःheकामवशं गतःabsorbed in love for youअन्यत्no other thoughtsन चिन्तयतेhe is not thinking.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Rama is always lost in thought. He is totally given to grief. Absorbed in love for you, he thinks of none else৷৷

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘श्रीराम आपके प्रेम के वशीभूत हो सदा आपका ही ध्यान करते और निरन्तर आपके ही विरह-शोक में डूबे रहते हैं। आपको छोड़कर दूसरी कोई बात वे सोचते ही नहीं हैं

Hinglish
36.44VR-5-36-44

अनिद्रः सततं रामः सुप्तो ऽपि च नरोत्तमः । सीतेति मधुरां वाणीं व्याहरन् प्रतिबुद्ध्यते ।। ५.३६. ॥

anidraḥ satataṃ rāmaḥ supto 'pi ca narottamaḥ | sīteti madhurāṃ vāṇīṃ vyāharan pratibuddhyate || 5.36. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रामःRamaसततम्alwaysअनिद्रःhe does not sleepनरोत्तमःbest of menसुप्तोऽपिeven if he sleepsसीतेतिcalling out 'Sita'मधुराम्sweetवाणीम्voiceव्याहरन्utteringप्रतिबुध्यतेhe wakes up.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Rama, the best of men never goes to sleep and even if he drops off to sleep he mutters 'Sita, Sita' in a sweet voice in his sleep.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘नरश्रेष्ठ! श्रीराम को सदा आपकी चिन्ता के कारण कभी नींद नहीं आती है। यदि कभी आँख लगी भी तो ‘सीता-सीता’ इस मधुर वाणी का उच्चारण करते हुए वे जल्दी ही जाग उठते हैं

Hinglish
36.45VR-5-36-45

दृष्ट्वा फलं वा पुष्पं वा यद्वा ऽन्यत् सुमनोहरम् । बहुशो हा प्रियेत्येवं श्वसंस्त्वामभिभाषते ।। ५.३६. ॥

dṛṣṭvā phalaṃ vā puṣpaṃ vā yadvā 'nyat sumanoharam | bahuśo hā priyetyevaṃ śvasaṃstvāmabhibhāṣate || 5.36. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
फलं वाfruit orपुष्पं वाor flowersयद्वाsuch similarसुमनोहरम्delightfulअन्यत्any other thingदृष्ट्वाseeingश्वसन्whileहा प्रियेत्येवम्alas, darlingत्वाम्youबहुशःin manyअभिभाषतेspeaks.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Sighing deeply whenever Rama sees a fruit or a flower or any such delightful thing, he remembers you and calls you out again and again, saying, 'alas, my darling '

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘किसी फल, फूल अथवा स्त्रियों के मन को लुभाने वाली दूसरी वस्तु को भी जब वे देखते हैं, तब लंबी साँस लेकर बारंबार ‘हा प्रिये! हा प्रिये!’ कहते हुए आपको पुकारने लगते हैं

Hinglish
36.46VR-5-36-46

स देवि नित्यं परितप्यमानस्त्वामेव सीतेत्यभिभाषमाणः । दृढव्रतो राजसुतो महात्मा तवैव लाभाय कृतप्रयत्नः ।। ५.३६. ॥

sa devi nityaṃ paritapyamānastvāmeva sītetyabhibhāṣamāṇaḥ | dṛḍhavrato rājasuto mahātmā tavaiva lābhāya kṛtaprayatnaḥ || 5.36. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
देविgodlike ladyमहात्माgreat selfसःRamaराजसुतःson of a kingनित्यम्alwaysपरितप्यमानःsufferingसीतेतिsaying Sitaत्वामेवyou onlyअभिभाषमाणःkeeps talking in the airधृतव्रतःfirm in his decisionतवyourलाभायto secure you onlyकृतप्रयत्नःmakes efforts.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"O divine lady prince Rama is ceaselessly suffering. He keeps talking to you in air. The determined Rama is only thinking of your recovery ".

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘देवि! राजकुमार महात्मा श्रीराम आपके लिये सदा दुःखी रहते हैं, सीता-सीता कहकर आपकी ही रट लगाते हैं तथा उत्तम व्रत का पालन करते हुए आपकी ही प्राप्ति के प्रयत्न में लगे हुए हैं’

Hinglish
36.47VR-5-36-47

सा रामसङ्कीर्तनवीतशोका रामस्य शोकेन समानशोका । शरन्मुखे साम्बुदशेषचन्द्रा निशेव वैदेहसुता बभूव ।। ५.३६. ॥

sā rāmasaṅkīrtanavītaśokā rāmasya śokena samānaśokā | śaranmukhe sāmbudaśeṣacandrā niśeva vaidehasutā babhūva || 5.36. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रामस्यRama'sशोकेनbecause of his sorrowसमानशोकाequally sadरामसङ्कीर्तनवीतशोकाdevoid of sorrow on hearing about Ramaसाsheवैदेहसुताthe daughter of Videhaशरन्मुखेat the advent of autumnसाम्बुदशेषचन्द्राMoon muffled by cloudsनिशेवlike the nightबभूवappeared.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHer sorrow was mitigated by references made by Hanuman about Rama.She felt equally sad when she heard about Rama's agony. The princess from Videha appeared like a night at the advent of autumn, with the Moon looking partly muffled by clouds and partly bright. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे षट्त्रिंशस्सर्गः।। Thus ends the thirtysixth sarga of Sundarakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)श्रीरामचन्द्रजी की चर्चा से सीता का अपना शोक तो दूर हो गया; किंतु श्रीराम के शोक की बात सुनकर वे पुनः उन्हीं के समान शोक में निमग्न हो गयीं। उस समय विदेहनन्दिनी सीता शरद्-ऋतु आने पर मेघों की घटा और चन्द्रमा–दोनों से युक्त (अन्धकार और प्रकाशपूर्ण) रात्रि के समान हर्ष और शोक से युक्त प्रतीत होती थीं

Hinglish