Ramayana · Sarga 5.33

Sarga 33

सर्गः 33

Sita reveals her story to Hanuman

Text
In this chapterSanskrit allTransliteration allEnglish 31 / 32Hindi 31 / 32Word meanings 31 / 32Hinglish none yetMissing layers are left empty, never guessed.
33.1VR-5-33-1

सो ऽवतीर्य द्रुमात्तस्माद्विद्रुमप्रतिमाननः । विनीतवेषः कृपणः प्रणिपत्योपसृत्य च ।। ५.३३. ॥

so 'vatīrya drumāttasmādvidrumapratimānanaḥ | vinītaveṣaḥ kṛpaṇaḥ praṇipatyopasṛtya ca || 5.33. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
विद्रुमप्रतिमानन:whose face was like the colour of a coralमहातेजाःshiningमारुतात्मजःson of the Windgodसः हनुमान्Hanumanतस्मात्from thatद्रुमात्from the treeअवतीर्यhaving climbed downविनीतवेषःdressed in a sober mannerकृपणःpiteousप्रणिपत्यhaving offered salutationsउपसृत्यwent near herशिरसिon his headअञ्चलिम्having folded palmsआधायplacedतां सीताम्her, Sitaमधुरयाin sweetगिराwordsअब्रवीत्spoke.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHanuman, son of the Windgod whose face shone like coral, dressed in a sober manner climbed down the tree, went close to Sita, offered salutations with his palms on his head and spoke in sweet words:

This translation covers verses 33.1–33.2 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उधर मूंगे के समान लाल मुखवाले महातेजस्वी पवनकुमार हनुमान जी ने उस अशोक-वृक्ष से नीचे उतरकर माथे पर अञ्जलि बाँध ली और विनीतभाव से दीनतापूर्वक निकट आकर प्रणाम करने के अनन्तर सीताजी से मधुर वाणी में कहा—

This Hindi translation covers verses 33.1–33.2 together.

Hinglish
33.2VR-5-33-2

तामब्रवीन्महातेजा हनूमान् मारुतात्मजः । शिरस्यञ्जलिमाधाय सीतां मधुरया गिरा ।। ५.३३. ॥

tāmabravīnmahātejā hanūmān mārutātmajaḥ | śirasyañjalimādhāya sītāṃ madhurayā girā || 5.33. ||

Context sarga note, IIT Kanpur

Sita reveals her story to Hanuman.

HinglishWord meanings are shown with verse 33.1English is translated together with verse 33.1Hindi is translated together with verse 33.1
33.3VR-5-33-3

कानु पद्मपलाशाक्षि क्लिष्टकौशेयवासिनि । द्रुमस्य शाखामालम्ब्य तिष्ठसि त्वमनिन्दिते ।। ५.३३. ॥

kānu padmapalāśākṣi kliṣṭakauśeyavāsini | drumasya śākhāmālambya tiṣṭhasi tvamanindite || 5.33. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पद्मपलाशाक्षिO one with eyes like lotus petalsक्लिष्टकौशेयवासिनिrobed in crumpled silkअनिन्दितेblameless ladyद्रुमस्यof the treeशाखाम्branchआलम्ब्यby holdingतिष्ठसिyou are standingका नुwho are you?
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"O blameless lady with eyes like lotus petals, in crumpled silk, holding a branch, and standing, who are you?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)का नु पद्मपलाशाक्षि क्लिष्टकौशेयवासिनि। द्रुमस्य शाखामालम्ब्य तिष्ठसि त्वमनिन्दिते किमर्थं तव नेत्राभ्यां वारि स्रवति शोकजम्। पुण्डरीकपलाशाभ्यां विप्रकीर्णमिवोदकम्

This Hindi translation covers verses 33.3–33.4 together.

Hinglish
33.4VR-5-33-4

किमर्थं तव नेत्राभ्यां वारि स्रवति शोकजम् । पुण्डरीकपलाशाभ्यां विप्रकीर्णमिवोदकम् ।। ५.३३. ॥

kimarthaṃ tava netrābhyāṃ vāri sravati śokajam | puṇḍarīkapalāśābhyāṃ viprakīrṇamivodakam || 5.33. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पुण्डरीकपलाशाभ्याम्from two petals of white lotusविप्रकीर्णम्trickledउदकम् इवlike waterतवyourनेत्राभ्याम्from your eyesशोकजम्tears of griefवारिwaterकिमर्थम्for what reasonस्रवतिis flowing.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Why are tears of grief flowing from your eyes like water trickling down a pair of petals of white lotuses?

HinglishHindi is translated together with verse 33.3
33.5VR-5-33-5

सुराणामसुराणां वा नागगन्धर्वरक्षसाम् । यक्षाणां किन्नराणां वा का त्वं भवसि शोभने ।। ५.३३. ॥

surāṇāmasurāṇāṃ vā nāgagandharvarakṣasām | yakṣāṇāṃ kinnarāṇāṃ vā kā tvaṃ bhavasi śobhane || 5.33. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
शोभनेO auspicious oneत्वम्youसुराणाम्among godsअसुराणां वाor demonsनागगन्धर्वरक्षसाम्of nagas, gandharvas, rakshasasयक्षाणाम्of yakshasकिन्नराणां वाor kinnerasकाwhoभवसिyou are.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"O noble lady, are you a goddess or a demoness, a naga, a gandharva, a rakshasa, a yaksha or a kinnera?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘शोभने! आप देवता, असुर, नाग, गन्धर्व, राक्षस, यक्ष, किन्नर, रुद्र, मरुद्गण अथवा वसुओं में से कौन हैं? इनमें से किसकी कन्या अथवा पत्नी हैं? सुमुखि! वरारोहे ! मुझे तो आप कोई देवता-सी जान पड़ती हैं

This Hindi translation covers verses 33.5–33.6 together.

Hinglish
33.6VR-5-33-6

का त्वं भवसि रुद्राणां मरुतां वा वरानने । वसूनां वा वरारोहे देवता प्रतिभासे मे ।। ५.३३. ॥

kā tvaṃ bhavasi rudrāṇāṃ marutāṃ vā varānane | vasūnāṃ vā varārohe devatā pratibhāse me || 5.33. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वराननेO beautiful ladyत्वम्youरुद्राणाम्of the Rudrasमरुतां वाor even Marutasवसूनाम्of Vasusकाwhoभवसिyou areवरारोहेO fine womanदेवताgoddessमेto meप्रतिभासिyou appear
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"O beautiful lady Do you belong to the race of Rudras, or Marutas, or Vasus?. O noble lady, you appear a goddess to me.

HinglishHindi is translated together with verse 33.5
33.7VR-5-33-7

किन्नु चन्द्रमसा हीना पतिता विबुधालयात् । रोहिणी ज्योतिषां श्रेष्ठा श्रेष्ठसर्वगुणान्विता ।। ५.३३. ॥

kinnu candramasā hīnā patitā vibudhālayāt | rohiṇī jyotiṣāṃ śreṣṭhā śreṣṭhasarvaguṇānvitā || 5.33. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
चन्द्रमसाfrom the Moonहीनाseparatedविबुधालयात्from the abode of the godsपतिताfallen downज्योतिषाम्among the luminariesश्रेष्ठाbest oneश्रेष्ठसर्वगुणान्विताwho has all best qualitiesरोहिणीRohini किं नु you may be
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"are you Rohini, embellished with best virtues among the constellations? Have you come down from the abode of the luminaries separated from the Moon, her lord?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘क्या आप चन्द्रमा से बिछुड़कर देवलोक से गिरी हुई नक्षत्रों में श्रेष्ठ और गुणों में सबसे बढ़ी-चढ़ी रोहिणी देवी हैं?

Hinglish
33.8VR-5-33-8

का त्वं भवसि कल्याणि कत्वमनिन्दितलोचने । । ५.३३. ॥

kā tvaṃ bhavasi kalyāṇi katvamaninditalocane | | 5.33. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
असितेक्षणेO lady of lovely black eyesत्वम्youकोपाद्वाor out of angerयदि वाor elseमोहात्out of delusionभर्तारम्husbandवसिष्ठम्Vasisthaकोपयित्वाmaking him angryकल्याणिO auspicious ladyअरुन्धतीArundhatiनासिare you not
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"O lady of lovely black eyes who are you? Have you by any chance offended your husband out of anger or out of delusion? Are you the auspicious Arundhati dislodged for making your lord Vasistha angry?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘अथवा कजरारे नेत्रोंवाली देवि! आप कोप या मोह से अपने पति वसिष्ठजी को कुपित करके यहाँ आयी हुई कल्याणस्वरूपा सतीशिरोमणि अरुन्धती तो नहीं हैं

Hinglish
33.9VR-5-33-9

कोपाद्वा यदि वा मोहाद्भर्तारमसितेक्षणे । वसिष्ठं कोपयित्वा त्वं नासिकल्याण्यरुन्धती ।। ५.३३. ॥

kopādvā yadi vā mohādbhartāramasitekṣaṇe | vasiṣṭhaṃ kopayitvā tvaṃ nāsikalyāṇyarundhatī || 5.33. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सुमध्यमेO woman of beautiful waistअस्मात्from thisलोकात्from the worldअमुं लोकम्to this worldगतम्deadत्वम्yourअनुशोचसिworrying aboutतेyourपुत्रःsonपिताfatherभ्राताbrotherभर्ता वाor is it husbandको नुis he?
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"O woman of beautiful waist from which world have you come here? For whom are you worrying? Who is your son, father, brother or husband? Are you worrying about some one dead?.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)को नु पुत्रः पिता भ्राता भर्ता वा ते सुमध्यमे। अस्माल्लोकादमुं लोकं गतं त्वमनुशोचसि

Hinglish
33.10VR-5-33-10

को नु पुत्रः पिता भ्राता भर्ता वा ते सुमध्यमे । अस्माल्लोकादमुं लोकं गतं त्वमनुशोचसि ।। ५.३३. ॥

ko nu putraḥ pitā bhrātā bhartā vā te sumadhyame | asmāllokādamuṃ lokaṃ gataṃ tvamanuśocasi || 5.33. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रोदनात्from your weepingअतिनिश्श्वासात्breathing heavilyभूमिसंस्पर्शनादपिyour touching the groundराज्ञःroyalसंज्ञावधारणात्having signs of sovereigntyत्वाम्youदेवीम्O goddessअहम्Iन मन्येI do not think.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"From your weeping, your sighing and your touching the earth (gods do not touch the earth) and your signs of sovereignty, I do not think you are a goddess (meaning otherwise she posessed divine grace).

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘रोने, लम्बी साँस खींचने तथा पृथ्वी का स्पर्श करने के कारण मैं आपको देवी नहीं मानता। आप बारम्बार किसी राजा का नाम ले रही हैं तथा आपके चिह्न और लक्षण जैसे दिखायी देते हैं, उन सब पर दृष्टिपात करने से यही अनुमान होता है कि आप किसी राजा की महारानी तथा किसी नरेश की कन्या हैं

This Hindi translation covers verses 33.10–33.11 together.

Hinglish
33.11VR-5-33-11

रोदनादतिनिःश्वासाद्भूतमिसंस्पर्शनादपि । न त्वां देवीमहं मन्ये राज्ञः संज्ञावधारणात् ।। ५.३३. ॥

rodanādatiniḥśvāsādbhūtamisaṃsparśanādapi | na tvāṃ devīmahaṃ manye rājñaḥ saṃjñāvadhāraṇāt || 5.33. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तेyourयानिthoseव्यञ्जनानिsignsलक्षणानि चalso qualitiesलक्षयेI seeभूमिपालस्यking'sमहिषीconsortराजकन्या चand a princessमेto meमताit is felt.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"On the basis of your royal signs and other qualities I infer that you are the daughter of a king or his consort.

HinglishHindi is translated together with verse 33.10
33.12VR-5-33-12

व्यञ्जनानि च ते यानि लक्षणामनि च लक्षये । महिषी भूमिपालस्य राजकन्या ऽसि मे मता ।। ५.३३. ॥

vyañjanāni ca te yāni lakṣaṇāmani ca lakṣaye | mahiṣī bhūmipālasya rājakanyā 'si me matā || 5.33. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
त्वम्youजनस्थानात्from Janasthanaरावणेनby Ravanaबलात्forciblyअपहृताborne awayसीताSitaअसि यदिif you areतत्thatपृच्छतःenquiringममto meआचक्ष्वyou tellते भद्रम्wish you well.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"If you are Sita, who was forcefully borne away by Ravana from Janasthana you may kindly reveal to me freely. May god bless you.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘रावण जनस्थान से जिन्हें बलपूर्वक हर लाया था, वे सीताजी ही यदि आप हों तो आपका कल्याण हो। आप ठीक-ठीक मुझे बताइये। मैं आपके विषय में जानना चाहता हूँ

Hinglish
33.13VR-5-33-13

रावणेन जनस्थानाद् बलादपहृता यदि । सीता त्वमसि भद्रं ते तन्ममाचक्ष्व पृच्छतः ।। ५.३३. ॥

rāvaṇena janasthānād balādapahṛtā yadi | sītā tvamasi bhadraṃ te tanmamācakṣva pṛcchataḥ || 5.33. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तवyourदैन्यम्plightअतिमानुषम्superhumanरूपं चand your formतपसाwith austerityअन्वितःendowedवेषःyour dressयथाas muchत्वम्you areध्रुवम्surelyराममहिषीRama's queen.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Indeed your plight, the superhuman beauty and your robes marked with asceticism, surely tell me that you are Rama's queen."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘दुःख के कारण आप में जैसी दीनता आ गयी है, जैसा आपका अलौकिक रूप है तथा जैसा तपस्विनी का-सा वेष है, इन सबके द्वारा निश्चय ही आप श्रीरामचन्द्रजी की महारानी जान पड़ती हैं’

Hinglish
33.14VR-5-33-14

यथा हि तव वै दैन्यं रूपं चाप्यतिमानुषम् । तपसा चान्वितो वेषस्त्वं राममहिषी ध्रुवम् ।। ५.३३. ॥

yathā hi tava vai dainyaṃ rūpaṃ cāpyatimānuṣam | tapasā cānvito veṣastvaṃ rāmamahiṣī dhruvam || 5.33. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सा वैदेहीthat Vaidehiतस्यhisवचनम्wordश्रुत्वाhaving heardरामकीर्तनहर्षिताhappy to hear words of praise of Ramaद्रुमाश्रितम्on the treeहनुमन्तम्Hanumanवाक्यम्these wordsउवाचspoke.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHappy to have heard words of praise of Rama, Vaidehi spoke this to Hanuman, who got up the tree:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)हनुमान जी की बात सुनकर विदेहनन्दिनी सीता श्रीरामचन्द्रजी की चर्चा से बहुत प्रसन्न थीं; अतः वृक्ष का सहारा लिये खड़े हुए उन पवनकुमार से इस प्रकार बोलीं

Hinglish
33.15VR-5-33-15

सा तस्य वचनं श्रुत्वा रामकीर्तनहर्षिता । उवाच वाक्यं वैदेही हनुमन्तं द्रुमाश्रितम् ।। ५.३३. ॥

sā tasya vacanaṃ śrutvā rāmakīrtanaharṣitā | uvāca vākyaṃ vaidehī hanumantaṃ drumāśritam || 5.33. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अहम्I amपृथिव्याम्on earthराजसिंहानाम्among great kingsमुख्यस्यforemostविदितात्मनःof the knower of selfशत्रुसैन्यप्रतापिनःof the slayer of enemy armyदशरथस्यDasaratha'sस्नुषाdaughterinlaw.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"I am daughterinlaw of king Dasaratha, knower of the self, the foremost among kings on earth and a slayer of enemy army.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘कपिवर! जो भूमण्डल के श्रेष्ठ राजाओं में प्रधान थे, जिनकी सर्वत्र प्रसिद्धि थी तथा जो शत्रुओं की सेना का संहार करने में समर्थ थे, उन महाराज दशरथ की मैं पुत्रवधू हूँ, विदेहराज महात्मा जनक की पुत्री हूँ और परमबुद्धिमान् भगवान् श्रीराम की धर्मपत्नी हूँ मेरा नाम सीता है

This Hindi translation covers verses 33.15–33.16 together.

Hinglish
33.16VR-5-33-16

पृथिव्यां राजसिहानां मुख्यस्य विदितात्मनः । स्नुषा दशरथस्याहं शत्रुसैन्यप्रतापिनः ।। ५.३३. ॥

pṛthivyāṃ rājasihānāṃ mukhyasya viditātmanaḥ | snuṣā daśarathasyāhaṃ śatrusainyapratāpinaḥ || 5.33. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अहम्I amवैदेहस्यVideha'sमहात्मनःgreat soulजनकस्यJanaka'sदुहिताdaughterनाम्ना सीतेति नामSita by nameअहम्I amधीमतःof the sagaciousरामस्यRama'sभार्याwife.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"I am daughter of the great soul, Janaka, king of Videha, known as Sita. I am the wife of that sagacious Rama.

HinglishHindi is translated together with verse 33.15
33.17VR-5-33-17

दुहिता जनकस्याहं वैदेहस्य महात्मनः । सीता च नाम नाम्ना ऽहं भार्या रामस्य धीमतः ।। ५.३३. ॥

duhitā janakasyāhaṃ vaidehasya mahātmanaḥ | sītā ca nāma nāmnā 'haṃ bhāryā rāmasya dhīmataḥ || 5.33. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अहम्I amतत्रthereराघवस्यRama'sनिवेशनेthe abodeमानुषान्mortalभोगान्pleasuresभुञ्जानाexperiencingसर्वकामसमृद्धिनीall kinds of pleasures providedद्वादशtwelveसमाःyears.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"I enjoyed worldly pleasures in abundance for twelve years at Rama's abode.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘अयोध्या में श्रीरघुनाथजी के अन्तःपुर में बारह वर्षों तक मैं सब प्रकार के मानवीय भोग भोगती रही और मेरी सारी अभिलाषाएँ सदैव पूर्ण होती रहीं

Hinglish
33.18VR-5-33-18

समा द्वादश तत्राहं राघवस्य निवेशने । भुञ्जाना मानुषान् भोगान् सर्वकामसमृद्धिनी ।। ५.३३. ॥

samā dvādaśa tatrāhaṃ rāghavasya niveśane | bhuñjānā mānuṣān bhogān sarvakāmasamṛddhinī || 5.33. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthenत्रयोदशेin the thirteenthवर्षेin the yearसोपाध्यायःwith his preceptorराजाthe kingइक्ष्वाकुनन्दनम्delight of the Ikshvakusराज्येनin the kingdomअभिषेचयितुम्to coronateप्रचक्रमेarranged.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Then in the thirteenth year king Dasaratha along with the royal preceptor arranged to coronate Rama, delight of the Ikshvaku family, in the kingdom.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘तदनन्तर तेरहवें वर्ष में महाराज दशरथ ने राजगुरु वसिष्ठजी के साथ इक्ष्वाकुकुलभूषण भगवान् श्रीराम के राज्याभिषेक की तैयारी आरम्भ की

Hinglish
33.19VR-5-33-19

तत्र त्रयोदशे वर्षे राज्येनेक्ष्वाकुनन्दनम् । अभिषेचयितुं राजा सोपाध्यायः प्रचक्रमे ।। ५.३३. ॥

tatra trayodaśe varṣe rājyenekṣvākunandanam | abhiṣecayituṃ rājā sopādhyāyaḥ pracakrame || 5.33. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तस्मिन्in thatराघवस्यRama'sअभिषेचनेin the coronationसम्भ्रियमाणेwhile preparations were being madeकैकेयी नामcalled Kaikeyiदेवीqueenभर्तारम्to her husbandवचनम्these wordsअब्रवीत्spoke.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"While preparations for the coronation were on, queen Kaikeyi said to her husband:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जब वे श्रीरघुनाथजी के अभिषेक के लिये आवश्यक सामग्री का संग्रह कर रहे थे, उस समय उनकी कैकेयी नामवाली भार्या ने पति से इस प्रकार कहा-

Hinglish
33.20VR-5-33-20

तस्मिन् संभ्रियमाणे तु राघवस्याभिषेचने । कैकेयी नाम भर्तारं देवी वचनमब्रवीत् ।। ५.३३. ॥

tasmin saṃbhriyamāṇe tu rāghavasyābhiṣecane | kaikeyī nāma bhartāraṃ devī vacanamabravīt || 5.33. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
न पिबेयम्I shall not drinkप्रत्यहम्dailyभोजनम्foodन खादेयम्I will not eatरामःRamaयदिifअभिषिच्यतेis coronatedएषःthis isमेmyजीवितस्यlife'sअन्तःend.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'I shall not drink or eat food, if Rama is coronated. I shall end my life this moment.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘अब न तो मैं जलपान करूँगी और न प्रतिदिन का भोजन ही ग्रहण करूँगी। यदि श्रीराम का राज्याभिषेक हुआ तो यही मेरे जीवन का अन्त होगा

Hinglish
33.21VR-5-33-21

न पिबेयं न खादेयं प्रत्यहं मम भोजनम् । एष मे जीवितस्यान्तो रामो यद्यभिषिच्यते ।। ५.३३. ॥

na pibeyaṃ na khādeyaṃ pratyahaṃ mama bhojanam | eṣa me jīvitasyānto rāmo yadyabhiṣicyate || 5.33. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नृपतिसत्तमthe foremost among kingsत्वयाby youप्रीत्याlovinglyयत्suchतत् वाक्यम्wordsउक्तम्spokenतत्the sameवितथम्falseन कार्यंthat promiseयदिif you pleaseराघवःRamaवनम्to the forestगच्छतुgo.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O Dasaratha, the foremost among kings if the promise lovingly made by you earlier is not going to be false, Rama should go to the forest'.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘नृपश्रेष्ठ! आपने प्रसन्नतापूर्वक मुझे जो वचन दिया है, उसे यदि असत्य नहीं करना है तो श्रीराम वन को चले जायँ’

Hinglish
33.22VR-5-33-22

यत्तदुक्तं त्वया वाक्यं प्रीत्या नृपतिसत्तम । तच्चेन्न वितथं कार्यं वनं गच्छतु राघवः ।। ५.३३. ॥

yattaduktaṃ tvayā vākyaṃ prītyā nṛpatisattama | taccenna vitathaṃ kāryaṃ vanaṃ gacchatu rāghavaḥ || 5.33. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सत्यवाक्ever truthfulसः राजाthat kingदेव्याःto the queenवरदानम्boonsअनुस्मरन्rememberingकैकेय्याःof Kaikeyiक्रूरम्cruelअप्रियम्unpleasantवचनम्wordश्रुत्वाhaving heardमुमोहfainted.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Remembering the boons the ever truthful king had granted to Kaikeyi, he fainted after hearing her cruel and harsh words.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘महाराज दशरथ बड़े सत्यवादी थे। उन्होंने कैकेयी देवी को दो वर देने के लिये कहा था। उस वरदान का स्मरण करके कैकेयी के क्रूर एवं अप्रिय वचन को सुनकर वे मूर्च्छित हो गये

Hinglish
33.23VR-5-33-23

स राजा सत्यवाग् देव्या वरदानमनुस्मरन् । मुमोह वचनं श्रुत्वा कैकेय्याः क्रूरमप्रियम् ।। ५.३३. ॥

sa rājā satyavāg devyā varadānamanusmaran | mumoha vacanaṃ śrutvā kaikeyyāḥ krūramapriyam || 5.33. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthenसत्येby truthधर्मेby rigteousnessव्यवस्थितःone who heldस्थविरःagedराजाkingरुदन्while cryingयशस्विनम्glorious oneज्येष्ठम्eldestपुत्रम्sonराज्यम्kingdomअयाचतbegged.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"The aged king who held on to truthfulness and righteousness begged his famed eldest son Rama to return the kingdom.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘तदनन्तर सत्यधर्म में स्थित हुए बूढ़े महाराज ने अपने यशस्वी ज्येष्ठ पुत्र श्रीरघुनाथजी से भरत के लिये राज्य माँगा

Hinglish
33.24VR-5-33-24

ततस्तु स्थविरो राजा सत्ये धर्मे व्यवस्थितः । ज्येष्ठं यशस्विनं पुत्रं रुदन् राज्यमयाचत ।। ५.३३. ॥

tatastu sthaviro rājā satye dharme vyavasthitaḥ | jyeṣṭhaṃ yaśasvinaṃ putraṃ rudan rājyamayācata || 5.33. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
श्रीमान्illustrious oneसःheपितुःfather'sवचनम्wordअभिषेकात्more than coronationपरम्supremeप्रियम्dearमनसाby his mindपूर्वम्firstआसाद्यhaving acceptedवाचाby wordप्रतिगृहीतवान्accepted
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"The illustrious Rama who valued his father's word more than sovereignty, bowed to the command of the father.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘श्रीमान् राम को पिताके वचन राज्याभिषेक से भी बढ़कर प्रिय थे। इसलिये उन्होंने पहले उन वचनों को मन से ग्रहण किया, फिर वाणी से भी स्वीकार कर लिया

Hinglish
33.25VR-5-33-25

स पितुर्वचनं श्रीमानभिषेकात् परं प्रियम् । मनसा पूर्वमासाद्य वाचा प्रतिगृहीतवान् ।। ५.३३. ॥

sa piturvacanaṃ śrīmānabhiṣekāt paraṃ priyam | manasā pūrvamāsādya vācā pratigṛhītavān || 5.33. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सत्यपराक्रमःone whose truthfulness was his strengthरामःRamaदद्यात्he give,न प्रतिगृह्णीयात् he will not takeजीवितहेतोर्वाeven for his lifeकिञ्चित्even a littleअप्रियम्harshन ब्रूयात्he will not speak .
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Rama, whose strength was his truthfulness, gave whatever others sought but would not accept anything in return. He would not speak a harsh word.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सत्य-पराक्रमी भगवान् श्रीराम केवल देते हैं, लेते नहीं। वे सदा सत्य बोलते हैं, अपने प्राणोंकी रक्षाके लिये भी कभी झूठ नहीं बोल सकते

Hinglish
33.26VR-5-33-26

दद्यान्न प्रतिगृह्णीयान्न ब्रूयात् किंचिदप्रियम् । अपि जीवितहेतोर्वा रामः सत्यपराक्रमः ।। ५.३३. ॥

dadyānna pratigṛhṇīyānna brūyāt kiṃcidapriyam | api jīvitahetorvā rāmaḥ satyaparākramaḥ || 5.33. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महायशाःa highly renownedसःheमहार्हाणिluxuriousउत्तरीयाणिupper garmentsविहायcast offमनसाwhole heartedlyराज्यम्kingdomविसृज्यhaving given upमाम्meजनन्यैto his motherसमादिशत्entrusted.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Having given up the kingdom voluntarily, Rama, a highly renowned king cast off his luxurious upper garments and asked me to take care of his mother.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘उन महायशस्वी श्रीरघुनाथजी ने बहुमूल्य उत्तरीय वस्त्र उतार दिये और मन से राज्य का त्याग करके मुझे अपनी माता के हवाले कर दिया

Hinglish
33.27VR-5-33-27

स विहायोत्तरीयाणि महार्हाणि महायशाः । विसृज्य मनसा राज्यं जनन्यै मां समादिशत् ।। ५.३३. ॥

sa vihāyottarīyāṇi mahārhāṇi mahāyaśāḥ | visṛjya manasā rājyaṃ jananyai māṃ samādiśat || 5.33. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सा अहम्I myselfवनचारिणीa forestdwellerतूर्णम्quicklyतस्यhisअग्रतःahead of himप्रस्थिताstartedतेनby himहीनायाःseparatedमेmeस्वर्गेऽपि न रोचतेdid not prefer even heaven.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"I, however resolved to live in the forest, marched ahead of him quickly as I did not prefer even heaven without him.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘किंतु मैं तुरंत ही उनके आगे-आगे वन की ओर चल दी; क्योंकि उनके बिना मुझे स्वर्ग में रहना अच्छा नहीं लगता

Hinglish
33.28VR-5-33-28

सा ऽहं तस्याग्रतस्तूर्णं प्रस्थिता वनचारिणी । न हि मे तेन हीनाया वासः स्वर्गे ऽपि रोचते ।। ५.३३. ॥

sā 'haṃ tasyāgratastūrṇaṃ prasthitā vanacāriṇī | na hi me tena hīnāyā vāsaḥ svarge 'pi rocate || 5.33. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महाभागःa noble oneमित्रनन्दनःa delight to friendsसौमित्रिःSaumitriप्रागेवalreadyपूर्वजस्यeldest brother'sअनुयात्रार्थेto follow himद्रुमचीरैःan barkअलङ्कृतःdressed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAlready the noble Saumitri, delight of his friends, clad in bark garments, had set out to follow his elder brother.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘अपने सुहृदों को आनन्द देने वाले सुमित्राकुमार महाभाग लक्ष्मण भी अपने बड़े भाई का अनुसरण करने के लिये उनसे भी पहले कुश तथा चीर-वस्त्र धारण करके तैयार हो गये

Hinglish
33.29VR-5-33-29

प्रागेव तु महाभागः सौमित्रिर्मित्रनन्दनः । पूर्वजस्यानुयात्रार्थे द्रुमचीररैलङ्कृतः ।। ५.३३. ॥

prāgeva tu mahābhāgaḥ saumitrirmitranandanaḥ | pūrvajasyānuyātrārthe drumacīrarailaṅkṛtaḥ || 5.33. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तेthen वयम् weभर्तुःking'sआदेशम्orderबहुमान्यrespectingदृढव्रताःresolved firmlyपुराin the pastअदृष्टम्not seenगम्भीरदर्शनम्impenetrableवनम्forestप्रविष्टाः स्मःwe entered.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Respecting the king's order and determined firmly, we entered the impenetrable forest.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इस प्रकार हम तीनों ने अपने स्वामी महाराज दशरथ की आज्ञा को अधिक आदर देकर दृढ़तापूर्वक उत्तम व्रत का पालन करते हुए उस सघन वन में प्रवेश किया, जिसे पहले कभी नहीं देखा था

Hinglish
33.30VR-5-33-30

त वयं भर्तुरादेशं बहुमान्य दृढव्रताः । प्रविष्टाः स्म पुरा ऽदृष्टं वन गम्भीरदर्शनम् ।। ५.३३. ॥

ta vayaṃ bharturādeśaṃ bahumānya dṛḍhavratāḥ | praviṣṭāḥ sma purā 'dṛṣṭaṃ vana gambhīradarśanam || 5.33. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
दण्डकारण्येin the Dandaka forestवसतःwhile livingअमितौजसःthe most valiantतस्यhisभार्याwifeअहम्amदुरात्मनाby evilmindedरावणेनby Ravanaअपहृताwas abducted.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"While the most valiant Rama was living in the Dandaka forest, I, his wife was borne away by the evilminded Ravana.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वहाँ दण्डकारण्य में रहते समय उन अमिततेजस्वी भगवान् श्रीराम की भार्या मुझ सीता को दुरात्मा राक्षस रावण यहाँ हर लाया है

Hinglish
33.31VR-5-33-31

वसतो दणऽडकारण्ये तस्याहममितौजसः । रक्षसा ऽपहृता भार्या रावणेन दुरात्मना ।। ५.३३. ॥

vasato daṇa'ḍakāraṇye tasyāhamamitaujasaḥ | rakṣasā 'pahṛtā bhāryā rāvaṇena durātmanā || 5.33. ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तेनby himद्वौtwoमासौmonthsमेto meजीवितानुग्रहःgrant of time to liveकृतःgivenततःthenद्वाभ्याम्after the twoमासाभ्याम्monthsऊर्ध्वम्after thatजीवितम्lifeत्यक्ष्यामिI will give up.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"He has allowed me two months time to live. After two months I will have to give up my life." इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे त्रयस्त्रिंशस्सर्गः।। Thus ends the thirtythird sarga of Sundarakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘उसने अनुग्रहपूर्वक मेरे जीवन-धारण के लिये दो मास की अवधि निश्चित कर दी है। उन दो महीनों के बाद मुझे अपने प्राणों का परित्याग करना पड़ेगा’

Hinglish
33.32VR-5-33-32

द्वौ मासौ तेन मे कालो जीवितानुग्रहः कृतः । ऊर्ध्वं द्वाभ्यां तु मासाभ्यां ततस्त्यक्ष्यामि जीवितम् ।। ५.३३. ॥

dvau māsau tena me kālo jīvitānugrahaḥ kṛtaḥ | ūrdhvaṃ dvābhyāṃ tu māsābhyāṃ tatastyakṣyāmi jīvitam || 5.33. ||

Word meaningsEnglishHindiHinglish