Sarga 24

प्रसक्ताश्रुमुखीत्येवं ब्रुवन्ती जनकात्मजा । अधोमुखमुखी बाला विलप्तुमुपचक्रमे ।। ५.२४. ॥

prasaktāśrumukhītyevaṃ bruvantī janakātmajā | adhomukhamukhī bālā vilaptumupacakrame || 5.24. ||

उन्मत्तेव प्रमत्तेव भ्रान्तचित्तेव शोचती । उपावृत्ता किशोरीव विवेष्टन्ती महीतले ।। ५.२४. ॥

unmatteva pramatteva bhrāntacitteva śocatī | upāvṛttā kiśorīva viveṣṭantī mahītale || 5.24. ||

राघवस्याप्रमत्तस्य रक्षसा कामरूपिणा । रावणेन प्रमथ्याहमानीता क्रोशती बलात् ।। ५.२४. ॥

rāghavasyāpramattasya rakṣasā kāmarūpiṇā | rāvaṇena pramathyāhamānītā krośatī balāt || 5.24. ||

राक्षसी वशमापन्ना भर्त्यमाना सुदारुणम् । चिन्तयन्ती सुदुःखार्ता नाहं जीवितुमुत्सहे ।। ५.२४. ॥

rākṣasī vaśamāpannā bhartyamānā sudāruṇam | cintayantī suduḥkhārtā nāhaṃ jīvitumutsahe || 5.24. ||

न हि मे जीवितेनार्थो नैवार्थैर्न च भूषणैः । वसन्त्या राक्षसी मध्ये विना रामं महारथम् ।। ५.२४. ॥

na hi me jīvitenārtho naivārthairna ca bhūṣaṇaiḥ | vasantyā rākṣasī madhye vinā rāmaṃ mahāratham || 5.24. ||

धिङ्मामनार्यामसतीं याहं तेन विना कृता । मुहूर्तमपि रक्षामि जीवितं पापजीविता ।। ५.२४. ॥

dhiṅmāmanāryāmasatīṃ yāhaṃ tena vinā kṛtā | muhūrtamapi rakṣāmi jīvitaṃ pāpajīvitā || 5.24. ||

का च मे जीविते श्रद्धा सुखे वा तं प्रियं विना । भर्तारं सागरान्ताया वसुधायाः प्रियं वदम् ।। ५.२४. ॥

kā ca me jīvite śraddhā sukhe vā taṃ priyaṃ vinā | bhartāraṃ sāgarāntāyā vasudhāyāḥ priyaṃ vadam || 5.24. ||

भिद्यतां भक्ष्यतां वापि शरीरं विसृजाम्यहम् । न चाप्यहं चिरं दुःखं सहेयं प्रियवर्जिता ।। ५.२४. ॥

bhidyatāṃ bhakṣyatāṃ vāpi śarīraṃ visṛjāmyaham | na cāpyahaṃ ciraṃ duḥkhaṃ saheyaṃ priyavarjitā || 5.24. ||

चरणेनापि सव्येन न स्पृशेयं निशाचरम् । रावणं किं पुनरहं कामयेयं विगर्हितम् ।। ५.२४. ॥

caraṇenāpi savyena na spṛśeyaṃ niśācaram | rāvaṇaṃ kiṃ punarahaṃ kāmayeyaṃ vigarhitam || 5.24. ||

प्रत्याख्यातं न जानाति नात्मानं नात्मनः कुलम् । यो नृशंस स्वभावेन मां प्रार्थयितुमिच्छति ।। ५.२४. ॥

pratyākhyātaṃ na jānāti nātmānaṃ nātmanaḥ kulam | yo nṛśaṃsa svabhāvena māṃ prārthayitumicchati || 5.24. ||

छिन्ना भिन्ना विभक्ता वा दीप्ते वाग्नौ प्रदीपिता । रावणं नोपतिष्ठेयं किं प्रलापेन वश् चिरम् ।। ५.२४. ॥

chinnā bhinnā vibhaktā vā dīpte vāgnau pradīpitā | rāvaṇaṃ nopatiṣṭheyaṃ kiṃ pralāpena vaś ciram || 5.24. ||

ख्यातः प्राज्ञः कृतज्ञश्च सानुक्रोशश्च राघवः । सद्वृत्तो निरनुक्रोशः शङ्के मद्भाग्यसङ्क्षयात् ।। ५.२४. ॥

khyātaḥ prājñaḥ kṛtajñaśca sānukrośaśca rāghavaḥ | sadvṛtto niranukrośaḥ śaṅke madbhāgyasaṅkṣayāt || 5.24. ||

राक्षसानां जनस्थाने सहस्राणि चतुर्दश । येनैकेन निरस्तानि स मां किं नाभिपद्यते ।। ५.२४. ॥

rākṣasānāṃ janasthāne sahasrāṇi caturdaśa | yenaikena nirastāni sa māṃ kiṃ nābhipadyate || 5.24. ||

निरुद्धा रावणेनाहमल्पवीर्येण रक्षसा । समर्थः खलु मे भर्ता रावणं हन्तुमाहवे ।। ५.२४. ॥

niruddhā rāvaṇenāhamalpavīryeṇa rakṣasā | samarthaḥ khalu me bhartā rāvaṇaṃ hantumāhave || 5.24. ||

विराधो दण्डकारण्ये येन राक्षसपुङ्गवः । रणे रामेण निहतः स मां किं नाभिपद्यते ।। ५.२४. ॥

virādho daṇḍakāraṇye yena rākṣasapuṅgavaḥ | raṇe rāmeṇa nihataḥ sa māṃ kiṃ nābhipadyate || 5.24. ||

कामं मध्ये समुद्रस्य लङ्केयं दुष्प्रधर्षणा । न तु राघवबाणानां गतिरोधी ह विद्यते ।। ५.२४. ॥

kāmaṃ madhye samudrasya laṅkeyaṃ duṣpradharṣaṇā | na tu rāghavabāṇānāṃ gatirodhī ha vidyate || 5.24. ||

किं नु तत्कारणं येन रामो दृढपराक्रमः । रक्षसापहृतां भार्यामिष्टां नाभ्यवपद्यते ।। ५.२४. ॥

kiṃ nu tatkāraṇaṃ yena rāmo dṛḍhaparākramaḥ | rakṣasāpahṛtāṃ bhāryāmiṣṭāṃ nābhyavapadyate || 5.24. ||

इहस्थां मां न जानीते शङ्के लक्ष्मणपूर्वजः । जानन्नपि हि तेजस्वी धर्षणां मर्षयिष्यति ।। ५.२४. ॥

ihasthāṃ māṃ na jānīte śaṅke lakṣmaṇapūrvajaḥ | jānannapi hi tejasvī dharṣaṇāṃ marṣayiṣyati || 5.24. ||

हृतेति योऽधिगत्वा मां राघवाय निवेदयेत् । गृध्रराजोऽपि स रणे रावणेन निपातितः ।। ५.२४. ॥

hṛteti yo'dhigatvā māṃ rāghavāya nivedayet | gṛdhrarājo'pi sa raṇe rāvaṇena nipātitaḥ || 5.24. ||

कृतं कर्म महत्तेन मां तदाभ्यवपद्यता । तिष्ठता रावणद्वन्द्वे वृद्धेनापि जटायुषा ।। ५.२४. ॥

kṛtaṃ karma mahattena māṃ tadābhyavapadyatā | tiṣṭhatā rāvaṇadvandve vṛddhenāpi jaṭāyuṣā || 5.24. ||

यदि मामिह जानीयाद्वर्तमानां स राघवः । अद्य बाणैरभिक्रुद्धः कुर्याल्लोकमराक्षसं ।। ५.२४. ॥

yadi māmiha jānīyādvartamānāṃ sa rāghavaḥ | adya bāṇairabhikruddhaḥ kuryāllokamarākṣasaṃ || 5.24. ||

विधमेच्च पुरीं लङ्कां शोषयेच्च महोदधिम् । रावणस्य च नीचस्य कीर्तिं नाम च नाशयेत् ।। ५.२४. ॥

vidhamecca purīṃ laṅkāṃ śoṣayecca mahodadhim | rāvaṇasya ca nīcasya kīrtiṃ nāma ca nāśayet || 5.24. ||

ततो निहतनथानां राक्षसीनां गृहे गृहे । यथाहमेवं रुदती तथा भूयो न संशयः । अन्विष्य रक्षसां लङ्कां कुर्याद्रामः सलक्ष्मणः ।। ५.२४. ॥

tato nihatanathānāṃ rākṣasīnāṃ gṛhe gṛhe | yathāhamevaṃ rudatī tathā bhūyo na saṃśayaḥ | anviṣya rakṣasāṃ laṅkāṃ kuryādrāmaḥ salakṣmaṇaḥ || 5.24. ||

न हि ताभ्यां रिपुर्दृष्टो मुहूतमपि जीवति । चिता धूमाकुलपथा गृध्रमण्डलसङ्कुला । अचिरेण तु लङ्केयं श्मशानसदृशी भवेत् ।। ५.२४. ॥

na hi tābhyāṃ ripurdṛṣṭo muhūtamapi jīvati | citā dhūmākulapathā gṛdhramaṇḍalasaṅkulā | acireṇa tu laṅkeyaṃ śmaśānasadṛśī bhavet || 5.24. ||

अचिरेणैव कालेन प्राप्स्याम्येव मनोरथम् । दुष्प्रस्थानोऽयमाख्याति सर्वेषां वो विपर्ययः ।। ५.२४. ॥

acireṇaiva kālena prāpsyāmyeva manoratham | duṣprasthāno'yamākhyāti sarveṣāṃ vo viparyayaḥ || 5.24. ||

यादृशानि तु दृश्यन्ते लङ्कायामशुभानि तु । अचिरेणैव कालेन भविष्यति हतप्रभा ।। ५.२४. ॥

yādṛśāni tu dṛśyante laṅkāyāmaśubhāni tu | acireṇaiva kālena bhaviṣyati hataprabhā || 5.24. ||

नूनं लङ्का हते पापे रावणे राक्षसाधिपे । शोषं यास्यति दुर्धर्षा प्रमदा विधवा यथा ।। ५.२४. ॥

nūnaṃ laṅkā hate pāpe rāvaṇe rākṣasādhipe | śoṣaṃ yāsyati durdharṣā pramadā vidhavā yathā || 5.24. ||

पुष्योत्सवसमृद्धा च नष्टभर्त्री सराक्षसा । भविष्यति पुरी लङ्का नष्टभर्त्री यथाङ्गना ।। ५.२४. ॥

puṣyotsavasamṛddhā ca naṣṭabhartrī sarākṣasā | bhaviṣyati purī laṅkā naṣṭabhartrī yathāṅganā || 5.24. ||

नूनं राक्षसकन्यानां रुदन्तीनां गृहे गृहे । श्रोष्यामि नचिरादेव दुःखार्तानाम् इह ध्वनिम् ।। ५.२४. ॥

nūnaṃ rākṣasakanyānāṃ rudantīnāṃ gṛhe gṛhe | śroṣyāmi nacirādeva duḥkhārtānām iha dhvanim || 5.24. ||

सान्धकारा हतद्योता हतराक्षसपुङ्गवा । भविष्यति पुरी लङ्का निर्दग्धा रामसायकैः ।। ५.२४. ॥

sāndhakārā hatadyotā hatarākṣasapuṅgavā | bhaviṣyati purī laṅkā nirdagdhā rāmasāyakaiḥ || 5.24. ||

यदि नाम स शूरो मां रामो रक्तान्तलोचनः । जानीयाद्वर्तमानां हि रावणस्य निवेशने ।। ५.२४. ॥

yadi nāma sa śūro māṃ rāmo raktāntalocanaḥ | jānīyādvartamānāṃ hi rāvaṇasya niveśane || 5.24. ||

अनेन तु नृशंसेन रावणेनाधमेन मे । समयो यस्तु निर्दिष्टस्तस्य कालोऽयमागतः ।। ५.२४. ॥

anena tu nṛśaṃsena rāvaṇenādhamena me | samayo yastu nirdiṣṭastasya kālo'yamāgataḥ || 5.24. ||

अकार्यं ये न जानन्ति नैरृताः पापकारिणः । अधर्मात्तु महोत्पातो भविष्यति हि साम्प्रतम् ।। ५.२४. ॥

akāryaṃ ye na jānanti nairṛtāḥ pāpakāriṇaḥ | adharmāttu mahotpāto bhaviṣyati hi sāmpratam || 5.24. ||

नैते धर्मं विजानन्ति राक्षसाः पिशिताशनाः । ध्रुवं मां प्रातराशार्थे राक्षसः कल्पयिष्यति ।। ५.२४. ॥

naite dharmaṃ vijānanti rākṣasāḥ piśitāśanāḥ | dhruvaṃ māṃ prātarāśārthe rākṣasaḥ kalpayiṣyati || 5.24. ||

साहं कथं करिष्यामि तं विना प्रियदर्शनम् । रामं रक्तान्तनयनमपश्यन्ती सुदुःखिता ।। ५.२४. ॥

sāhaṃ kathaṃ kariṣyāmi taṃ vinā priyadarśanam | rāmaṃ raktāntanayanamapaśyantī suduḥkhitā || 5.24. ||

यदि कश्चित्प्रदाता मे विषस्याद्य भवेदिह । क्षिप्रं वैवस्वतं देवं पश्येयं पतिना विना ।। ५.२४. ॥

yadi kaścitpradātā me viṣasyādya bhavediha | kṣipraṃ vaivasvataṃ devaṃ paśyeyaṃ patinā vinā || 5.24. ||

नाजानाज्जीवतीं रामः स मां लक्ष्मणपूर्वजः । जानन्तौ तौ न कुर्यातां नोर्व्यां हि मम मार्गणम् ।। ५.२४. ॥

nājānājjīvatīṃ rāmaḥ sa māṃ lakṣmaṇapūrvajaḥ | jānantau tau na kuryātāṃ norvyāṃ hi mama mārgaṇam || 5.24. ||

नूनं ममैव शोकेन स वीरो लक्ष्मणाग्रजः । देवलोकमितो यातस्त्यक्त्वा देहं महीतले ।। ५.२४. ॥

nūnaṃ mamaiva śokena sa vīro lakṣmaṇāgrajaḥ | devalokamito yātastyaktvā dehaṃ mahītale || 5.24. ||

धन्या देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः । मम पश्यन्ति ये नाथं रामं राजीवलोचनम् ।। ५.२४. ॥

dhanyā devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ | mama paśyanti ye nāthaṃ rāmaṃ rājīvalocanam || 5.24. ||

अथ वा न हि तस्यार्थे धर्मकामस्य धीमतः । मया रामस्य राजर्षेर्भार्यया परमात्मनः ।। ५.२४. ॥

atha vā na hi tasyārthe dharmakāmasya dhīmataḥ | mayā rāmasya rājarṣerbhāryayā paramātmanaḥ || 5.24. ||

दृश्यमाने भवेत्प्रीतः सौहृदं नास्त्यपश्यतः । नाशयन्ति कृतघ्रास्तु न रामो नाशयिष्यति ।। ५.२४. ॥

dṛśyamāne bhavetprītaḥ sauhṛdaṃ nāstyapaśyataḥ | nāśayanti kṛtaghrāstu na rāmo nāśayiṣyati || 5.24. ||

किं नु मे न गुणाः के चित्किं वा भाग्य क्षयो हि मे । याहं सीता वरार्हेण हीना रामेण भामिनी ।। ५.२४. ॥

kiṃ nu me na guṇāḥ ke citkiṃ vā bhāgya kṣayo hi me | yāhaṃ sītā varārheṇa hīnā rāmeṇa bhāminī || 5.24. ||

श्रेयो मे जीवितान्मर्तुं विहीना या महात्मना । रामादक्लिष्टचारित्राच्छूराच्छत्रुनिबर्हणात् ।। ५.२४. ॥

śreyo me jīvitānmartuṃ vihīnā yā mahātmanā | rāmādakliṣṭacāritrācchūrācchatrunibarhaṇāt || 5.24. ||

अथ वा न्यस्तशस्त्रौ तौ वने मूलफलाशनौ । भ्रातरौ हि नर श्रेष्ठौ चरन्तौ वनगोचरौ ।। ५.२४. ॥

atha vā nyastaśastrau tau vane mūlaphalāśanau | bhrātarau hi nara śreṣṭhau carantau vanagocarau || 5.24. ||

अथ वा राक्षसेन्द्रेण रावणेन दुरात्मना । छद्मना घातितौ शूरौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।। ५.२४. ॥

atha vā rākṣasendreṇa rāvaṇena durātmanā | chadmanā ghātitau śūrau bhrātarau rāmalakṣmaṇau || 5.24. ||

साहमेवङ्गते काले मर्तुमिच्छामि सर्वथा । न च मे विहितो मृत्युरस्मिन्दुःखेऽपि वर्तति ।। ५.२४. ॥

sāhamevaṅgate kāle martumicchāmi sarvathā | na ca me vihito mṛtyurasminduḥkhe'pi vartati || 5.24. ||

धन्याः खलु महात्मानो मुनयः सत्यसंमताः । जितात्मानो महाभागा येषां न स्तः प्रियाप्रिये ।। ५.२४. ॥

dhanyāḥ khalu mahātmāno munayaḥ satyasaṃmatāḥ | jitātmāno mahābhāgā yeṣāṃ na staḥ priyāpriye || 5.24. ||

प्रियान्न सम्भवेद्दुःखमप्रियादधिकं भयम् । ताभ्यां हि ये वियुज्यन्ते नमस्तेषां महात्मनाम् ।। ५.२४. ॥

priyānna sambhavedduḥkhamapriyādadhikaṃ bhayam | tābhyāṃ hi ye viyujyante namasteṣāṃ mahātmanām || 5.24. ||

साहं त्यक्ता प्रियेणेह रामेण विदितात्मना । प्राणांस्त्यक्ष्यामि पापस्य रावणस्य गता वशम् ।। ५.२४. ॥

sāhaṃ tyaktā priyeṇeha rāmeṇa viditātmanā | prāṇāṃstyakṣyāmi pāpasya rāvaṇasya gatā vaśam || 5.24. ||