Ramayana · Sarga 5.16

Sarga 16

सर्गः 16

Hanuman's grief over Sita's state

Text
In this chapterSanskrit allTransliteration allEnglish allHindi allWord meanings allHinglish none yetMissing layers are left empty, never guessed.
16.1VR-5-16-1

प्रशस्य तु प्रशस्तव्याम् सीताम् ताम् हरि पुम्गवः । गुण अभिरामम् रामम् च पुनः चिन्ता परो अभवत् ॥

praśasya tu praśastavyām sītām tām hari pumgavaḥ | guṇa abhirāmam rāmam ca punaḥ cintā paro abhavat ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
हरिपुङ्गवःmonkey leader (Hanuman)प्रशस्तव्याम्laudable ladyताम्herसीताम्Sitaप्रशस्यadmiredगुणाभिरामम्embellished with virtuesरामं चand Ramaपुनःagainचिन्तापरःto lamentअभवत्began.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHanuman, the bull among monkeys, admired the laudable Sita and the virtuous Rama and once again began to lament.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)परम प्रशंसनीया सीता और गुणाभिराम श्रीराम की प्रशंसा करके वानरश्रेष्ठ हनुमान जी फिर विचार करने लगे

Hinglish
16.2VR-5-16-2

स मुहूर्तम् इव ध्यात्वा बाष्प पर्याकुलेक्षणः । सीताम् आश्रित्य तेजस्वी हनुमान् विललाप ह ॥

sa muhūrtam iva dhyātvā bāṣpa paryākulekṣaṇaḥ | sītām āśritya tejasvī hanumān vilalāpa ha ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तेजस्वीsagaciousसःheहनुमान्Hanumanमुहूर्तमिवfor a short whileध्यात्वाafter thinkingबाष्पपर्याकुलेक्षणःeyes dimmed with tearsसीताम्Sitaआश्रित्यat the plight ofविललाप हlamented.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetSagacious Hanuman, eyes dimmed with tears, thought for a short while on the plight of Sita and lamented

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)लगभग दो घड़ी तक कुछ सोच-विचार करने पर उनके नेत्रों में आँसू भर आये और वे तेजस्वी हनुमान् सीता के विषय में इस प्रकार विलाप करने लगे

Hinglish
16.3VR-5-16-3

मान्या गुरु विनीतस्य लक्ष्मणस्य गुरु प्रिया । यदि सीता अपि दुह्ख आर्ता कालो हि दुरतिक्रमः ॥

mānyā guru vinītasya lakṣmaṇasya guru priyā | yadi sītā api duhkha ārtā kālo hi duratikramaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
गुरुविनीतस्यwelltrainedलक्ष्मणस्यLakshmana'sमान्याworshippedगुरुप्रियाloved by eldersसीतापिSita tooदुःखार्ता यदिif she is also worried like thisकालःtimeदुरतिक्रमः हिdifficult to transgress.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"If Sita, who is worshipped by righteous Lakshmana and loved by Rama is tortured like this, it shows it is difficult to trangress the force of time.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘अहो! जिन्होंने गुरुजनों से शिक्षा पायी है, उन लक्ष्मण के बड़े भाई श्रीराम की प्रियतमा पत्नी सीता भी यदि इस प्रकार दुःख से आतुर हो रही हैं तो यह कहना पड़ता है कि काल का उल्लङ्घन करना सभी के लिये अत्यन्त कठिन है

Hinglish
16.4VR-5-16-4

रामस्य व्यवसायज्ञा लक्ष्मणस्य च धीमतः । न अत्यर्थम् क्षुभ्यते देवी गन्गा इव जलद आगमे ॥

rāmasya vyavasāyajñā lakṣmaṇasya ca dhīmataḥ | na atyartham kṣubhyate devī gangā iva jalada āgame ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रामस्यRama'sधीमतःprowessलक्ष्मणस्य चand Lakshmana'sव्यवसायज्ञाmightदेवीqueenजलदागमेby seeing the cloudsगङ्गेवlike Gangaअत्यर्थम्exceedinglyन क्षुभ्यतेis not agitated.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Just as river Ganga is not agitated by the rainbearing clouds, this Sita is not perturbed as she is aware of the prowess of Rama and might of Lakshmana.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जैसे वर्षा-ऋतु आने पर भी देवी गंगा अधिक क्षुब्ध नहीं होती हैं, उसी प्रकार श्रीराम तथा बुद्धिमान् लक्ष्मण के अमोघ पराक्रम का निश्चित ज्ञान रखने वाली देवी सीता भी शोक से अधिक विचलित नहीं हो रही हैं

Hinglish
16.5VR-5-16-5

तुल्य शील वयो वृत्ताम् तुल्य अभिजन लक्षणाम् । राघवो अर्हति वैदेहीम् तम् च इयम् असित ईक्षणा ॥

tulya śīla vayo vṛttām tulya abhijana lakṣaṇām | rāghavo arhati vaidehīm tam ca iyam asita īkṣaṇā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तुल्यशीलवयोवृत्ताम्perfect match in character, age and behaviourतुल्याभिजनलक्षणाम्perfect match in in birth and auspicious marksवैदेहीम्with VaidehiराघवःRaghvaअर्हतिa right personइयम्this ladyअसितेक्षणाblackeyed oneतम्himअर्हतिdeserves.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Sri Rama matches Vaidehi perfectly in character, age, behaviour, birth and auspicious signs. She is aware that he is the right person for her. Rama deserves Vaidehi and this blackeyed lady deserves him."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सीता के शील, स्वभाव, अवस्था और बर्ताव श्रीराम के ही समान हैं। उनका कुल भी उन्हीं के तुल्य महान् है, अतः श्रीरघुनाथजी विदेहकुमारी सीता के सर्वथा योग्य हैं तथा ये कजरारे नेत्रोंवाली सीता भी उन्हीं के योग्य हैं

Hinglish
16.6VR-5-16-6

ताम् दृष्ट्वा नव हेम आभाम् लोक कान्ताम् इव श्रियम् । जगाम मनसा रामम् वचनम् च इदम् अब्रवीत् ॥

tām dṛṣṭvā nava hema ābhām loka kāntām iva śriyam | jagāma manasā rāmam vacanam ca idam abravīt ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नवहेमाभाम्a lady shining like the fresh goldश्रियमिवgloryलोककान्ताम्dear to the whole worldताम्herदृष्ट्वाon seeingमनसाmentallyरामम्Ramaजगामhe reachedइदम्thiseवचनं चwordsअब्रवीत्said.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetOn seeing her glowing like fresh gold resembling goddess Lakshmi who is dear to the entire world, and thinking of Rama, Hanuman said:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)नूतन सुवर्ण के समान दीप्तिमती और लोककमनीया लक्ष्मीजी के समान शोभामयी श्रीसीता को देखकर हनुमान जी ने श्रीरामचन्द्रजी का स्मरण किया और मन-ही-मन इस प्रकार कहा-

Hinglish
16.7VR-5-16-7

अस्या हेतोर् विशाल अक्ष्या हतो वाली महा बलः । रावण प्रतिमो वीर्ये कबन्धः च निपातितः ॥

asyā hetor viśāla akṣyā hato vālī mahā balaḥ | rāvaṇa pratimo vīrye kabandhaḥ ca nipātitaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
विशालाक्ष्याःlargeeyed oneअस्याः हेतोःfor her sakeमहाबलःpowerfulवालीValiहतःwas killedवीर्येin heroismरावणप्रतिमःcomparable to Ravanaकबन्धश्चeven Kabandhaनिपातितःis killed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"It was for the sake of this largeeyed Sita that the powerful Vali and the heroic Kabandha who was equal to Ravana in heroism were killed.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इन्हीं विशाललोचना सीता के लिये भगवान् श्रीराम ने महाबली वाली का वध किया और रावण के समान पराक्रमी कबन्ध को भी मार गिराया

Hinglish
16.8VR-5-16-8

विराधः च हतः सम्ख्ये राक्षसो भीम विक्रमः । वने रामेण विक्रम्य महा इन्द्रेण इव शम्बरः ॥

virādhaḥ ca hataḥ samkhye rākṣaso bhīma vikramaḥ | vane rāmeṇa vikramya mahā indreṇa iva śambaraḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वनेin the forestसङ्ख्येin a warरामेणby Ramaविक्रम्यby advancing with valourमहेन्द्रेणby Indraशम्बरःSambaraइवlikeभीमविक्रमःa hero of fearsome valourविराधःViradhaहतःslayed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Rama killed Viradha of fearsome valour in the forest like Sambara by Indra.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इन्हीं के लिये श्रीराम ने वन में पराक्रम करके भयानक पराक्रमी राक्षस विराध को भी उसी प्रकार युद्ध में मार डाला, जैसे देवराज इन्द्र ने शम्बरासुर का वध किया था

Hinglish
16.9VR-5-16-9

चतुर् दश सहस्राणि रक्षसाम् भीम कर्मणाम् । निहतानि जन स्थाने शरैर् अग्नि शिख उपमैः ॥

catur daśa sahasrāṇi rakṣasām bhīma karmaṇām | nihatāni jana sthāne śarair agni śikha upamaiḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
जनस्थानेat Janasthanaअग्निशिखोपमैःequal to flames of fireशरैःwith arrowsभीमकर्मणाम्warriors of fierce valourरक्षसाम्of demonsचतुर्दशfourteenसहस्राणिthousandनिहतानिwere killed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetFourteen thousand demons of terrible deeds were slain at Janasthana by arrows resembling tongues of fire.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इन्हीं के कारण आत्मज्ञानी श्रीरामचन्द्रजी ने जनस्थान में अपने अग्निशिखा के सदृश तेजस्वी बाणों द्वारा भयानक कर्म करने वाले चौदह हजार राक्षसों को काल के गाल में भेज दिया और युद्ध में खर, त्रिशिरा तथा महातेजस्वी दूषण को भी मार गिराया

This Hindi translation covers verses 16.9–16.10 together.

Hinglish
16.10VR-5-16-10

करः च निहतः सम्ख्ये त्रिशिराः च निपातितः । दूषणः च महा तेजा रामेण विदित आत्मना ॥

karaḥ ca nihataḥ samkhye triśirāḥ ca nipātitaḥ | dūṣaṇaḥ ca mahā tejā rāmeṇa vidita ātmanā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
विदितात्मनाby one who knows the selfरामेणby Ramaसङ्ख्येin a battleखरश्चKharaनिहतःdestroyedत्रिशिराश्चand Trisiraनिपातितःwas killedमहातेजाःhighly powerfulदूषणश्चDooshana also.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Ogres like Khara and Trisira and the powerful Dooshana were kileed in battle by Rama endowed with selfknowledge.

HinglishHindi is translated together with verse 16.9
16.11VR-5-16-11

ऐश्वर्यम् वानराणाम् च दुर्लभम् वालि पालितम् । अस्या निमित्ते सुग्रीवः प्राप्तवान् लोक सत्कृतम् ॥

aiśvaryam vānarāṇām ca durlabham vāli pālitam | asyā nimitte sugrīvaḥ prāptavān loka satkṛtam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अस्याः निमित्तेon account of herसुग्रीवःSugrivaवालिपालितम्ruled by Valiदुर्लभम्difficult to obtainलोकसत्कृतम्retained supremacy in the worldवानराणाम्of vanarasऐश्वर्यम्prosperityप्राप्तवान्obtained.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetOn her account Sugriva obtained the coveted kingdom ruled by Vali which was a difficult proposition, and retained supremacy in the world.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वानरों का वह दुर्लभ ऐश्वर्य, जो वाली के द्वारा सुरक्षित था, इन्हीं के कारण विश्वविख्यात सुग्रीव को प्राप्त हुआ है

Hinglish
16.12VR-5-16-12

सागरः च मया क्रान्तः श्रीमान् नद नदी पतिः । अस्या हेतोर् विशाल अक्ष्याः पुरी च इयम् निरीक्षिता ॥

sāgaraḥ ca mayā krāntaḥ śrīmān nada nadī patiḥ | asyā hetor viśāla akṣyāḥ purī ca iyam nirīkṣitā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
विशालाक्ष्याःlargeeyed ladyअस्याः हेतोःon her accountमयाby meनदनदीपतिःlord of rivers and rivuletsसागरश्चocean alsoक्रान्तःcrossedइयम्thisपुरी चand cityअवेक्षिताsurveyed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"On account of the largeeyed Sita I ventured to cross the lord of rivers, the sea, and came to this city.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इन्हीं विशाललोचना सीता के लिये मैंने नदों और नदियों के स्वामी श्रीमान् समुद्र का उल्लङ्घन किया और इस लंकापुरी को छान डाला है

Hinglish
16.13VR-5-16-13

यदि रामः समुद्रान्ताम् मेदिनीम् परिवर्तयेत् । अस्याः कृते जगत् च अपि युक्तम् इति एव मे मतिः ॥

yadi rāmaḥ samudrāntām medinīm parivartayet | asyāḥ kṛte jagat ca api yuktam iti eva me matiḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रामःRamaअस्याः कृतेon account of herसमुद्रान्ताम्stretching to the oceanमेदिनीम्landजगच्चापिor even the whole worldपरिवर्तयेद्यदिif he turns upside downयुक्तमित्येवthat is justified onlyमेto meमतिःstrikes my mind.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Even if Rama turns this land stretching to the ocean upside down or even the entire world on account of her, it is justifiable, according to me.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इनके लिये तो यदि भगवान् श्रीराम समुद्रपर्यन्त पृथ्वी तथा सारे संसार को भी उलट देते तो भी वह मेरे विचार से उचित ही होता

Hinglish
16.14VR-5-16-14

राज्यम् वा त्रिषु लोकेषु सीता वा जनक आत्मजा । त्रैलोक्य राज्यम् सकलम् सीताया न आप्नुयात् कलाम् ॥

rājyam vā triṣu lokeṣu sītā vā janaka ātmajā | trailokya rājyam sakalam sītāyā na āpnuyāt kalām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
त्रिषुin the threeलोकेषुin worldsराज्यं वाor kingdomजनकात्मजाJanaka's daughterसीता वाfor Sitaसकलम्everythingत्रैलोक्यराज्यम्all the three worldsसीतायाःor Sita'sकलाम्one sixteenth partनाप्नुयात्not equal.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"The sovereignty over the three worlds will weigh less than one sixteenth part of Janaka's daughter, Sita.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘एक ओर तीनों लोकों का राज्य और दूसरी ओर जनककुमारी सीता को रखकर तुलना की जाय तो त्रिलोकी का सारा राज्य सीता की एक कला के बराबर भी नहीं हो सकता

Hinglish
16.15VR-5-16-15

इयम् सा धर्म शीलस्य जनकस्य महात्मनः । सुता मैथिलराजस्य सीता भर्तृदृढ व्रता ॥

iyam sā dharma śīlasya janakasya mahātmanaḥ | sutā maithilarājasya sītā bhartṛdṛḍha vratā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
इयम्this ladyक्षेत्रेin the fieldहलमुखक्षतेtilled by ploughपद्मरेणुनिभैःresembling the pollen dust of lotusशुभैःby the auspiciousकेदारपाम्सुभिःwith dust particles of paddyकीर्णाcoveredमेदिनीम्landभित्त्वाbreakingउत्थिताrisen upधर्मशीलस्यof the righteousमहात्मनःgreat selfमैथिलस्यof Mithilaजनकराजस्यking Janaka'sसुताdaughterभर्तृदृढव्रताa lady of unswerving devotion to her husbandसाthatसीताSita.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetShe had risen from the land when tilled by the plough and was covered with auspicious paddy dust resembling the pollen grains of lotuses, this daughter of Janaka, the great righteous ruler of Mithila, This lady with unswerving devotion to her husband.

This translation covers verses 16.15–16.16 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘ये धर्मशील मिथिलानरेश महात्मा राजा जनक की पुत्री सीता पतिव्रत-धर्म में बहुत दृढ़ हैं

Hinglish
16.16VR-5-16-16

उत्थिता मेदिनीम् भित्त्वा क्षेत्रे हल मुख क्षते । पद्म रेणु निभैः कीर्णा शुभैः केदार पाम्सुभिः ॥

utthitā medinīm bhittvā kṣetre hala mukha kṣate | padma reṇu nibhaiḥ kīrṇā śubhaiḥ kedāra pāmsubhiḥ ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जब हल के मुख (फाल)-से खेत जोता जा रहा था, उस समय ये पृथ्वी को फाड़कर कमल के पराग की भाँति क्यारी की सुन्दर धूलों से लिपटी हुई प्रकट हुई थीं

HinglishWord meanings are shown with verse 16.15English is translated together with verse 16.15
16.17VR-5-16-17

विक्रान्तस्य आर्य शीलस्य सम्युगेषु अनिवर्तिनः । स्नुषा दशरथस्य एषा ज्येष्ठा राज्ञो यशस्विनी ॥

vikrāntasya ārya śīlasya samyugeṣu anivartinaḥ | snuṣā daśarathasya eṣā jyeṣṭhā rājño yaśasvinī ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
विक्रान्तस्यof the valiantआर्यशीलस्यof a man of noble conductसंयुगेषुin battlesअनिवर्तिनःof a person who never returnedराज्ञःking'sदशरथस्यDasaratha'sयशश्विनीcelebrated ladyज्येष्ठाeldestस्नुषाdaughterin lawएषाshe is.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"This celebrated lady is the eldest daughterinlaw of the noble, valiant king Dasaratha who never returned from the battleground without being victorious.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जो परम पराक्रमी, श्रेष्ठ शील-स्वभाववाले और युद्ध से कभी पीछे न हटने वाले थे, उन्हीं महाराज दशरथ की ये यशस्विनी ज्येष्ठ पुत्रवधू हैं

Hinglish
16.18VR-5-16-18

धर्मज्ञस्य कृतज्ञस्य रामस्य विदित आत्मनः । इयम् सा दयिता भार्या राक्षसी वशम् आगता ॥

dharmajñasya kṛtajñasya rāmasya vidita ātmanaḥ | iyam sā dayitā bhāryā rākṣasī vaśam āgatā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
धर्मज्ञस्यwho is righteousकृतज्ञस्यof the gratefulविदितात्मनःof one armed with selfknowledgeरामस्यRama'sदयिताdearभार्याwifeइयम्she isराक्षसीवशम्under the control of the demonessesआगताhas fallen.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"She is the loving wife of the righteous, grateful, wise and selfrealised Rama. She has fallen into the hands of these shedemons.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘धर्मज्ञ, कृतज्ञ एवं आत्मज्ञानी भगवान् श्रीराम की ये प्यारी पत्नी सीता इस समय राक्षसियों के वश में पड़ गयी हैं

Hinglish
16.19VR-5-16-19

सर्वान् भोगान् परित्यज्य भर्तृ स्नेह बलात् कृता । अचिन्तयित्वा दुह्खानि प्रविष्टा निर्जनम् वनम् ॥

sarvān bhogān parityajya bhartṛ sneha balāt kṛtā | acintayitvā duhkhāni praviṣṭā nirjanam vanam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
याshe whoसर्वान्all kindsभोगान्luxuriesपरित्यज्यgiven upभर्तृस्नेहबलात्कृताinspired by immense love towards her husbandदुःखानिsorrowsअचिन्तयित्वाnot caring forनिर्जनम्desolateवनम्woodsप्रविष्टाenteredफलमूलेनby fruits and rootsसंतुष्टाcontentedभर्तृशुश्रूषणेby serving her husbandरताengagedवनेऽऽपिeven in the woodsभवने यथाas if she lived in the palaceपराम्supremeप्रीतिम्happinessभजतेshe experiencesकनकवर्णाङ्गीa lady of golden complexionअनर्थानाम्of calamitiesअभागिनीa lady who had not experienced earlierसा इयम्this ladyएताम्suchयातनाम्tortureसहतेtolerating.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"On account of her immense love towards her husband she has given up all kinds of luxuries, not caring for suffering. She was satisfied with fruits and roots in the desolate forest. Engaged in serving her husband, she experienced utmost joy as in her own palace. A lady of golden complexion who had not experienced suffering earlier is subjected to sorrow and is tolerating calamities in this way

This translation covers verses 16.19–16.21 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘ये केवल पतिप्रेम के कारण सारे भोगों को लात मारकर विपत्तियों का कुछ भी विचार न करके श्रीरघुनाथजी के साथ निर्जन वन में चली आयी थीं

Hinglish
16.20VR-5-16-20

सम्तुष्टा फल मूलेन भर्तृ शुश्रूषणा परा । या पराम् भजते प्रीतिम् वने अपि भवने यथा ॥

samtuṣṭā phala mūlena bhartṛ śuśrūṣaṇā parā | yā parām bhajate prītim vane api bhavane yathā ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘यहाँ आकर फल-मूलों से ही संतुष्ट रहती हुई पतिदेव की सेवा में लगी रहीं और वन में भी उसी प्रकार परम प्रसन्न रहती थीं, जैसे राजमहलों में रहा करती थीं

HinglishWord meanings are shown with verse 16.19English is translated together with verse 16.19
16.21VR-5-16-21

सा इयम् कनक वर्ण अन्गी नित्यम् सुस्मित भाषिणी । सहते यातनाम् एताम् अनर्थानाम् अभागिनी ॥

sā iyam kanaka varṇa angī nityam susmita bhāṣiṇī | sahate yātanām etām anarthānām abhāginī ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वे ही ये सुवर्ण के समान सुन्दर अंगवाली और सदा मुसकराकर बात करने वाली सुन्दरी सीता, जो अनर्थ भोगने के योग्य नहीं थीं, इस यातना को सहन करती हैं

HinglishWord meanings are shown with verse 16.19English is translated together with verse 16.19
16.22VR-5-16-22

इमाम् तु शील सम्पन्नाम् द्रष्टुम् इच्चति राघवः । रावणेन प्रमथिताम् प्रपाम् इव पिपासितः ॥

imām tu śīla sampannām draṣṭum iccati rāghavaḥ | rāvaṇena pramathitām prapām iva pipāsitaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राघवःRaghavaशीलसम्पन्नाम्a highly virtuous ladyरावणेनby Ravanaप्रमथिताम्tormentedइमाम्herपिपासितःa thirsty manप्रपामिवlike the source of waterद्रष्टुम्to seeअर्हतिhe deserves.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Rama deserves to see her.Just as a thirsty man longs for the source of water, Rama pines for this highly virtuous lady who is tormented by Ravana.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)यद्यपि रावण ने इन्हें बहुत कष्ट दिये हैं तो भी ये अपने शील, सदाचार एवं सतीत्व से सम्पन्न हैं। (उसके वशीभूत नहीं हो सकी हैं।) अतएव जैसे प्यासा मनुष्य पौंसले पर जाना चाहता है, उसी प्रकार श्रीरघुनाथजी इन्हें देखना चाहते हैं

Hinglish
16.23VR-5-16-23

अस्या नूनम् पुनर् लाभाद् राघवः प्रीतिम् एष्यति । राजा राज्य परिभ्रष्टः पुनः प्राप्य इव मेदिनीम् ॥

asyā nūnam punar lābhād rāghavaḥ prītim eṣyati | rājā rājya paribhraṣṭaḥ punaḥ prāpya iva medinīm ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राघवःRaghavaपुनःagainअस्याःherलाभात्by finding herराज्यपरिभ्रष्टःexiled from the kingdomराजाkingमेदिनीम्landपुनःagainप्राप्येवas if gained backनूनम्surelyप्रीतिम्happinessएष्यतिhe will get.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Just as a king who had lost his kingdom feels happy on regaining it, surely Raghava will feel exhilarated when he gets her back.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जैसे राज्य से भ्रष्ट हुआ राजा पुनः पृथ्वी का राज्य पाकर बहुत प्रसन्न होता है, उसी प्रकार उनकी पुनः प्राप्ति होने से श्रीरघुनाथजी को निश्चय ही बड़ी प्रसन्नता होगी

Hinglish
16.24VR-5-16-24

काम भोगैः परित्यक्ता हीना बन्धु जनेन च । धारयति आत्मनो देहम् तत् समागम कान्क्षिणी ॥

kāma bhogaiḥ parityaktā hīnā bandhu janena ca | dhārayati ātmano deham tat samāgama kānkṣiṇī ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
कामभोगैःwith sensual pleasuresपरित्यक्ताdeprivedबन्धुजनेन चand also with relativesहीनाshe is separatedतत्समागमकाङ्क्षिणीone who is eagerly waiting to meet themदेहम्bodyधारयतिshe is holding.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetDeprived of all sensual pleasures, and separated from her relatives, she is surviving with the hope of meeting them.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘ये अपने बन्धुजनों से बिछुड़कर विषयभोगों को तिलाञ्जलि दे केवल भगवान् श्रीरामचन्द्रजी के समागम की आशा से ही अपना शरीर धारण किये हुए हैं

Hinglish
16.25VR-5-16-25

न एषा पश्यति राक्षस्यो न इमान् पुष्प फल द्रुमान् । एकस्थ हृदया नूनम् रामम् एव अनुपश्यति ॥

na eṣā paśyati rākṣasyo na imān puṣpa phala drumān | ekastha hṛdayā nūnam rāmam eva anupaśyati ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
एषाthis ladyराक्षस्यःat the shedemonsन पश्यतिshe is not lookingइमान्theseपुष्पफलद्रुमान्trees full of flowers and fruitsनnot seeingएकस्थहृदयाwith singleminded attentionराममेवonly Ramaअनुपश्यतिthinkingनूनम्surely.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetShe is looking at neither the shedemons nor these trees full of flowers and fruits. She is surely thinking of Rama with a singleminded attention.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)ये न तो राक्षसियों की ओर देखती हैं और न इन फल-फूलवाले वृक्षों पर ही दृष्टि डालती हैं, सर्वथा एकाग्रचित्त हो मन की आँखों से केवल श्रीराम का ही निरन्तर दर्शन (ध्यान) करती हैं इसमें संदेह नहीं है

Hinglish
16.26VR-5-16-26

भर्ता नाम परम् नार्या भूषणम् भूषणाद् अपि । एषा हि रहिता तेन शोभन अर्हा न शोभते ॥

bhartā nāma param nāryā bhūṣaṇam bhūṣaṇād api | eṣā hi rahitā tena śobhana arhā na śobhate ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
भर्ता नामhusband, indeedनार्याःfor a ladyभूषणादपिmore than ornamentsपरम्supremeभूषणम्ornamentभूषणार्हाwho though deserve ornamentsएषा तुshe on her partतेनwith himरहिताseparatedन शोभतेdoes not look nice
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Indeed, the husband is the greatest ornament for a married woman. Hence though deserving adornment she does not like it, bereft of her husband who is her only ornament.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘निश्चय ही पति नारी के लिये आभूषण की अपेक्षा भी अधिक शोभा का हेतु है। ये सीता उन्हीं पतिदेव से बिछुड़ गयी हैं, इसलिये शोभा के योग्य होने पर भी शोभा नहीं पा रही हैं

Hinglish
16.27VR-5-16-27

दुष्करम् कुरुते रामो हीनो यद् अनया प्रभुः । धारयति आत्मनो देहम् न दुह्खेन अवसीदति ॥

duṣkaram kurute rāmo hīno yad anayā prabhuḥ | dhārayati ātmano deham na duhkhena avasīdati ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रामःRamaअनयाwith herहीनःseparatedआत्मनःhis ownदेहम्bodyधारयति इति यत्sustains likeदुःखेनwith sorrowनावसीदति इति यत्that he is not despondentप्रभुःlordदुष्करम्difficult taskकुरुतेperforms.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Lord Rama indeed performs a difficult task in surviving without her. That he is not feeling despondent is a wonder.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘भगवान् श्रीराम इनसे बिछुड़ जाने पर भी जो अपने शरीर को धारण कर रहे हैं, दुःख से अत्यन्त शिथिल नहीं हो जाते हैं, यह उनका अत्यन्त दुष्करकर्म है

Hinglish
16.28VR-5-16-28

इमाम् असित केश अन्ताम् शत पत्र निभ ईक्षणाम् । सुख अर्हाम् दुःखिताम् ज्~आत्वा मम अपि व्यथितम् मनः ॥

imām asita keśa antām śata patra nibha īkṣaṇām | sukha arhām duḥkhitām jm̐ātvā mama api vyathitam manaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
असितकेशान्ताम्one who has dark hairशतपत्रनिभेक्षणाम्endowed with eyes resembling a hundredpetalled lotusसुखार्हाम्she deserves to be happyइमाम्herदुःखिताम्sorrowful ladyदृष्ट्वाon seeingममmyमनः अपिmind alsoव्यथितम्is worried.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetSita who is endowed with beautiful dark hair and eyes like a hundredpetalled lotus, who deserves to be happy is in sorrow. I grieve to see her in this state.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘काले केश और कमल-जैसे नेत्रवाली ये सीता वास्तव में सुख भोगने के योग्य हैं। इन्हें दुःखी जानकर मेरा मन भी व्यथित हो उठता है

Hinglish
16.29VR-5-16-29

क्षिति क्षमा पुष्कर सम्निभ अक्षी । या रक्षिता राघव लक्ष्मणाभ्याम् । सा राक्षसीभिर् विकृत ईक्षणाभिः । सम्रक्ष्यते सम्प्रति वृक्ष मूले ॥

kṣiti kṣamā puṣkara samnibha akṣī | yā rakṣitā rāghava lakṣmaṇābhyām | sā rākṣasībhir vikṛta īkṣaṇābhiḥ | samrakṣyate samprati vṛkṣa mūle ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
क्षितिक्षमाtolerant like the earthपुष्करसन्निभाक्षीlotuseyed ladyयाshe whoराघवलक्ष्मणाभ्याम्both by Raghava and Lakshmanaरक्षिताwas protectedसाthat ladyविकृतेक्षणाभिःby women who have hideous appearanceराक्षसीभिःby ogressesसम्प्रतिpresentlyवृक्षमूलेunder a treeसंरक्ष्यतेshe is guarded.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetShe who has beautiful eyes like lotus petals, was protected by the arms of both Rama and Lakshmna, who is tolerant like the earth and is guarded by the female demons of hideous appearance under a tree.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘अहो! जो पृथ्वी के समान क्षमाशील और प्रफुल्ल कमल के समान नेत्रोंवाली हैं तथा श्रीराम और लक्ष्मण ने जिनकी सदा रक्षा की है, वे ही सीता आज इस वृक्ष के नीचे बैठी हैं और ये विकराल नेत्रोंवाली राक्षसियाँ इनकी रखवाली करती हैं

Hinglish
16.30VR-5-16-30

हिम हत नलिनी इव नष्ट शोभा । व्यसन परम्परया निपीड्यमाना । सह चर रहिता इव चक्र वाकी । जनक सुता कृपणाम् दशाम् प्रपन्ना ॥

hima hata nalinī iva naṣṭa śobhā | vyasana paramparayā nipīḍyamānā | saha cara rahitā iva cakra vākī | janaka sutā kṛpaṇām daśām prapannā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
हिमहतनलिनीवlike the lotus afflicted by snowनष्टशोभाdevoid of charmव्यसनपरम्परयाby continuous experience of sorrowनिपीड्यमानाafflictedजनकसुताdaughter of Janakaसहचर रहिताaway from her companionचक्रवाकीवlike the female Chakravakaकृपणाम्pitiableदशाम्stateप्रपन्नाhas landed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"Deprived of her charm, she resembles a lotuscreeper blasted by frost. This daughter of Janaka has reached a pitiable condition afflicted by series of calamities. She resembles a famale Chakravaka separated from her mate.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘हिम की मारी हुई कमलिनी के समान इनकी शोभा नष्ट हो गयी है, दुःख-पर-दुःख उठाने के कारण अत्यन्त पीड़ित हो रही हैं तथा अपने सहचर से बिछुड़ी हुई चकवी के समान पति-वियोग का कष्ट सहन करती हुई ये जनककिशोरी सीता बड़ी दयनीय दशा को पहुँच गयी हैं

Hinglish
16.31VR-5-16-31

अस्या हि पुष्प अवनत अग्र शाखाः । शोकम् दृढम् वै जनयति अशोकाः । हिम व्यपायेन च शीतरश्मिः । रभ्युत्थितो न एक सहस्र रश्मिः ॥

asyā hi puṣpa avanata agra śākhāḥ | śokam dṛḍham vai janayati aśokāḥ | hima vyapāyena ca śītaraśmiḥ | rabhyutthito na eka sahasra raśmiḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पुष्पावनताग्रशाखाःwith topmost branches bent down by the heaviness of blossomsअशोकाःAshoka treesअस्याःherदृढम्firmlyशोकम्sorrowजनयन्तिare creatingहिमव्यपायेनby the onset of springअभ्युत्थितःrisenनैकसहस्ररश्मि:thousandrayed (Sun)शीतरश्मि: चthe Moon.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset"The top branches of Ashoka trees bent down with blossoms and the Moon rising with thousands of cool rays at the end of winter (when spring sets in) beholding which she should be delighted intensfy her sorrow."

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘फूलों के भार से जिनकी डालियों के अग्रभाग झुक गये हैं, वे अशोकवृक्ष इस समय सीतादेवी के लिये अत्यन्त शोक उत्पन्न कर रहे हैं तथा शिशिर का अन्त हो जाने से वसन्त की रात में उदित हुए शीतल किरणों वाले चन्द्रदेव भी इनके लिये अनेक सहस्र किरणों से प्रकाशित होने वाले सूर्यदेव की भाँति संताप दे रहे हैं

Hinglish
16.32VR-5-16-32

इति एवम् अर्थम् कपिर् अन्ववेक्ष्य । सीता इयम् इति एव निविष्ट बुद्धिः । सम्श्रित्य तस्मिन् निषसाद वृक्षे । बली हरीणाम् ऋषभः तरस्वी ॥

iti evam artham kapir anvavekṣya | sītā iyam iti eva niviṣṭa buddhiḥ | samśritya tasmin niṣasāda vṛkṣe | balī harīṇām ṛṣabhaḥ tarasvī ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
बलीstrongहरीणाम्of monkeysऋषभःbullतरस्वीswiftfootedकपिःmonkeyइत्येवम्in this wayअर्थम्his objectअन्ववेक्ष्यafter consideringइयम्thisसीताis Sitaइत्येवthus onlyनिविष्टबुद्धि:reflecting in his mindतस्मिन्on thatवृक्षेtreeसंश्रित्यtaken refugeनिषसादsat.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHanuman, the swiftfooted bull among monkeys, on his part waiting on the Simsupa tree thus reflecting concluded in his mind that she was Sita. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे षोडशस्सर्गः। Thus ends the sixteenth sarga of Sundarakanda of the holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)इस प्रकार विचार करते हुए बलवान् वानरश्रेष्ठ वेगशाली हनुमान जी यह निश्चय करके कि ‘ये ही सीता हैं उसी वृक्ष पर बैठे रहे

Hinglish