Sarga 67

तम् दृष्ट्वा जृंभमाणम् ते क्रमितुम् शत योजनम् । वेगेन आपूर्यमाणम् च सहसा वानरोत्तमम् ॥

tam dṛṣṭvā jṛṃbhamāṇam te kramitum śata yojanam | vegena āpūryamāṇam ca sahasā vānarottamam ||

सहसा शोकम् उत्सृज्य प्रहर्षेण समन्विताः । विनेदुः तुष्टुवुः च अपि हनूमन्तम् महाबलम् ॥

sahasā śokam utsṛjya praharṣeṇa samanvitāḥ | vineduḥ tuṣṭuvuḥ ca api hanūmantam mahābalam ||

प्रहृष्टा विस्मिताः च अपि ते वीक्षन्ते समंततः । त्रिविक्रम कृत उत्साहम् नारायणम् इव प्रजाः ॥

prahṛṣṭā vismitāḥ ca api te vīkṣante samaṃtataḥ | trivikrama kṛta utsāham nārāyaṇam iva prajāḥ ||

संस्तूयमानो हनुमान् व्यवर्धत महाबलः । समाविद्ध्य च लांगूलम् हर्षात् बलम् उपेयिवान् ॥

saṃstūyamāno hanumān vyavardhata mahābalaḥ | samāviddhya ca lāṃgūlam harṣāt balam upeyivān ||

तस्य संस्तूयमानस्य सर्वैः वनर पुंगवैः । तेजसा आपूर्यमाणस्य रूपम् आसीत् अनुत्तमम् ॥

tasya saṃstūyamānasya sarvaiḥ vanara puṃgavaiḥ | tejasā āpūryamāṇasya rūpam āsīt anuttamam ||

यथा विजृंभते सिंहो विवृते गिरि गह्वरे । मारुतस्य औरसः पुत्रः तथा संप्रति जृंभते ॥

yathā vijṛṃbhate siṃho vivṛte giri gahvare | mārutasya aurasaḥ putraḥ tathā saṃprati jṛṃbhate ||

अशोभत मुखम् तस्य जृंभमाणस्य धीमतः । अंबरीष उपमम् दीप्तम् विधूम इव पावकः ॥

aśobhata mukham tasya jṛṃbhamāṇasya dhīmataḥ | aṃbarīṣa upamam dīptam vidhūma iva pāvakaḥ ||

हरीणाम् उत्थितो मध्यात् संप्रहृष्ट तनू रुहः । अभिवाद्य हरीन् वृद्धान् हनुमान् इदम् अब्रवीत् ॥

harīṇām utthito madhyāt saṃprahṛṣṭa tanū ruhaḥ | abhivādya harīn vṛddhān hanumān idam abravīt ||

अरुजन् पर्वत अग्राणि हुताशन सखो अनिलः । बलवान् अप्रमेयः च वायुः आकाश गोचरः ॥

arujan parvata agrāṇi hutāśana sakho anilaḥ | balavān aprameyaḥ ca vāyuḥ ākāśa gocaraḥ ||

तस्य अहम् शीघ्र वेगस्य शीघ्र गस्य महात्मनः । मारुतस्य औरसः पुत्रः प्लवने च अस्मि तत् समः ॥

tasya aham śīghra vegasya śīghra gasya mahātmanaḥ | mārutasya aurasaḥ putraḥ plavane ca asmi tat samaḥ ||

उत्सहेयम् हि विस्तीर्णम् आलिखंतम् इव अंबरम् । मेरुम् गिरिम् असंगेन परिगंतुम् सहस्रशः ॥

utsaheyam hi vistīrṇam ālikhaṃtam iva aṃbaram | merum girim asaṃgena parigaṃtum sahasraśaḥ ||

बाहु वेग प्रणुन्नेन सागरेण अहम् उत्सहे । समाप्लावयितुम् लोकम् स पर्वत नदी ह्रदम् ॥

bāhu vega praṇunnena sāgareṇa aham utsahe | samāplāvayitum lokam sa parvata nadī hradam ||

मम ऊरु जन्घा वेगेन भविष्यति समुत्थितः । समुत्थित महा ग्राहः समुद्रो वरुण आलयः ॥

mama ūru janghā vegena bhaviṣyati samutthitaḥ | samutthita mahā grāhaḥ samudro varuṇa ālayaḥ ||

पन्नग अशनम् आकाशे पतन्तम् पक्षि सेवितम् । वैनतेयम् अहम् शक्तः परिगंतुम् सहस्रशः ॥

pannaga aśanam ākāśe patantam pakṣi sevitam | vainateyam aham śaktaḥ parigaṃtum sahasraśaḥ ||

उदयात् प्रस्थितम् वा अपि ज्वलंतम् रश्मि मालिनम् । अन् अस्तमितम् आदित्यम् अभिगंतुम् समुत्सहे ॥

udayāt prasthitam vā api jvalaṃtam raśmi mālinam | an astamitam ādityam abhigaṃtum samutsahe ||

ततो भूमिम् असंस्पृष्ट्वा पुनः आगन्तुम् उत्सहे । प्रवेगेन एव महता भीमेन प्लवगर्षभाः ॥

tato bhūmim asaṃspṛṣṭvā punaḥ āgantum utsahe | pravegena eva mahatā bhīmena plavagarṣabhāḥ ||

उत्सहेयम् अतिक्रांतुम् सर्वान् आकाश गोचरान् । सागरम् शोषयिष्यामि दारयिष्यामि मेदिनीम् ॥

utsaheyam atikrāṃtum sarvān ākāśa gocarān | sāgaram śoṣayiṣyāmi dārayiṣyāmi medinīm ||

पर्वतान् चूर्णष्यामि प्लवमानः प्लवंगमाः । हरिष्यामि ऊरु वेगेन प्लवमानो महाअर्णवम् ॥

parvatān cūrṇaṣyāmi plavamānaḥ plavaṃgamāḥ | hariṣyāmi ūru vegena plavamāno mahāarṇavam ||

लतानाम् विविधाम् पुष्पम् पादपानाम् च सर्वशः । अनुयास्यति माम् अद्य प्लवमानम् विहायसा ॥

latānām vividhām puṣpam pādapānām ca sarvaśaḥ | anuyāsyati mām adya plavamānam vihāyasā ||

भविष्यति हि मे पन्थाः स्वातेः पन्था इव अंबरे । चरन्तम् घोरम् आकाशम् उत्पतिष्यन्तम् एव च ॥

bhaviṣyati hi me panthāḥ svāteḥ panthā iva aṃbare | carantam ghoram ākāśam utpatiṣyantam eva ca ||

द्रक्ष्यन्ति निपतन्तम् च सर्व भूतानि वानराः । महा मेरु प्रतीकाशम् माम् द्रक्ष्यध्वम् प्लवंगमाः ॥

drakṣyanti nipatantam ca sarva bhūtāni vānarāḥ | mahā meru pratīkāśam mām drakṣyadhvam plavaṃgamāḥ ||

दिवम् आवृत्य गच्छन्तम् ग्रसमानम् इव अंबरम् । विधमिष्यामि जीमूतान् कंपयिष्यामि पर्वतान् । सागरम् शोषयिष्यामि प्लवमानः समाहितः ॥

divam āvṛtya gacchantam grasamānam iva aṃbaram | vidhamiṣyāmi jīmūtān kaṃpayiṣyāmi parvatān | sāgaram śoṣayiṣyāmi plavamānaḥ samāhitaḥ ||

वैनतेयस्य वा शक्तिः मम वा मारुतस्य वा । ऋते सुपर्ण राजानम् मारुतम् वा महाबलम् । न तत् भूतम् प्रपश्यामि यत् माम् प्लुतम् अनुव्रजेत् ॥

vainateyasya vā śaktiḥ mama vā mārutasya vā | ṛte suparṇa rājānam mārutam vā mahābalam | na tat bhūtam prapaśyāmi yat mām plutam anuvrajet ||

निमेष अन्तर मात्रेण निरालंबनम् अंबरम् । सहसा निपतिष्यामि घनात् विद्युत् इव उत्थिता ॥

nimeṣa antara mātreṇa nirālaṃbanam aṃbaram | sahasā nipatiṣyāmi ghanāt vidyut iva utthitā ||

भविष्यति हि मे रूपम् प्लवमानस्य सागरम् । विष्णोः प्रक्रममाणस्य तदा त्रीन् विक्रमान् इव ॥

bhaviṣyati hi me rūpam plavamānasya sāgaram | viṣṇoḥ prakramamāṇasya tadā trīn vikramān iva ||

बुद्ध्या च अहम् प्रपश्यामि मनः चेष्टा च मे तथा । अहम् द्रक्ष्यामि वैदेहीम् प्रमोदध्वम् प्लवंगमाः ॥

buddhyā ca aham prapaśyāmi manaḥ ceṣṭā ca me tathā | aham drakṣyāmi vaidehīm pramodadhvam plavaṃgamāḥ ||

मारुतस्य समो वेगे गरुडस्य समो जवे । अयुतम् योजनानाम् तु गमिष्यामि इति मे मतिः ॥

mārutasya samo vege garuḍasya samo jave | ayutam yojanānām tu gamiṣyāmi iti me matiḥ ||

वासवस्य स वज्रस्य ब्रह्मणो वा स्वयंभुवः । विक्रम्य सहसा हस्तात् अमृतम् तत् इह आनये ॥

vāsavasya sa vajrasya brahmaṇo vā svayaṃbhuvaḥ | vikramya sahasā hastāt amṛtam tat iha ānaye ||

लंकाम् वा अपि समुत्क्षिप्य गच्छेयम् इति मे मतिः । तम् एवम् वानर श्रेष्ठम् गर्जन्तम् अमित प्रभम् ॥

laṃkām vā api samutkṣipya gaccheyam iti me matiḥ | tam evam vānara śreṣṭham garjantam amita prabham ||

प्रहृष्टा हरयः तत्र समुदैक्षन्त विस्मिताः । तत् च अस्य वचनम् श्रुत्वा ज्ञातीनाम् शोक नाशनम् ॥

prahṛṣṭā harayaḥ tatra samudaikṣanta vismitāḥ | tat ca asya vacanam śrutvā jñātīnām śoka nāśanam ||

उवाच परिसंहृष्टो जांबवान् प्लवगेश्वरः । वीर केसरिणः पुत्र वेगवन् मारुत आत्मज ॥

uvāca parisaṃhṛṣṭo jāṃbavān plavageśvaraḥ | vīra kesariṇaḥ putra vegavan māruta ātmaja ||

ज्ञातीनाम् विपुलः शोकः त्वया तात प्रणाशितः । तव कल्याण रुचयः कपि मुख्याः समागताः ॥

jñātīnām vipulaḥ śokaḥ tvayā tāta praṇāśitaḥ | tava kalyāṇa rucayaḥ kapi mukhyāḥ samāgatāḥ ||

मंगलम् कार्य सिद्धि अर्थम् करिष्यन्ति समाहिताः । ऋषीणाम् च प्रसादेन कपि वृद्ध मतेन च ॥

maṃgalam kārya siddhi artham kariṣyanti samāhitāḥ | ṛṣīṇām ca prasādena kapi vṛddha matena ca ||

गुरूणाम् च प्रसादेन प्लवस्व त्वम् महाअर्णवम् । स्थास्यामः च एक पादेन यावत् आगमनम् तव ॥

gurūṇām ca prasādena plavasva tvam mahāarṇavam | sthāsyāmaḥ ca eka pādena yāvat āgamanam tava ||

त्वत् गतानि च सर्वेषाम् जीवितानि वन ओकसाम् । ततः च हरि शार्दूलः तान् उवाच वन ओकसः ॥

tvat gatāni ca sarveṣām jīvitāni vana okasām | tataḥ ca hari śārdūlaḥ tān uvāca vana okasaḥ ||

को अपि लोके न मे वेगम् प्लवने धारयिष्यति । एतानि हि नगस्य अस्य शिला संकट शालिनः ॥

ko api loke na me vegam plavane dhārayiṣyati | etāni hi nagasya asya śilā saṃkaṭa śālinaḥ ||

शिखराणि महेन्द्रस्य स्थिराणि च महान्ति च । येषु वेगम् गमिष्यामि महेन्द्र शिखरेषु अहम् ॥

śikharāṇi mahendrasya sthirāṇi ca mahānti ca | yeṣu vegam gamiṣyāmi mahendra śikhareṣu aham ||

नाना द्रुम विकीर्णेषु धातु निष्पन्द शोभिषु । एतानि मम वेगम् हि शिखराणि महान्ति च ॥

nānā druma vikīrṇeṣu dhātu niṣpanda śobhiṣu | etāni mama vegam hi śikharāṇi mahānti ca ||

प्लवतो धारयिष्यन्ति योजनानाम् इतः शतम् । ततः तु मारुत प्रख्यः स हरिः मारुत आत्मजः । आरुरोह नग श्रेष्ठम् मह्न्द्रम् अरिंअर्दमः ॥

plavato dhārayiṣyanti yojanānām itaḥ śatam | tataḥ tu māruta prakhyaḥ sa hariḥ māruta ātmajaḥ | āruroha naga śreṣṭham mahndram ariṃardamaḥ ||

वृतम् नाना विधैः पुष्पैः मृग सेवित शाद्वलम् । लता कुसुम संबाधम् नित्य पुष्प फल द्रुमम् ॥

vṛtam nānā vidhaiḥ puṣpaiḥ mṛga sevita śādvalam | latā kusuma saṃbādham nitya puṣpa phala drumam ||

सिंह शार्दूल चरितम् मत्त मातंग सेवितम् । मत्त द्विज गण उद् धुष्टम् सलिल उत्पीड संकुलम् ॥

siṃha śārdūla caritam matta mātaṃga sevitam | matta dvija gaṇa ud dhuṣṭam salila utpīḍa saṃkulam ||

महद्भिः उच्छ्रितम् शृन्गैः महेन्द्रम् स महाबलः । विचचार हरिश्रेष्ठो महेन्द्र साम विक्रमः ॥

mahadbhiḥ ucchritam śṛngaiḥ mahendram sa mahābalaḥ | vicacāra hariśreṣṭho mahendra sāma vikramaḥ ||

बाहुभ्याम् पीडितः तेन महाशैलो महात्मना । ररास सिंह अभिहतो महान् मत्त इव द्विपः ॥

bāhubhyām pīḍitaḥ tena mahāśailo mahātmanā | rarāsa siṃha abhihato mahān matta iva dvipaḥ ||

मुमोच सलिल उत्पीडान् विप्रकीर्ण शिलोउच्चयः । वित्रस्त मृग मातंगः प्रकंपित महा द्रुमः ॥

mumoca salila utpīḍān viprakīrṇa śilouccayaḥ | vitrasta mṛga mātaṃgaḥ prakaṃpita mahā drumaḥ ||

नानागंधर्वमिथुनैर्पानसंसर्गकर्कशैः । उत्पतद्भिर्विहंगैश्चविद्याधरगणैरपि - यद्वा -नाना गन्धर्व मिथुनैः पान संसर्ग कर्कशैः । उत् पतद्भिः विहंगैः च विद्याधर गणैः अपि ॥

nānāgaṃdharvamithunairpānasaṃsargakarkaśaiḥ | utpatadbhirvihaṃgaiścavidyādharagaṇairapi - yadvā -nānā gandharva mithunaiḥ pāna saṃsarga karkaśaiḥ | ut patadbhiḥ vihaṃgaiḥ ca vidyādhara gaṇaiḥ api ||

त्यज्यमान महा सानुः संनिलीन महा उरगः । शैल शृन्ग शिला उत्पातः तदा अभूत् स महा गिरिः ॥

tyajyamāna mahā sānuḥ saṃnilīna mahā uragaḥ | śaila śṛnga śilā utpātaḥ tadā abhūt sa mahā giriḥ ||

निःश्वसद्भिस्तदातैतुभुजगैरर्धनिःसृतैः । सपताकैवाभातिसतदाधरणीधरः। यद्वा -निःश्वसद्भिः तदा तैः तु भुजगैः अर्ध निःसृतैः । स पताक इव आभाति स तदा धरणी धरः ॥

niḥśvasadbhistadātaitubhujagairardhaniḥsṛtaiḥ | sapatākaivābhātisatadādharaṇīdharaḥ| yadvā -niḥśvasadbhiḥ tadā taiḥ tu bhujagaiḥ ardha niḥsṛtaiḥ | sa patāka iva ābhāti sa tadā dharaṇī dharaḥ ||

ऋषिभित्राससंभ्रान्तैस्त्यज्यमानश्शिलोच्चयः - यद्वा -ऋषिभिः त्रास संभ्रांतैः त्यज्यमानः शिला उच्चयः । सीदन् महति कांतारे सार्थ हीन इव अध्व गः ॥

ṛṣibhitrāsasaṃbhrāntaistyajyamānaśśiloccayaḥ - yadvā -ṛṣibhiḥ trāsa saṃbhrāṃtaiḥ tyajyamānaḥ śilā uccayaḥ | sīdan mahati kāṃtāre sārtha hīna iva adhva gaḥ ||

स वेगवान् वेग समाहित आत्माहरि प्रवीरः पर वीर हन्ता । मनः समाधाय महाअनुभावोजगाम लंकाम् मनसा मनस्वी ॥

sa vegavān vega samāhita ātmāhari pravīraḥ para vīra hantā | manaḥ samādhāya mahāanubhāvojagāma laṃkām manasā manasvī ||