इतिहासःItihasa
Ramayana · Sarga 4.62

Sarga 62

सर्गः 62

The sage consoles Sampati

Full sarga summary

The sage consoles Sampati -- Nishakara speaks about Rama coming to destroy the demons and their king Ravana.

Summary: IIT Kanpur, Valmiki Ramayanam, via the Valmiki Ramayan Dataset (MIT).

Text
In this chapterSanskrit allTransliteration allEnglish allHindi allWord meanings allHinglish none yetMissing layers are left empty, never guessed.
62.1VR-4-62-1

एवम् उक्त्वा मुनिश्रेष्ठम् अरुदम् भृश दुःखितः । अथ ध्यात्वा मुहूर्तम् तु भगवान् इदम् अब्रवीत् ॥

evam uktvā muniśreṣṭham arudam bhṛśa duḥkhitaḥ | atha dhyātvā muhūrtam tu bhagavān idam abravīt ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
एवम्thusउक्ताhaving spokenमुनिश्रेष्ठःvenerable sageमरुदंroaredदुःखितो भृशंvery sadlyअथthenध्यात्वाreflectingमुर्हूतंfor a momentभगवान्divine sageइदम्thusअब्रवीतsaid.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'When thus I spoke to the venerable sage in that manner roaring very painfully the divine sage replied after reflecting silently for a moment:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वानरो! उन मुनिश्रेष्ठ से ऐसा कहकर मैं बहुत दुःखी हो विलाप करने लगा। मेरी बात सुनकर थोड़ी देर तक ध्यान करने के बाद महर्षि भगवान् निशाकर बोले-

Hinglish
62.2VR-4-62-2

पक्षौ च ते प्रपक्षौ च पुनः अन्यौ भविष्यतः । चक्षुषी चैव प्राणाः च विक्रमः च बलम् च ते ॥

pakṣau ca te prapakṣau ca punaḥ anyau bhaviṣyataḥ | cakṣuṣī caiva prāṇāḥ ca vikramaḥ ca balam ca te ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पक्षौ तुwingsतेto youप्रपक्षौ चand feathersपुन:againअन्यौand otherप्राणाश्चlife alsoचक्षुषीeyesचैवalsoविक्रमश्चprowessबलं चand strengthतेto youभविष्यतःyou will attain.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'You will get new wings and feathers and also other parts.You will attain vision, life, prowess and strength.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सम्पाते! चिन्ता न करो। तुम्हारे छोटे और बड़े दोनों तरह के पंख फिर नये निकल आयेंगे। आँखें भी ठीक हो जायँगी तथा खोयी हुई प्राणशक्ति, बल और पराक्रम-सब लौट आयेंगे

Hinglish
62.3VR-4-62-3

पुराणे सुमहत् कार्यम् भविष्यम् हि मया श्रुतम् । दृष्टम् मे तपसा चैव श्रुत्वा च विदितम् मम ॥

purāṇe sumahat kāryam bhaviṣyam hi mayā śrutam | dṛṣṭam me tapasā caiva śrutvā ca viditam mama ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पुराणेin the purana (history)सुमहत्very greatकार्यंtaskभविष्यतिwill happenमयाby youश्रुतंI heardदृष्टंseenमेwith myतपसाby the power of penanceचैवalsoश्रुत्वाचI heardममmeविदितम्I came to know.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'I have foreseen with the power of my penance that a great task will be done by you. I have also heard about it in the Puranas and came to know of it.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मैंने पुराण में आगे होने वाले अनेक बड़े-बड़े कार्यों की बात सुनी है। सुनकर तपस्या के द्वारा भी मैंने उन सब बातों को प्रत्यक्ष किया और जाना है

Hinglish
62.4VR-4-62-4

राजा दशरथो नाम कश्चित् इक्ष्वाकु वर्धनः । तस्य पुत्रो महातेजा रामो नाम भविष्यति ॥

rājā daśaratho nāma kaścit ikṣvāku vardhanaḥ | tasya putro mahātejā rāmo nāma bhaviṣyati ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
इक्ष्वाकुनन्दनःdelight of the Ikshvaku familyदशरथोDasarathaनामnamedराजाkingकश्चितindeedतस्यhisपुत्रोsonमहाhighlyतेजाःeffulgentरमोRamaनामby nameभविष्यतिwill beget.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Indeed in the Ikshvaku family there will be a king named Dasaratha. He will beget a brilliant son named Rama.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इक्ष्वाकुवंश की कीर्ति बढ़ाने वाले कोई दशरथ नाम से प्रसिद्ध राजा होंगे। उनके एक महातेजस्वी पुत्र होंगे, जिनकी श्रीराम के नाम से प्रसिद्धि होगी हिंदूधर्म

Hinglish
62.5VR-4-62-5

अरण्यम् च सह भ्रात्रा लक्ष्मणेन गमिष्यति । तस्मिन् अर्थे नियुक्तः सन् पित्रा सत्य पराक्रमः ॥

araṇyam ca saha bhrātrā lakṣmaṇena gamiṣyati | tasmin arthe niyuktaḥ san pitrā satya parākramaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अस्मिन्नर्थेon account ofनियुक्तस्सन्assigned byपित्राhis fatherसत्यपराक्रमःstrength of truthसह भ्रात्राwith his brotherलक्ष्मणेनaccompanied by Lakshmanaगमिष्यतिwill proceedअरण्यंthe forest.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'On account of the command of his father, Rama armed with the strength of truth will proceed to the forest with his brother Lakshmana.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सत्यपराक्रमी श्रीरामचन्द्रजी अपनी पत्नी सीता और भाई लक्ष्मण के साथ वनमें जायँगे; इसके लिये उन्हें पिता की ओर से आज्ञा प्राप्त होगी

Hinglish
62.6VR-4-62-6

नैर्ऋतो रावणो नाम तस्य भार्याम् हरिष्यति । राक्षसेन्द्रो जनस्थानात् अवध्यः सुर दानवैः ॥

nairṛto rāvaṇo nāma tasya bhāryām hariṣyati | rākṣasendro janasthānāt avadhyaḥ sura dānavaiḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सुरदानवैःby gods and demonsअवध्यःindestructibleराक्षसेन्द्रोking of demonsरावणोby Ravanaनामnamedजनस्थनात्from Janasthanaनैऋतोin the southwest directionतस्यhisभार्यांwifeहरिष्यतिwill be abducting.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The king of demons, Ravana who is indestructible even by gods and demons will be abducting his wife from Janastahana.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वनवास-कालमें जनस्थानमें रहते समय उनकी पत्नी सीताको राक्षसोंका राजा रावण नामक असुर हर ले जायगा। वह देवताओं और दानवोंके लिये भी अवध्य होगा

Hinglish
62.7VR-4-62-7

सा च कामैः प्रलोभ्यन्ती भक्ष्यैः भोज्यैः च मैथिली । न भोक्ष्यति महाभागा दुःख मग्ना यशस्विनी ॥

sā ca kāmaiḥ pralobhyantī bhakṣyaiḥ bhojyaiḥ ca maithilī | na bhokṣyati mahābhāgā duḥkha magnā yaśasvinī ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महाभागाnobleयशस्विनीfamedदुःखेin sorrowमग्नाimmersedन भोक्ष्यतिwill not eatसाsheचandकामैःpleasuresप्रलोभ्यन्तीhoweverभक्ष्यै:eatablesभोज्यैश्चto be enjoyedमैथिलीprincess from Mithila.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Immersed in grief, chaste and famed Sita, will not take any food or enjoy pleasures however much she is tempted.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मिथिलेशकुमारी सीता बड़ी ही यशस्विनी और सौभाग्यवती होगी। यद्यपि राक्षसराज की ओर से उसको तरह-तरह के भोगों और भक्ष्य-भोज्य आदि पदार्थों का प्रलोभन दिया जायगा, तथापि वह उन्हें स्वीकार नहीं करेगी और निरन्तर अपने पति के लिये चिन्तित होकर दुःख में डूबी रहेगी

Hinglish
62.8VR-4-62-8

परमान्नम् च वैदेह्या ज्ञात्वा दास्यति वासवः । यत् अन्नम् अमृत प्रख्यम् सुराणाम् अपि दुर्लभम् ॥

paramānnam ca vaidehyā jñātvā dāsyati vāsavaḥ | yat annam amṛta prakhyam surāṇām api durlabham ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सुराणाम्of godsवैदेह्याby Sitaदास्यतिavoiding to eatज्ञात्वाknowingवाtoस:heपरमान्नंतुdivine foodयदन्नम्as foodअमृतप्रख्यम्like nectarअपिदुर्लभंthat which is difficult to get.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Knowing that Vaidehi is not eating food(given by Ravana) Indra,the ruler of gods, will offer nectarlike food rare even for gods.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सीता राक्षस का अन्न नहीं ग्रहण करती—यह मालूम होने पर देवराज इन्द्र उसके लिये अमृत के समान खीर, जो देवताओं को दुर्लभ है, निवेदन करेंगे

Hinglish
62.9VR-4-62-9

तत् अन्नम् मैथिली प्राप्य विज्ञाय इन्द्रात् इदम् तु इति । अग्रम् उद्धृत्य रामाय भू तले निर्वपिष्यति ॥

tat annam maithilī prāpya vijñāya indrāt idam tu iti | agram uddhṛtya rāmāya bhū tale nirvapiṣyati ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तदन्नंsuch foodमैथिलीprincess from Mithilaप्राप्यreceivedविज्ञायhaving understoodअदिदंत्वितिthis is provided byइन्द्रात्Indraअग्रम्large portionउदृत्यtaken outरामायfor Ramaभूतलेon the earthनिर्वपिष्यतिoffers.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Having understood that it has been provided by Indra, Sita will take out a large portion of it and pour it on the ground (as an offering to Rama) and say 'I offer it to Rama wherever he is on earth'.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘उस अन्न को इन्द्र का दिया हुआ जानकर जानकी उसे स्वीकार कर लेगी और सबसे पहले उसमें से अग्रभाग निकालकर श्रीरामचन्द्रजी के उद्देश्य से पृथ्वी पर रखकर अर्पण करेगी

Hinglish
62.10VR-4-62-10

यदि जीवति मे भर्ता लक्ष्मणो वा अपि देवरः । देवत्वम् गतयोः वा अपि तयोः अन्नम् इदम् तु इति ॥

yadi jīvati me bhartā lakṣmaṇo vā api devaraḥ | devatvam gatayoḥ vā api tayoḥ annam idam tu iti ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मेmyभर्ताhusbandलक्ष्मणेनwith Lakshmanaसहalong withप्रभुःkingयदिlike thatजीवतिif livingदेवत्वंattained heavenगच्छतःhave goneवापिor soतयो:theirअन्नमिदंत्वितिlet this food be enjoyed by them.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'If my husband and Lakshmana are living or else even if they have attained heaven let this food be enjoyed by them', Sita will say.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘उस समय वह इस प्रकार कहेगी—’मेरे पति भगवान् श्रीराम तथा देवर लक्ष्मण यदि जीवित हों अथवा देवभाव को प्राप्त हो गये हों, यह अन्न उनके लिये समर्पित है’

Hinglish
62.11VR-4-62-11

एष्यन्ति प्रेषिताः तत्र राम दूताः प्लवंगमाः । आख्येया राम महिषी त्वया तेभ्यो विहंगम ॥

eṣyanti preṣitāḥ tatra rāma dūtāḥ plavaṃgamāḥ | ākhyeyā rāma mahiṣī tvayā tebhyo vihaṃgama ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रामदूताःRama's messengerएष्यन्तिand others that wayअन्वेषकाto searchतस्याःfor herप्लवांगमाःmonkeysआख़्येयाnarrateरामःRamaमहीषीqueenत्वयाyourतेभ्योto themविहंगमbird (Sampati).
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Rama's messenger and other monkeys will be coming to search for the his queen. O Sampati you should narrate this to them.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सम्पाते! रघुनाथजी के भेजे हुए उनके दूत वानर यहाँ सीता का पता लगाते हुए आयेंगे। उन्हें तुम श्रीराम की महारानी सीता का पता बताना

Hinglish
62.12VR-4-62-12

सर्वथा तु न गंतव्यम् ईदृशः क्व गमिष्यसि । देश कालौ प्रतीक्षस्व पक्षौ त्वम् प्रतिपत्स्यसे ॥

sarvathā tu na gaṃtavyam īdṛśaḥ kva gamiṣyasi | deśa kālau pratīkṣasva pakṣau tvam pratipatsyase ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सर्वथाin all respectsहिindeedन गन्तव्यम्should not leaveइदृशःremain hereक्व गमिष्यसिwhere can you goदेशकालौtime and placeप्रतीक्षस्वwaiting forपक्षौwingsत्वंyoursप्रतिपत्स्यसेwill again grow.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'It is good for you in all respects to remain here. Where can you go (without wings)? Wait for appropriate time and place. You will recover your wings'.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘यहाँ से किसी तरह कभी दूसरी जगह न जाना। ऐसी दशा में तुम जाओगे भी कहाँ। देश और काल की प्रतीक्षा करो तुम्हें फिर नये पंख प्राप्त हो जायँगे

Hinglish
62.13VR-4-62-13

उत्सहेयम् अहम् कर्तुम् अद्य एव त्वाम् स पक्षकम् । इह स्थः त्वम् तु लोकानाम् हितम् कार्यम् करिष्यसि ॥

utsaheyam aham kartum adya eva tvām sa pakṣakam | iha sthaḥ tvam tu lokānām hitam kāryam kariṣyasi ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नोत्सहnot enthusiasticइयम्for meअहंकर्तुif I make you get (the wings)मध्यैवremain hereत्वांyourसपक्षकम्your wingsइहस्थ:here itselfत्वंyouतुto youलोकानां हितांgood for the worldकार्यंtaskकरिष्यसिyou will do.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'I am not enthusiastic about giving you the wings now. Remain here and carry on the work for the welfare of the world.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘यद्यपि मैं आज ही तुम्हें पंखयुक्त कर सकता हूँ; फिर भी इसलिये ऐसा नहीं करता कि यहाँ रहने पर तुम संसार के लिये हितकर कार्य कर सकोगे

Hinglish
62.14VR-4-62-14

त्वया अपि खलु तत् कार्यम् तयोः च नृप पुत्रयोः । ब्राह्मणानाम् गुरूणाम् च मुनीनाम् वासवस्य च ॥

tvayā api khalu tat kāryam tayoḥ ca nṛpa putrayoḥ | brāhmaṇānām gurūṇām ca munīnām vāsavasya ca ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
त्वयाyourअपिandखलुfor allतत्thatकार्यंtaskतयो:for both of themचandनृपपुत्रयोःprincesब्राह्मणानांfor the brahminsसुराणां चand godsमुनीनांfor sagesवासवस्यचand those who live here.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'(Carry on) the work not only for the princes (Rama and Lakshmana) but also for the brahmins, sages, gods and others who live here.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘तुम भी उन दोनों राजकुमारों के कार्य में सहायता करना। वह कार्य केवल उन्हीं का नहीं, समस्त ब्राह्मणों, गुरुजनों, मुनियों और देवराज इन्द्र का भी है

Hinglish
62.15VR-4-62-15

इच्छामि अहम् अपि द्रष्टुम् भ्रातरौ राम लक्ष्मणौ । न इच्छे चिरम् धारयितुम् प्राणान् त्यक्ष्ये कलेवरम् । महर्षि तु तत् अब्रवीत् इदम् दृष्ट तत्त्व अर्थ दर्शिनः ॥

icchāmi aham api draṣṭum bhrātarau rāma lakṣmaṇau | na icche ciram dhārayitum prāṇān tyakṣye kalevaram | maharṣi tu tat abravīt idam dṛṣṭa tattva artha darśinaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
इच्छामdesirousअहं अपिI am alsoद्रष्टुंto seeभ्रातरौ रामलक्ष्मणौbrothers Rama and Lakshmanaनnotइच्छा चिरंdesire to live longधारयुतुंto hold onप्राणान्lifeत्यक्ष्येwill give upकलेबरंmy bodyमहर्षि:sageतुyourअब्रवीत्saidएवंthisदृष्टःafter seeingतत्वार्थदर्शनःknower of self.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'I also want to see Rama and Lakshmana. But I do not like to hold on to my life for long. Hence I will give up my body'. The knower of self, the sage (Nishakara) said this to Sampati. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे द्विषष्टितम स्सर्गः।। Thus ends the sixtysecond sarga in Kishkindakanda of the first epic, the Holy Ramayana composed by sage Valmiki.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘यद्यपि मैं भी उन दोनों भाइयों का दर्शन करना चाहता हूँ; परंतु अधिक कालतक इन प्राणों को धारण करने की इच्छा नहीं है। अतः वह समय आने से पहले ही मैं प्राणों को त्याग दूंगा’ ऐसा उन तत्त्वदर्शी महर्षि ने मुझे कहा था’

Hinglish