Sarga 58

इति उक्तः करुणम् वाक्यम् वानरैः त्यक्त जीवितैः । स बाष्पो वानरान् गृध्रः प्रत्युवाच महास्वनः ॥

iti uktaḥ karuṇam vākyam vānaraiḥ tyakta jīvitaiḥ | sa bāṣpo vānarān gṛdhraḥ pratyuvāca mahāsvanaḥ ||

यवीयान् मम स भ्राता जटायुः नाम वानराः । यम् आख्यात हतम् युद्धे रावणेन बलीयसा ॥

yavīyān mama sa bhrātā jaṭāyuḥ nāma vānarāḥ | yam ākhyāta hatam yuddhe rāvaṇena balīyasā ||

वृद्ध भावात् अपक्षत्वात् शृण्वन् तत् अपि मर्षये । न हि मे शक्तिः अद्य अस्ति भ्रातुः वैर विमोक्षणे ॥

vṛddha bhāvāt apakṣatvāt śṛṇvan tat api marṣaye | na hi me śaktiḥ adya asti bhrātuḥ vaira vimokṣaṇe ||

पुरा वृत्र वधे वृत्ते स च अहम् च जय एषिणौ । आदित्यम् उपयातौ स्वो ज्वलंतम् रश्मि मालिनम् ॥

purā vṛtra vadhe vṛtte sa ca aham ca jaya eṣiṇau | ādityam upayātau svo jvalaṃtam raśmi mālinam ||

आवृत्य आकाश मार्गेण जवेन स्वर् गतौ भृशम् । मध्यम् प्राप्ते च सूर्ये च जटायुः अवसीदति ॥

āvṛtya ākāśa mārgeṇa javena svar gatau bhṛśam | madhyam prāpte ca sūrye ca jaṭāyuḥ avasīdati ||

तम् अहम् भ्रातरम् दृष्ट्वा सूर्य रश्मिभिः अर्दितम् । पक्षाभ्यम् छादयामास स्नेहात् परम विह्वलम् ॥

tam aham bhrātaram dṛṣṭvā sūrya raśmibhiḥ arditam | pakṣābhyam chādayāmāsa snehāt parama vihvalam ||

निर्दग्ध पत्रः पतितो विन्ध्ये अहम् वानरर्षभाः । अहम् अस्मिन् वसन् भ्रातुः प्रवृत्तिम् न उपलक्षये ॥

nirdagdha patraḥ patito vindhye aham vānararṣabhāḥ | aham asmin vasan bhrātuḥ pravṛttim na upalakṣaye ||

जटायुषः तु एवम् उक्तो भ्रात्रा सम्पातिना तदा । युव राजो महाप्राज्ञः प्रत्युवाच अंगदः तदा ॥

jaṭāyuṣaḥ tu evam ukto bhrātrā sampātinā tadā | yuva rājo mahāprājñaḥ pratyuvāca aṃgadaḥ tadā ||

जटायुषो यदि भ्राता श्रुतम् ते गदितम् मया । आख्याहि यदि जानासि निलयम् तस्य रक्षसः ॥

jaṭāyuṣo yadi bhrātā śrutam te gaditam mayā | ākhyāhi yadi jānāsi nilayam tasya rakṣasaḥ ||

अदीर्घ दर्शिनम् तम् वा रावणम् राक्षसाधिपम् । अन्तिके यदि वा दूरे यदि जानासि शंस नः ॥

adīrgha darśinam tam vā rāvaṇam rākṣasādhipam | antike yadi vā dūre yadi jānāsi śaṃsa naḥ ||

ततो अब्रवीत् महातेजा भ्राता ज्येष्ठो जटायुषः । आत्म अनुरूपम् वचनम् वानरान् संप्रहर्षयन् ॥

tato abravīt mahātejā bhrātā jyeṣṭho jaṭāyuṣaḥ | ātma anurūpam vacanam vānarān saṃpraharṣayan ||

निर्दग्ध पक्षो गृध्रो अहम् गत वीर्यः प्लवम् गमाः । वाङ् मात्रेण तु रामस्य करिष्ये साह्यम् उत्तमम् ॥

nirdagdha pakṣo gṛdhro aham gata vīryaḥ plavam gamāḥ | vāṅ mātreṇa tu rāmasya kariṣye sāhyam uttamam ||

जानामि वारुणान् लोकान् विष्णोः त्रैविक्रमान् अपि । देव असुर विमर्दाम् च हि अमृतस्य च मंथनम् ॥

jānāmi vāruṇān lokān viṣṇoḥ traivikramān api | deva asura vimardām ca hi amṛtasya ca maṃthanam ||

रामस्य यत् इदम् कार्यम् कर्तव्यम् प्रथमम् मया । जरया च हतम् तेजः प्राणाः च शिथिला मम ॥

rāmasya yat idam kāryam kartavyam prathamam mayā | jarayā ca hatam tejaḥ prāṇāḥ ca śithilā mama ||

तरुणी रूप संपन्ना सर्व आभरण भूषिता । ह्रियमाणा मया दृष्टा रावणेन दुरात्मना ॥

taruṇī rūpa saṃpannā sarva ābharaṇa bhūṣitā | hriyamāṇā mayā dṛṣṭā rāvaṇena durātmanā ||

क्रोशन्ती राम राम इति लक्ष्मण इति च भामिनी । भूषणानि अपविध्यन्ती गात्राणि च विधुन्वती ॥

krośantī rāma rāma iti lakṣmaṇa iti ca bhāminī | bhūṣaṇāni apavidhyantī gātrāṇi ca vidhunvatī ||

सूर्य प्रभा इव शैल अग्रे तस्याः कौशेयम् उत्तमम् । असिते राक्षसे भाति यथा वा तडित् अंबुदे ॥

sūrya prabhā iva śaila agre tasyāḥ kauśeyam uttamam | asite rākṣase bhāti yathā vā taḍit aṃbude ||

ताम् तु सीताम् अहम् मन्ये रामस्य परिकीर्तनात् । श्रूयताम् मे कथयतो निलयम् तस्य रक्षसः ॥

tām tu sītām aham manye rāmasya parikīrtanāt | śrūyatām me kathayato nilayam tasya rakṣasaḥ ||

पुत्रो विश्रवसः साक्षात् भ्राता वैश्रवणस्य च । अध्यास्ते नगरीम् लंकाम् रावणो नाम राक्षसः ॥

putro viśravasaḥ sākṣāt bhrātā vaiśravaṇasya ca | adhyāste nagarīm laṃkām rāvaṇo nāma rākṣasaḥ ||

इतो द्वीपे समुद्रस्य संपूर्णे शत योजने । तस्मिन् लंका पुरी रम्या निर्मिता विश्वकर्मणा ॥

ito dvīpe samudrasya saṃpūrṇe śata yojane | tasmin laṃkā purī ramyā nirmitā viśvakarmaṇā ||

जांबूनदमयैः द्वारैः चित्रैः कांचन वेदिकैः । प्रासादैः हेम वर्णैः च महद्भिः सुसमाकृता ॥

jāṃbūnadamayaiḥ dvāraiḥ citraiḥ kāṃcana vedikaiḥ | prāsādaiḥ hema varṇaiḥ ca mahadbhiḥ susamākṛtā ||

प्राकारेण अर्क वर्णेन महता च समन्विता । तस्याम् वसति वैदेही दीना कौशेय वासिनी ॥

prākāreṇa arka varṇena mahatā ca samanvitā | tasyām vasati vaidehī dīnā kauśeya vāsinī ||

रावण अन्तःपुरे रुद्धा राक्षसीभिः सुरक्षिता । जनकस्य आत्मजाम् राज्ञः तस्याम् द्रक्ष्यथ मैथिलीम् ॥

rāvaṇa antaḥpure ruddhā rākṣasībhiḥ surakṣitā | janakasya ātmajām rājñaḥ tasyām drakṣyatha maithilīm ||

लंकायाम् अथ गुप्तायाम् सागरेण समंततः । संप्राप्य सागरस्य अंतम् संपूर्णम् शत योजनम् ॥

laṃkāyām atha guptāyām sāgareṇa samaṃtataḥ | saṃprāpya sāgarasya aṃtam saṃpūrṇam śata yojanam ||

आसाद्य दक्षिणम् तीरम् ततो द्रक्ष्यथ रावणम् । तत्र एव त्वरिताः क्षिप्रम् विक्रमध्वम् प्लवंगमाः ॥

āsādya dakṣiṇam tīram tato drakṣyatha rāvaṇam | tatra eva tvaritāḥ kṣipram vikramadhvam plavaṃgamāḥ ||

ज्ञानेन खलु पश्यामि दृष्ट्वा प्रत्यागमिष्यथ । आद्यः पंथाः कुलिंगानाम् ये च अन्ये धान्य जीविनः ॥

jñānena khalu paśyāmi dṛṣṭvā pratyāgamiṣyatha | ādyaḥ paṃthāḥ kuliṃgānām ye ca anye dhānya jīvinaḥ ||

द्वितीयो बलि भोजानाम् ये च वृक्ष फल अशिनः । भासाः तृतीयम् गच्छन्ति क्रौन्चाः च कुररैः सह ॥

dvitīyo bali bhojānām ye ca vṛkṣa phala aśinaḥ | bhāsāḥ tṛtīyam gacchanti krauncāḥ ca kuraraiḥ saha ||

श्येनाः चतुर्थम् गच्छन्ति गृध्रा गच्छन्ति पंचमम् । बल वीर्य उपपन्नानाम् रूप यौवन शालिनाम् ॥

śyenāḥ caturtham gacchanti gṛdhrā gacchanti paṃcamam | bala vīrya upapannānām rūpa yauvana śālinām ||

षष्ठः तु पन्था हंसानाम् वैनतेय गतिः परा । वैनतेयात् च नः जन्म सर्वेषाम् वानरर्षभाः ॥

ṣaṣṭhaḥ tu panthā haṃsānām vainateya gatiḥ parā | vainateyāt ca naḥ janma sarveṣām vānararṣabhāḥ ||

गर्हितम् तु कृतम् कर्म येन स्म पिशित अशनाः । प्रतिकार्यम् च मे तस्य वैरम् भ्रातृ कृतम् भवेत् ॥

garhitam tu kṛtam karma yena sma piśita aśanāḥ | pratikāryam ca me tasya vairam bhrātṛ kṛtam bhavet ||

इह स्थः अहम् प्रपश्यामि रावणम् जानकीम् तथा । अस्माकम् अपि सौपर्णम् दिव्यम् चक्षुर् बलम् तथा ॥

iha sthaḥ aham prapaśyāmi rāvaṇam jānakīm tathā | asmākam api sauparṇam divyam cakṣur balam tathā ||

तस्मात् आहार वीर्येण निसर्गेण च वानराः । आयोजन शतात् साग्रात् वयम् पश्याम नित्यशः ॥

tasmāt āhāra vīryeṇa nisargeṇa ca vānarāḥ | āyojana śatāt sāgrāt vayam paśyāma nityaśaḥ ||

अस्माकम् विहिता वृत्तिः निसार्गेण च दूरतः । विहिता पाद मूले तु वृत्तिः चरण योधिनाम् ॥

asmākam vihitā vṛttiḥ nisārgeṇa ca dūrataḥ | vihitā pāda mūle tu vṛttiḥ caraṇa yodhinām ||

उपायो दृश्यताम् कश्चित् लंघने लवण अंभसः । अभिगम्य तु वैदेहीम् समृद्ध अर्था गमिष्यथ ॥

upāyo dṛśyatām kaścit laṃghane lavaṇa aṃbhasaḥ | abhigamya tu vaidehīm samṛddha arthā gamiṣyatha ||

समुद्रम् नेतुम् इच्छामि भवद्भिः वरुण आलयम् । प्रदास्यामि उदकम् भ्रातुः स्वर् गतस्य महात्मनः ॥

samudram netum icchāmi bhavadbhiḥ varuṇa ālayam | pradāsyāmi udakam bhrātuḥ svar gatasya mahātmanaḥ ||

ततो नीत्वा तु तम् देशम् तीरे नद नदी पतेः । निर्दग्ध पक्षम् संपातिम् वानराः सुमहौओजसः ॥

tato nītvā tu tam deśam tīre nada nadī pateḥ | nirdagdha pakṣam saṃpātim vānarāḥ sumahauojasaḥ ||

तम् पुनः प्रत्यानयित्वा वै तम् देशम् पतग ईश्वरम् । बभूवुः वानरा हृष्टाः प्रवृत्तिम् उपलभ्य ते ॥

tam punaḥ pratyānayitvā vai tam deśam pataga īśvaram | babhūvuḥ vānarā hṛṣṭāḥ pravṛttim upalabhya te ||