Sarga 41

ततः प्रस्थाप्य सुग्रीवः तन् महत् वानरम् बलम् । दक्षिणाम् प्रेषयामास वानरान् अभिलक्षितान् ॥

tataḥ prasthāpya sugrīvaḥ tan mahat vānaram balam | dakṣiṇām preṣayāmāsa vānarān abhilakṣitān ||

नीलम् अग्नि सुतम् चैव हनूमन्तम् च वानरम् । पितामह सुतम् चैव जांबवंतम् महोजसम् ॥

nīlam agni sutam caiva hanūmantam ca vānaram | pitāmaha sutam caiva jāṃbavaṃtam mahojasam ||

सुहोत्रम् च शरारिम् च शरगुल्मम् तथा एव च । गजम् गवाक्षम् गवयम् सुषेणम् वृषभम् तथा ॥

suhotram ca śarārim ca śaragulmam tathā eva ca | gajam gavākṣam gavayam suṣeṇam vṛṣabham tathā ||

मैन्दम् च द्विविदम् चैव सुषेणम् गन्धमादनम् । उल्कामुखम् अनंगम् च हुतशन सुतौ उभौ ॥

maindam ca dvividam caiva suṣeṇam gandhamādanam | ulkāmukham anaṃgam ca hutaśana sutau ubhau ||

अंगद प्रमुखान् वीरान् वीरः कपि गण ईश्वरः । वेग विक्रम संपन्नान् संदिदेश विशेषवित् ॥

aṃgada pramukhān vīrān vīraḥ kapi gaṇa īśvaraḥ | vega vikrama saṃpannān saṃdideśa viśeṣavit ||

तेषाम् अग्रेसरम् चैव बृहद् बलम् अथ अंगदम् । विधाय हरि वीराणाम् आदिशद् दक्षिणाम् दिशम् ॥

teṣām agresaram caiva bṛhad balam atha aṃgadam | vidhāya hari vīrāṇām ādiśad dakṣiṇām diśam ||

ये केचन समुद्देशाः तस्याम् दिशि सुदुर्गमाः । कपीइशः कपि मुख्यानाम् स तेषाम् समुदाहरत् ॥

ye kecana samuddeśāḥ tasyām diśi sudurgamāḥ | kapīiśaḥ kapi mukhyānām sa teṣām samudāharat ||

सहस्र शिरसम् विंध्यम् नाना द्रुम लता आयुतम् । नर्मदाम् च नदीम् रम्याम् महोरग निषेविताम् ॥

sahasra śirasam viṃdhyam nānā druma latā āyutam | narmadām ca nadīm ramyām mahoraga niṣevitām ||

ततो गोदावरीम् रम्याम् कृष्णावेणीम् महानदीम् । वरदाम् च महाभागाम् महोरग निषेविताम् । मेखलान् उत्कलाम् चैव दशार्ण नगराणि अपि ॥

tato godāvarīm ramyām kṛṣṇāveṇīm mahānadīm | varadām ca mahābhāgām mahoraga niṣevitām | mekhalān utkalām caiva daśārṇa nagarāṇi api ||

अब्रवंतीम् अवंतीम् च सर्वम् एव अनुपश्यत । विदर्भान् ऋष्टिकान् चैव रम्यान् माहिषकान् अपि ॥

abravaṃtīm avaṃtīm ca sarvam eva anupaśyata | vidarbhān ṛṣṭikān caiva ramyān māhiṣakān api ||

तथा वन्गान् कलिन्गाम् च कौशिकान् च समंततः । अन्वीक्ष्य दण्डक अरण्यम् स पर्वत नदी गुहम् ॥

tathā vangān kalingām ca kauśikān ca samaṃtataḥ | anvīkṣya daṇḍaka araṇyam sa parvata nadī guham ||

नदीम् गोदावरीम् चैव सर्वम् एव अनुपश्यत । तथैव आन्ध्रान् च पुण्ड्रान् च चोलान् पाण्ड्यान् केरलान् ॥

nadīm godāvarīm caiva sarvam eva anupaśyata | tathaiva āndhrān ca puṇḍrān ca colān pāṇḍyān keralān ||

अयोमुखः च गंतव्यः पर्वतो धातु मण्डितः । विचित्र शिखरः श्रीमान् चित्र पुष्पित काननः ॥

ayomukhaḥ ca gaṃtavyaḥ parvato dhātu maṇḍitaḥ | vicitra śikharaḥ śrīmān citra puṣpita kānanaḥ ||

सुचंदन वनोद्देशो मार्गितव्यो महागिरिः । ततः ताम् आपगाम् दिव्याम् प्रसन्न सलिलाशयान् ॥

sucaṃdana vanoddeśo mārgitavyo mahāgiriḥ | tataḥ tām āpagām divyām prasanna salilāśayān ||

तत्र द्रक्ष्यथ कावेरीम् विहृताम् अप्सरो गणैः । तस्य आसीनम् नगस्य अग्रे मलयस्य महोजसम् ॥

tatra drakṣyatha kāverīm vihṛtām apsaro gaṇaiḥ | tasya āsīnam nagasya agre malayasya mahojasam ||

द्रक्ष्यथ आदित्य संकाशम् अगस्त्यम् ऋषि सत्तमम् । ततः तेन अभ्यनुज्ञाताः प्रसन्नेन महात्मना ॥

drakṣyatha āditya saṃkāśam agastyam ṛṣi sattamam | tataḥ tena abhyanujñātāḥ prasannena mahātmanā ||

ताम्रपर्णीम् ग्राह जुष्टाम् तरिष्यथ महानदीम् । सा चन्दन वनैः चित्रैः प्रच्छन्ना द्वीप वारिणी ॥

tāmraparṇīm grāha juṣṭām tariṣyatha mahānadīm | sā candana vanaiḥ citraiḥ pracchannā dvīpa vāriṇī ||

कान्ता इव युवती कान्तम् समुद्रम् अवगाहते । ततो हेममयम् दिव्यम् मुक्ता मणि विभूषितम् ॥

kāntā iva yuvatī kāntam samudram avagāhate | tato hemamayam divyam muktā maṇi vibhūṣitam ||

युक्तम् कवाटम् पाण्ड्यानाम् गता द्रक्ष्यथ वानराः । ततः समुद्रम् आसाद्य संप्रधार्य अर्थ निश्चयम् ॥

yuktam kavāṭam pāṇḍyānām gatā drakṣyatha vānarāḥ | tataḥ samudram āsādya saṃpradhārya artha niścayam ||

अगस्त्येन अन्तरे तत्र सागरे विनिवेशितः । चित्र सानु नगः श्रीमान् महेन्द्रः पर्वतोत्तमः ॥

agastyena antare tatra sāgare viniveśitaḥ | citra sānu nagaḥ śrīmān mahendraḥ parvatottamaḥ ||

जात रूपमयः श्रीमान् अवगाढो महार्णवम् । नाना विधैः नगैः फुल्लैः लताभिः च उपशोभितम् ॥

jāta rūpamayaḥ śrīmān avagāḍho mahārṇavam | nānā vidhaiḥ nagaiḥ phullaiḥ latābhiḥ ca upaśobhitam ||

देव ऋषि यक्ष प्रवरैः अप्सरोभिः च सेवितम् । सिद्ध चारण संघैः च प्रकीर्णम् सुमनोहरम् ॥

deva ṛṣi yakṣa pravaraiḥ apsarobhiḥ ca sevitam | siddha cāraṇa saṃghaiḥ ca prakīrṇam sumanoharam ||

तम् उपैति सहस्राक्षः सदा पर्वसु पर्वसु । द्वीपः तस्य अपरे पारे शत योजन विसृतः ॥

tam upaiti sahasrākṣaḥ sadā parvasu parvasu | dvīpaḥ tasya apare pāre śata yojana visṛtaḥ ||

अगम्यो मानुषैः दीप्तः तम् मार्गध्वम् समंततः । तत्र सर्व आत्मना सीता मार्गितव्या विशेषतः ॥

agamyo mānuṣaiḥ dīptaḥ tam mārgadhvam samaṃtataḥ | tatra sarva ātmanā sītā mārgitavyā viśeṣataḥ ||

स हि देशः तु वध्यस्य रावणस्य दुरात्मनः । राक्षस अधिपतेः वासः सहस्राक्ष समद्युतेः ॥

sa hi deśaḥ tu vadhyasya rāvaṇasya durātmanaḥ | rākṣasa adhipateḥ vāsaḥ sahasrākṣa samadyuteḥ ||

दक्षिणस्य समुद्रस्य मध्ये तस्य तु राक्षसी । अंगारक इति विख्याता चायाम् आक्षिप्य भोजिनी ॥

dakṣiṇasya samudrasya madhye tasya tu rākṣasī | aṃgāraka iti vikhyātā cāyām ākṣipya bhojinī ||

एवम् निःसंशयान् कृत्वा संशयान् नष्ट संशयाः । मृगयध्वम् नरेन्द्रस्य पत्नीम् अमित ओजसः ॥

evam niḥsaṃśayān kṛtvā saṃśayān naṣṭa saṃśayāḥ | mṛgayadhvam narendrasya patnīm amita ojasaḥ ||

तम् अतिक्रम्य लक्ष्मीवान् समुद्रे शत योजने । गिरिः पुष्पितको नाम सिद्ध चारण सेवितः ॥

tam atikramya lakṣmīvān samudre śata yojane | giriḥ puṣpitako nāma siddha cāraṇa sevitaḥ ||

चन्द्र सूर्य अंशु संकाशः सागर अंबु समाश्रयः । भ्राजते विपुलैः शृन्गैः अम्बरम् विलिखन् इव ॥

candra sūrya aṃśu saṃkāśaḥ sāgara aṃbu samāśrayaḥ | bhrājate vipulaiḥ śṛngaiḥ ambaram vilikhan iva ||

तस्य एकम् कांचनम् शृंगम् सेवते यम् दिवाकरः । श्वेतम् राजतम् एकम् च सेवते यम् निशाकरः । न तम् कृतघ्नाः पश्यन्ति न नृशंसा न नास्तिकाः ॥

tasya ekam kāṃcanam śṛṃgam sevate yam divākaraḥ | śvetam rājatam ekam ca sevate yam niśākaraḥ | na tam kṛtaghnāḥ paśyanti na nṛśaṃsā na nāstikāḥ ||

प्रणम्य शिरसा शैलम् तम् विमार्गथ वानराः । तम् अतिक्रम्य दुर्धर्षम् सूर्यवान् नाम पर्वतः ॥

praṇamya śirasā śailam tam vimārgatha vānarāḥ | tam atikramya durdharṣam sūryavān nāma parvataḥ ||

अध्वना दुर्विगाहेन योजनानि चतुर्दश । ततः तम् अपि अतिक्रम्य वैद्युतो नाम पर्वतः ॥

adhvanā durvigāhena yojanāni caturdaśa | tataḥ tam api atikramya vaidyuto nāma parvataḥ ||

सर्व काम फलैः वृक्षैः सर्व काल मनोहरैः । तत्र भुक्त्वा वर अर्हाणि मूलानि च फलानि च ॥

sarva kāma phalaiḥ vṛkṣaiḥ sarva kāla manoharaiḥ | tatra bhuktvā vara arhāṇi mūlāni ca phalāni ca ||

मधूनि पीत्वा जुष्टानि परम् गच्छत वानराः । तत्र नेत्र मनः कांतः कुंजरो नाम पर्वतः ॥

madhūni pītvā juṣṭāni param gacchata vānarāḥ | tatra netra manaḥ kāṃtaḥ kuṃjaro nāma parvataḥ ||

अगस्त्य भवनम् यत्र निर्मितम् विश्वकर्मणा । तत्र योजन विस्तारम् उच्छ्रितम् दश योजनम् ॥

agastya bhavanam yatra nirmitam viśvakarmaṇā | tatra yojana vistāram ucchritam daśa yojanam ||

शरणम् कांचनम् दिव्यम् नाना रत्न विभूषितम् । तत्र भोगवती नाम सर्पाणाम् आलयः पुरी ॥

śaraṇam kāṃcanam divyam nānā ratna vibhūṣitam | tatra bhogavatī nāma sarpāṇām ālayaḥ purī ||

विशाल रथ्या दुर्धर्षा सर्वतः परिरक्षिता । रक्षिता पन्नगैः घोरैः तीष्क्ण दम्ष्ट्रैः महा विषैः ॥

viśāla rathyā durdharṣā sarvataḥ parirakṣitā | rakṣitā pannagaiḥ ghoraiḥ tīṣkṇa damṣṭraiḥ mahā viṣaiḥ ||

सर्प राजो महाघोरो यस्याम् वसति वासुकिः । निर्याय मार्गितव्या च सा च भोगवती पुरी ॥

sarpa rājo mahāghoro yasyām vasati vāsukiḥ | niryāya mārgitavyā ca sā ca bhogavatī purī ||

तत्र च अंतरोद्देशा ये केचन समावृताः । तम् च देशम् अतिक्रम्य महान् ऋषभ संस्थितिः ॥

tatra ca aṃtaroddeśā ye kecana samāvṛtāḥ | tam ca deśam atikramya mahān ṛṣabha saṃsthitiḥ ||

सर्व रत्नमयः श्रीमान् ऋषभो नाम पर्वतः । गोशीर्षकम् पद्मकम् च हरिश्यामम् च चन्दनम् ॥

sarva ratnamayaḥ śrīmān ṛṣabho nāma parvataḥ | gośīrṣakam padmakam ca hariśyāmam ca candanam ||

दिव्यम् उत्पद्यते यत्र तत् चैव अग्नि सम प्रभम् । न तु तत् चन्दनम् दृष्ट्वा स्प्रष्टव्यम् च कदाचन ॥

divyam utpadyate yatra tat caiva agni sama prabham | na tu tat candanam dṛṣṭvā spraṣṭavyam ca kadācana ||

रोहिता नाम गंधर्वा घोरम् रक्षन्ति तद् वनम् । तत्र गंधर्व पतयः पंच सूर्य सम प्रभाः ॥

rohitā nāma gaṃdharvā ghoram rakṣanti tad vanam | tatra gaṃdharva patayaḥ paṃca sūrya sama prabhāḥ ||

शैलूषो ग्रामणीः शिक्षः शुको बभ्रुः तथैव च । रवि सोम अग्नि वपुषा निवासः पुण्य कर्मणाम् ॥

śailūṣo grāmaṇīḥ śikṣaḥ śuko babhruḥ tathaiva ca | ravi soma agni vapuṣā nivāsaḥ puṇya karmaṇām ||

अन्ते पृथिव्या दुर्धर्षाः ततः स्वर्ग जितः स्थिताः । ततः परम् न वः सेव्यः पितृ लोकः सुदारुणः ॥

ante pṛthivyā durdharṣāḥ tataḥ svarga jitaḥ sthitāḥ | tataḥ param na vaḥ sevyaḥ pitṛ lokaḥ sudāruṇaḥ ||

राजधानी यमस्य एषा कष्टेन तमसा आवृता । एतावत् एव युष्माभिः वीरा वानर पुंगवाः । शक्यम् विचेतुम् गन्तुम् वा न अतो गतिमताम् गतिः ॥

rājadhānī yamasya eṣā kaṣṭena tamasā āvṛtā | etāvat eva yuṣmābhiḥ vīrā vānara puṃgavāḥ | śakyam vicetum gantum vā na ato gatimatām gatiḥ ||

सर्वम् एतत् समालोक्य यत् च अन्यत् अपि दृश्यते । गतिम् विदित्वा वैदेह्याः संनिवर्तितम् अर्हथ ॥

sarvam etat samālokya yat ca anyat api dṛśyate | gatim viditvā vaidehyāḥ saṃnivartitam arhatha ||

यः च मासान् निवृत्तो अग्रे दृष्टा सीत इति वक्ष्यति । मत् तुल्य विभवो भोगैः सुखम् स विहरिष्यति ॥

yaḥ ca māsān nivṛtto agre dṛṣṭā sīta iti vakṣyati | mat tulya vibhavo bhogaiḥ sukham sa vihariṣyati ||

ततः प्रियतरो न अस्ति मम प्राणात् विशेषतः । कृत अपराधो बहुशो मम बन्धुः भविष्यति ॥

tataḥ priyataro na asti mama prāṇāt viśeṣataḥ | kṛta aparādho bahuśo mama bandhuḥ bhaviṣyati ||

अमित बल पराक्रमा भवन्तोविपुल गुणेषु कुलेषु च प्रसूताः । मनुज पति सुताम् यथा लभध्वम्तत् अधिगुणम् पुरुषार्थम् आरभध्वम् ॥

amita bala parākramā bhavantovipula guṇeṣu kuleṣu ca prasūtāḥ | manuja pati sutām yathā labhadhvamtat adhiguṇam puruṣārtham ārabhadhvam ||