Sarga 39

इति ब्रुवाणम् सुग्रीवम् रामो धर्मभृताम् वरः । बाहुभ्याम् संपरिष्वज्य प्रत्युवाच कृतांजलिम् ॥

iti bruvāṇam sugrīvam rāmo dharmabhṛtām varaḥ | bāhubhyām saṃpariṣvajya pratyuvāca kṛtāṃjalim ||

यत् इन्द्रो वर्षते वर्षम् न तत् चित्रम् भविष्यति । आदित्यो असौ सहस्रांशुः कुर्यात् वितिमिरम् नभः ॥

yat indro varṣate varṣam na tat citram bhaviṣyati | ādityo asau sahasrāṃśuḥ kuryāt vitimiram nabhaḥ ||

चन्द्रमा रजनीम् कुर्यात् प्रभया सौम्य निर्मलाम् । त्वत् विधो वा अपि मित्राणाम् प्रीतिम् कुर्यात् परंतप ॥

candramā rajanīm kuryāt prabhayā saumya nirmalām | tvat vidho vā api mitrāṇām prītim kuryāt paraṃtapa ||

एवम् त्वयि तत् न चित्रम् भवेत् यत् सौम्य शोभनम् । जानामि अहम् त्वाम् सुग्रीव सततम् प्रिय वादिनम् ॥

evam tvayi tat na citram bhavet yat saumya śobhanam | jānāmi aham tvām sugrīva satatam priya vādinam ||

त्वत् स नाथः सखे संख्ये जेता अस्मि सकलान् अरीन् । त्वम् एव मे सुहृत् मित्रम् साहाय्यम् कर्तुम् अर्हसि ॥

tvat sa nāthaḥ sakhe saṃkhye jetā asmi sakalān arīn | tvam eva me suhṛt mitram sāhāyyam kartum arhasi ||

जहार आत्म विनाशाय वैदेहीम् राक्षस अधमः । वंचयित्वा तु पौलोमीम् अनुह्लादो यथा शचीम् ॥

jahāra ātma vināśāya vaidehīm rākṣasa adhamaḥ | vaṃcayitvā tu paulomīm anuhlādo yathā śacīm ||

न चिरात् तम् हनिष्यामि रावणम् निशितैः शरैः । पौलोम्याः पितरम् दृप्तम् शत क्रतुः इव अरिहा ॥

na cirāt tam haniṣyāmi rāvaṇam niśitaiḥ śaraiḥ | paulomyāḥ pitaram dṛptam śata kratuḥ iva arihā ||

एतस्मिन् अन्तरे च एव रजः समभिवर्तत । उष्णाम् तीव्राम् सहस्रांशोः छादयत् गगने प्रभाम् ॥

etasmin antare ca eva rajaḥ samabhivartata | uṣṇām tīvrām sahasrāṃśoḥ chādayat gagane prabhām ||

दिशः पर्याकुलाः च आसन् तमसा तेन दूषिताः । चचाल च मही सर्वा स शैल वन कानना ॥

diśaḥ paryākulāḥ ca āsan tamasā tena dūṣitāḥ | cacāla ca mahī sarvā sa śaila vana kānanā ||

ततो नगेन्द्र संकाशैः तीक्ष्ण दन्ष्ट्रैः महाबलैः । कृत्स्ना संछादिता भूमिः असंख्येयैः प्लवंगमैः ॥

tato nagendra saṃkāśaiḥ tīkṣṇa danṣṭraiḥ mahābalaiḥ | kṛtsnā saṃchāditā bhūmiḥ asaṃkhyeyaiḥ plavaṃgamaiḥ ||

निमेष अंतर मात्रेण ततः तैः हरि यूथपैः । कोटी शत परीवारैः कामरूपिभिः आवृता ॥

nimeṣa aṃtara mātreṇa tataḥ taiḥ hari yūthapaiḥ | koṭī śata parīvāraiḥ kāmarūpibhiḥ āvṛtā ||

नादेयैः पार्वतेयैः च सामुद्रैः च महाबलैः । हरिभिः मेघ निर्ह्रादैः अन्यैः च वन वासिभिः ॥

nādeyaiḥ pārvateyaiḥ ca sāmudraiḥ ca mahābalaiḥ | haribhiḥ megha nirhrādaiḥ anyaiḥ ca vana vāsibhiḥ ||

तरुण आदित्य वर्णैः च शशि गौरैः च वानरैः । पद्म केसर वर्णैः च श्वेतैः मेरु कृत आलयैः ॥

taruṇa āditya varṇaiḥ ca śaśi gauraiḥ ca vānaraiḥ | padma kesara varṇaiḥ ca śvetaiḥ meru kṛta ālayaiḥ ||

कोटी सहस्रैः दशभिः श्रीमान् परिवृतः तदा । वीरः शतबलिः नाम वानरः प्रत्यदृश्यत ॥

koṭī sahasraiḥ daśabhiḥ śrīmān parivṛtaḥ tadā | vīraḥ śatabaliḥ nāma vānaraḥ pratyadṛśyata ||

ततः कांचन शैल आभः ताराया वीर्यवान् पिता । अनेकैः बहु साहस्रैः कोटिभिः प्रत्यदृश्यत ॥

tataḥ kāṃcana śaila ābhaḥ tārāyā vīryavān pitā | anekaiḥ bahu sāhasraiḥ koṭibhiḥ pratyadṛśyata ||

तथा अपरेण कोटीनाम् साहस्रेण समन्वितः । पिता रुमयाः संप्राप्तः सुग्रीव श्वशुरो विभुः ॥

tathā apareṇa koṭīnām sāhasreṇa samanvitaḥ | pitā rumayāḥ saṃprāptaḥ sugrīva śvaśuro vibhuḥ ||

पद्म केसर संकाशः तरुण अर्क निभ आननः । बुद्धिमान् वानर श्रेष्ठः सर्व वानर सत्तमः ॥

padma kesara saṃkāśaḥ taruṇa arka nibha ānanaḥ | buddhimān vānara śreṣṭhaḥ sarva vānara sattamaḥ ||

अनीकैः बहु साहस्रैः वानराणाम् समन्वितः । पिता हनुमतः श्रीमान् केसरी प्रत्यदृश्यत ॥

anīkaiḥ bahu sāhasraiḥ vānarāṇām samanvitaḥ | pitā hanumataḥ śrīmān kesarī pratyadṛśyata ||

गो लांगूल महाराजो गवाक्षो भीम विक्रमः । वृतः कोटि सहस्रेण वानराणाम् अदृश्यत ॥

go lāṃgūla mahārājo gavākṣo bhīma vikramaḥ | vṛtaḥ koṭi sahasreṇa vānarāṇām adṛśyata ||

ऋक्षाणाम् भीम वेगानाम् धूम्रः शत्रु निबर्हणः । वृतः कोटि सहस्राभ्याम् द्वाभ्याम् समभिवर्तत ॥

ṛkṣāṇām bhīma vegānām dhūmraḥ śatru nibarhaṇaḥ | vṛtaḥ koṭi sahasrābhyām dvābhyām samabhivartata ||

महा अचल निभैः घोरैः पनसो नाम यूथपः । आजगाम महावीर्यः तिसृभिः कोटिभिः वृतः ॥

mahā acala nibhaiḥ ghoraiḥ panaso nāma yūthapaḥ | ājagāma mahāvīryaḥ tisṛbhiḥ koṭibhiḥ vṛtaḥ ||

नील अंजन चय आकारो नीलो नाम अथ यूथपः । अदृश्यत महाकायः कोटिभिः दशभिः वृतः ॥

nīla aṃjana caya ākāro nīlo nāma atha yūthapaḥ | adṛśyata mahākāyaḥ koṭibhiḥ daśabhiḥ vṛtaḥ ||

ततः कांचन आभो गवयो नाम यूथपः । आजगाम महावीर्यः कोटिभिः पंचभिः वृतः ॥

tataḥ kāṃcana ābho gavayo nāma yūthapaḥ | ājagāma mahāvīryaḥ koṭibhiḥ paṃcabhiḥ vṛtaḥ ||

दरीमुखः च बलवान् यूथपो अभ्याययौ तदा । वृतः कोटि सहस्रेण सुग्रीवम् समुपस्थितः ॥

darīmukhaḥ ca balavān yūthapo abhyāyayau tadā | vṛtaḥ koṭi sahasreṇa sugrīvam samupasthitaḥ ||

मैन्दः च द्विविदः च उभौ अश्वि पुत्रौ महाबलौ । कोटि कोटि सहस्रेण वानराणाम् अदृश्यताम् ॥

maindaḥ ca dvividaḥ ca ubhau aśvi putrau mahābalau | koṭi koṭi sahasreṇa vānarāṇām adṛśyatām ||

गजः च बलवान् वीरः त्रिसृभिः कोटिभिः वृतः । आजगाम महातेजाः सुग्रीवस्य समीपतः ॥

gajaḥ ca balavān vīraḥ trisṛbhiḥ koṭibhiḥ vṛtaḥ | ājagāma mahātejāḥ sugrīvasya samīpataḥ ||

ऋक्ष राजो महातेजा जांबवान् नाम नामतः । कोटिभिः दशभिः व्याप्तः सुग्रीवस्य वशे स्थितः ॥

ṛkṣa rājo mahātejā jāṃbavān nāma nāmataḥ | koṭibhiḥ daśabhiḥ vyāptaḥ sugrīvasya vaśe sthitaḥ ||

रुमणो नाम तेजस्वी विक्रान्तैः वानरैः वृतः । आगतो बलवान् तूर्णम् कोटि शत समावृतः ॥

rumaṇo nāma tejasvī vikrāntaiḥ vānaraiḥ vṛtaḥ | āgato balavān tūrṇam koṭi śata samāvṛtaḥ ||

ततः कोटि सहस्राणाम् सहस्रेण शतेन च । पृष्ठतो अनुगतः प्राप्तो हरिभिः गंधमादनः ॥

tataḥ koṭi sahasrāṇām sahasreṇa śatena ca | pṛṣṭhato anugataḥ prāpto haribhiḥ gaṃdhamādanaḥ ||

ततः पद्म सहस्रेण वृतः शन्कु शतेन च । युव राजो अंगदः प्राप्तः पितृ तुल्य पराक्रमः ॥

tataḥ padma sahasreṇa vṛtaḥ śanku śatena ca | yuva rājo aṃgadaḥ prāptaḥ pitṛ tulya parākramaḥ ||

ततः तारा द्युतिः तारो हरिः भीम पराक्रमः । पंचभिः हरि कोटीभिः दूरतः प्रत्यदृश्यत ॥

tataḥ tārā dyutiḥ tāro hariḥ bhīma parākramaḥ | paṃcabhiḥ hari koṭībhiḥ dūrataḥ pratyadṛśyata ||

इन्द्रजानुः कपिः वीरो यूथपः प्रत्यदृश्यत । एकादशानाम् कोटीनाम् ईश्वरः तैः च सम्वृतः ॥

indrajānuḥ kapiḥ vīro yūthapaḥ pratyadṛśyata | ekādaśānām koṭīnām īśvaraḥ taiḥ ca samvṛtaḥ ||

ततो रंभः तु अनुप्राप्तः तरुण आदित्य संनिभः । आयुतेन वृतः चैव सहस्रेण शतेन च ॥

tato raṃbhaḥ tu anuprāptaḥ taruṇa āditya saṃnibhaḥ | āyutena vṛtaḥ caiva sahasreṇa śatena ca ||

ततो यूथ पतिः वीरो दुर्मुखो नाम वानरः । प्रत्यदृश्यत कोटिभ्याम् द्वाभ्याम् परिवृतो बली ॥

tato yūtha patiḥ vīro durmukho nāma vānaraḥ | pratyadṛśyata koṭibhyām dvābhyām parivṛto balī ||

कैलास शिखर आकारैः वानरैः भीम विक्रमैः । वृतः कोटि सहस्रेण हनुमान् प्रत्यदृश्यत ॥

kailāsa śikhara ākāraiḥ vānaraiḥ bhīma vikramaiḥ | vṛtaḥ koṭi sahasreṇa hanumān pratyadṛśyata ||

नलः च अपि महावीर्यः संवृतो द्रुम वासिभिः । कोटी शतेन संप्राप्तः सहस्रेण शतेन च ॥

nalaḥ ca api mahāvīryaḥ saṃvṛto druma vāsibhiḥ | koṭī śatena saṃprāptaḥ sahasreṇa śatena ca ||

ततो दधिमुखः श्रीमान् कोटिभिः दशभिः वृतः । संप्राप्तो अभिनदन् तस्य सुग्रीवस्य महात्मनः ॥

tato dadhimukhaḥ śrīmān koṭibhiḥ daśabhiḥ vṛtaḥ | saṃprāpto abhinadan tasya sugrīvasya mahātmanaḥ ||

शरभः कुमुदो वह्निः वानरो रंहः एव च । एते च अन्ये च बहवो वानराः काम रूपिणः ॥

śarabhaḥ kumudo vahniḥ vānaro raṃhaḥ eva ca | ete ca anye ca bahavo vānarāḥ kāma rūpiṇaḥ ||

आवृत्य पृथिवीम् सर्वाम् पर्वतान् च वनानि च । यूथपाः समनुप्राप्ता एषाम् संख्या न विद्यते ॥

āvṛtya pṛthivīm sarvām parvatān ca vanāni ca | yūthapāḥ samanuprāptā eṣām saṃkhyā na vidyate ||

आगताः च निविष्टाः च पृथिव्याम् सर्व वानराः । आप्लवंतः प्लवंतः च गर्जंतः च प्लवंगमाः । अभ्यवर्तन्त सुग्रीवम् सूर्यम् अभ्र गणा इव ॥

āgatāḥ ca niviṣṭāḥ ca pṛthivyām sarva vānarāḥ | āplavaṃtaḥ plavaṃtaḥ ca garjaṃtaḥ ca plavaṃgamāḥ | abhyavartanta sugrīvam sūryam abhra gaṇā iva ||

कुर्वाणा बहु शब्दान् च प्रकृष्टा बलशालिनः । शिरोभिः वानरेन्द्राय सुग्रीवाय न्यवेदयन् ॥

kurvāṇā bahu śabdān ca prakṛṣṭā balaśālinaḥ | śirobhiḥ vānarendrāya sugrīvāya nyavedayan ||

अपरे वानर श्रेष्ठाः संगम्य च यथा उचितम् । सुग्रीवेण समागम्य स्थिताः प्रांजलयः तदा ॥

apare vānara śreṣṭhāḥ saṃgamya ca yathā ucitam | sugrīveṇa samāgamya sthitāḥ prāṃjalayaḥ tadā ||

सुग्रीवः त्वरितो रामे सर्वान् तान् वानरर्षभान् । निवेदयित्वा धर्मज्ञः स्थितः प्रान्जलिः अब्रवीत् ॥

sugrīvaḥ tvarito rāme sarvān tān vānararṣabhān | nivedayitvā dharmajñaḥ sthitaḥ prānjaliḥ abravīt ||

यथा सुखम् पर्वत निर्झरेषुवनेषु सर्वेषु च वानरेन्द्राः । निवेशयित्वा विधिवत् बलानिबलम् बलज्ञः प्रतिपत्तुम् ईष्टे ॥

yathā sukham parvata nirjhareṣuvaneṣu sarveṣu ca vānarendrāḥ | niveśayitvā vidhivat balānibalam balajñaḥ pratipattum īṣṭe ||