Ramayana · Sarga 4.31

Sarga 31

सर्गः 31

Lakshmana arrives at Sugriva's cavepalace

Full sarga summary

Lakshmana arrives at Sugriva's cavepalace -- Lakshmana's anger over Sugriva's slackness -- monkeys fear Lakshamana.

Summary: IIT Kanpur, Valmiki Ramayanam, via the Valmiki Ramayan Dataset (MIT).

Text
In this chapterSanskrit allTransliteration allEnglish allHindi allWord meanings allHinglish none yetMissing layers are left empty, never guessed.
31.1VR-4-31-1

स कामिनम् दीनम् अदीन सत्त्वःशोक अभिपन्नम् समुदीर्ण कोपम् । नरेन्द्र सूनुर् नरदेव पुत्रम्रामानुजः पूर्वजम् इति उवाच ॥

sa kāminam dīnam adīna sattvaḥśoka abhipannam samudīrṇa kopam | narendra sūnur naradeva putramrāmānujaḥ pūrvajam iti uvāca ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नरेन्द्रसूनुःson of a kingसःheरामानुजःRama's younger brotherकामिनम्lovesickदीनम्dejectedअदीनसत्त्वम्indomitable heroशोकाभिपन्नम्overcome by griefसमुदीर्णकोपम्very angryनरदेवपुत्रम्son of lord of the peopleअग्रजम्elder brotherइतिthisउवाचspoke.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetSeeing the indomitable hero, his elder brother, son of a king, lovesick, dejected and overcome by anger and grief, spoke prince Lakshmana:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)श्रीराम के छोटे भाई नरेन्द्रकुमार लक्ष्मण ने उस समय सीता की कामना से युक्त, दुःखी, उदारहृदय, शोकग्रस्त तथा बढ़े हुए रोषवाले ज्येष्ठ भ्राता महाराजपुत्र श्रीराम से इस प्रकार कहा—

Hinglish
31.2VR-4-31-2

न वानरः स्थास्यति साधु वृत्तेन मन्यते कर्म फल अनुषंगान् । न भोक्ष्यते वानर राज्य लक्ष्मीम्तथा हि न अभिक्रमते अस्य बुद्धिः ॥

na vānaraḥ sthāsyati sādhu vṛttena manyate karma phala anuṣaṃgān | na bhokṣyate vānara rājya lakṣmīmtathā hi na abhikramate asya buddhiḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वानरःmonkey (Sugriva)साधुवृत्तेwell conductedस्थास्यतिabideकर्मफलानुषङ्गान्sharing fruits of action equallyमंस्यतेnot recognisedवानरराज्यलक्ष्मीम्prosperous kingship of the monkeysन भोज्यतेnot enjoyतथाहिhenceअस्यhisबुद्धिःintellectनाभिक्रमतेnot conducted in our favour (search of Sita)
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Sugriva has not stuck to the conduct of the virtuous, of sharing the fruits of action equally. He does not realize that he obtained the prosperous kingship of vanaras as a result of your (friendly) action. He does not have the intelligence of conducting himself in your favour (of searching Sita). Therefore he will not enjoy the kingship for long.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘आर्य! सुग्रीव वानर है, वह श्रेष्ठ पुरुषों के लिये उचित सदाचार पर स्थिर नहीं रह सकेगा। सुग्रीव इस बात को भी नहीं मानता है कि अग्नि को साक्षी देकर श्रीरघुनाथजी के साथ मित्रता-स्थापन रूप जो सत्-कर्म किया गया है, उसी के फल से मुझे निष्कण्टक राज्यभोग प्राप्त हुए हैं। अतः वह वानरों की राज्यलक्ष्मी का पालन एवं उपभोग नहीं कर सकेगा; क्योंकि उसकी बुद्धि मित्रधर्म के पालन के लिये अधिक आगे नहीं बढ़ रही है

Hinglish
31.3VR-4-31-3

मति क्षयात् ग्राम्य सुखेषु सक्तःतव प्रसाद अप्रतिकार बुद्धिः । हतो अग्रजम् पश्यतु वालिनम्न राज्यम् एवम् विगुणस्य देयम् ॥

mati kṣayāt grāmya sukheṣu saktaḥtava prasāda apratikāra buddhiḥ | hato agrajam paśyatu vālinamna rājyam evam viguṇasya deyam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वीरheroतवyourप्रसादाप्रतिकारबुद्धिःingratitude to the benefactorमतिक्षयात्mind grown smallerग्राम्यसुखेषुin rustic, vulgar pleasuresसक्तःengagedहतःkilledअग्रजम्elder brotherतस्यhisपश्यतुlet him seeएवम्that wayविगुणस्यdesttitute of virtuesराज्यम्kingdomन देयम्not to be given.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O hero he is too ungrateful to return the favour done to him, Engaged in rustic, vulgar pleasures, he is not thinking of it. Let him see his killed elder brother. Kingship should not be given to an individual who is a destitute of virtues.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)मिथक व लोकथाएं

Hinglish
31.4VR-4-31-4

न धारये कोपम् उदीर्ण वेगम्निहन्मि सुग्रीवम् असत्यम् अद्य । हरि प्रवीरैः सह वालि पुत्रोनरेन्द्र पुत्र्या विचयम् करोतु ॥

na dhāraye kopam udīrṇa vegamnihanmi sugrīvam asatyam adya | hari pravīraiḥ saha vāli putronarendra putryā vicayam karotu ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
उदीर्णवेगम्overflowकोपम्angerन धारयेI do not holdअद्यnowअसत्यम्untruthfulसुग्रीवम्Sugrivaनिहन्मिkillवालिपुत्रःVali's sonहरिप्रवीरैःwith foremost of monkeysसहalong withनरेन्द्रपत्न्याःqueenविचयम्searchकरोतुlet him make.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'I cannot hold my overflowing anger. I shall kill this untruthful Sugriva. Let Vali's son along with the foremost of monkeys search for the queen (Sita).'

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मेरे क्रोध का वेग बढ़ा हुआ है। मैं इसे रोक नहीं सकता। असत्यवादी सुग्रीव को आज ही मारे डालता हूँ। अब वालिकुमार अङ्गद ही राजा होकर प्रधान वानर-वीरों के साथ राजकुमारी सीता की खोज करे’

Hinglish
31.5VR-4-31-5

तम् आत्त बाण आसनम् उत्पतंतम्निवेदित अर्थम् रण चण्ड कोपम् । उवच रामः पर वीर हन्तास्व वेक्षितम् स अनुनयम् च वाक्यम् ॥

tam ātta bāṇa āsanam utpataṃtamnivedita artham raṇa caṇḍa kopam | uvaca rāmaḥ para vīra hantāsva vekṣitam sa anunayam ca vākyam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
परवीरहन्ताa slayer of enemy heroesरामःRamaनिवेदितार्थम्who seek refugeरणचण्डकोपम्fierce in warआत्तबाणासनम्wielding bow and arrowउत्पतन्तम्suddenly standing upतम्himस्ववेक्षितम्his own angle of visionसानुनयं चin a conciliatory toneवाक्यम्these wordsउवाचspoke.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetRama, a slayer of enemy heroes but not of those who seek his refuge, spoke in a conciliatory tone to Lakshmana who jumped, wielding bow and arrows, inspired with his fierce fighting spirit.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)यों कहकर लक्ष्मण धनुष-बाण हाथ में ले बड़े वेग से चल पड़े। उन्होंने अपने जाने का प्रयोजन स्पष्ट शब्दों में निवेदन कर दिया था। युद्ध के लिये उनका प्रचण्ड कोप बढ़ा हुआ था तथा वे क्या करने जा रहे हैं, इस पर उन्होंने अच्छी तरह विचार नहीं किया था। उस समय विपक्षी वीरों का संहार करने वाले श्रीरामचन्द्रजी ने उन्हें शान्त करने के लिये यह अनुनययुक्त बात कही—

Hinglish
31.6VR-4-31-6

न हि वै त्वत् विधो लोके पापम् एवम् समाचरेत् । कोपम् आर्येण यो हन्ति स वीरः पुरुषोत्तमः ॥

na hi vai tvat vidho loke pāpam evam samācaret | kopam āryeṇa yo hanti sa vīraḥ puruṣottamaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
त्वद्विधःa man like youलोकेin the worldएवम्in this wayपापम्sinन समाचरेत्not commitयःwhoeverआर्येणof noble attitude, (कोपम् anger)हन्तिkillsसः वीरःsuch a heroपुरुषोत्तमःbest of men
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetA man like you would not commit such a sin in this world; he who destroys evil by noble means is a true hero, the best of men.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)हिन्दू धर्म

Hinglish
31.7VR-4-31-7

न इदम् अत्र त्वया ग्राह्यम् साधु वृत्तेन लक्ष्मण । ताम् प्रीतिम् अनुवर्तस्व पूर्व वृत्तम् च संगतम् ॥

na idam atra tvayā grāhyam sādhu vṛttena lakṣmaṇa | tām prītim anuvartasva pūrva vṛttam ca saṃgatam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
लक्ष्मणLakshmanaसाधुवृत्तेनwith good conductत्वयाby youअत्रhereइदम्thusग्राह्यम्keepingताम्thatप्रीतिम्affectionपूर्ववृत्तम्as earlierसङ्गतं चalso friendshipअनुवर्तस्वfollow.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O Lakshmana with your good conduct you should not do so. Keeping in view the affectionate friendship extended (by Sugriva) earlier, be friendly.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘लक्ष्मण! तुम सदाचारी हो। तुम्हें इस प्रकार सुग्रीव के मारने का निश्चय नहीं करना चाहिये। उसके प्रति जो तुम्हारा प्रेम था, उसी का अनुसरण करो और उसके साथ पहले जो मित्रता की गयी है, उसे निबाहो

Hinglish
31.8VR-4-31-8

साम उपहितया वाचा रूक्षाणि परिवर्जयन् । वक्तुम् अर्हसि सुग्रीवम् व्यतीतम् काल पर्यये ॥

sāma upahitayā vācā rūkṣāṇi parivarjayan | vaktum arhasi sugrīvam vyatītam kāla paryaye ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
कालपर्ययेnot attempting timely actionव्यतीतम्who exceededसुग्रीवम्to Sugrivaरूक्षाणिharshपरिवर्जयन्avoidingसामोपहितयाadopting conciliatingवाचाwith wordवक्तुम्to speakअर्हसिproper for you.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Sugriva has exceeded the time limit. Avoiding harsh words, you ought to speak to him in a conciliatory manner.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘तुम्हें सान्त्वनापूर्ण वाणी द्वारा कटु वचनों का परित्याग करते हुए सुग्रीव से इतना ही कहना चाहिये कि तुमने सीता की खोज के लिये जो समय नियत किया था, वह बीत गया (फिर भी चुप क्यों बैठे हो)’

Hinglish
31.9VR-4-31-9

सो अग्रजेन अनुशिष्ट अर्थो यथावत् पुरुषर्षभः । प्रविवेश पुरीम् वीरो लक्ष्मणः पर वीर हा ॥

so agrajena anuśiṣṭa artho yathāvat puruṣarṣabhaḥ | praviveśa purīm vīro lakṣmaṇaḥ para vīra hā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अग्रजेनby the elder brotherयथावत्dulyअनुशिष्टार्थःbriefedपुरुषर्षभःbull among menपरवीरहाdestroyer of enemiesवीरःheroसः लक्ष्मणःLakshmanaपुरीम्cityप्रविवेशentered.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHaving been duly briefed by his elder brother, the heroic Lakshmana, destroyer of enemies, a bull among men entered the city.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)अपने बड़े भाई के इस प्रकार यथोचित रूप से समझाने पर शत्रुवीरों का संहार करने वाले पुरुषप्रवर वीर लक्ष्मण ने किष्किन्धापुरी में प्रवेश (करनेका विचार) किया

Hinglish
31.10VR-4-31-10

ततः शुभ मतिः प्राज्ञो भ्रातुः प्रियहितेरतः । लक्ष्मणः प्रतिसंरब्धो जगाम भवनम् कपेः ॥

tataḥ śubha matiḥ prājño bhrātuḥ priyahiterataḥ | lakṣmaṇaḥ pratisaṃrabdho jagāma bhavanam kapeḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthenशुभमतिःgood hearted manप्राज्ञ:wise manप्रियहितेbenevolent personरतःinvolvedप्रतिसम्रब्धःeager to pleaseकालान्तकोपमःresembling the anger of the god of deathलक्ष्मणःLakshmanaशक्रबाणासनप्रख्यम्comparable to the bow of Indraगिरिशृङ्गाभम्like a mountain peakधनुःbowप्रगृह्यholdingमन्दरःMandaraसानुमानिवlike mountain peakकपेःmonkey'sभवनम्to the mansionजगामwent.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe noblehearted, benevolent and wise Lakshmana, eager to please Rama, picked up his bow looking like a mountain peak, comparable to the bow of Indra and agitated with the anger of the god of Death entered the mansion of Sugriva which stood like the mountain peak of Mandara.

This translation covers verses 31.10–31.11 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)भाई के प्रिय और हित में तत्पर रहने वाले शुभ बुद्धि से युक्त बुद्धिमान् लक्ष्मण रोष में भरे हुए ही वानरराज सुग्रीव के भवन की ओर चले

Hinglish
31.11VR-4-31-11

शक्र बाणासन प्रख्यम् धनुः कालांतक उपमः । प्रगृह्य गिरि शृंगाभम् मन्दरः सानुमान् इव ॥

śakra bāṇāsana prakhyam dhanuḥ kālāṃtaka upamaḥ | pragṛhya giri śṛṃgābham mandaraḥ sānumān iva ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उस समय वे इन्द्रधनुष के समान तेजस्वी, काल और अन्तक के समान भयंकर तथा पर्वत-शिखर के समान विशाल धनुष को हाथ में लेकर शृङ्गसहित मन्दराचल के समान जान पड़ते थे

HinglishWord meanings are shown with verse 31.10English is translated together with verse 31.10
31.12VR-4-31-12

यथा उक्त कारी वचनम् उत्तरम् चैव स उत्तरम् । बृहस्पति समो बुद्ध्या मत्त्वा रामानुजः तदा ॥

yathā ukta kārī vacanam uttaram caiva sa uttaram | bṛhaspati samo buddhyā mattvā rāmānujaḥ tadā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तदाthenयथोक्तकारीobedientरामानुजःRama's younger brotherभ्रातुःbrother'sकामक्रोधसमुत्थेनinspired by love and angerकोपाग्निनाby the fire of angerवृतःencompassedअप्रीतःdispleasedबुद्ध्याin his mindबृहस्पतिसमःlike Brihaspatiलक्ष्मणःLakshmanaसोत्तरम्answer to be givenउत्तरं वचनम्words of replyमत्वाthinking overतदाthenप्रभञ्जन इवlike stormy windप्रययौmarched.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThen Lakshmana, obedient, intelligent like Brihaspati, like a tempest, encompassed by the fire of anger and deliberating in his mind as to the possible questions from Sugriva and the reply from him.

This translation covers verses 31.12–31.13 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)श्रीराम के अनुज लक्ष्मण अपने बड़े भाई की आज्ञा का यथोक्त रूप से पालन करने वाले तथा बृहस्पति के समान बुद्धिमान् थे। वे सुग्रीव से जो बात कहते, सुग्रीव उसका जो कुछ उत्तर देते और उस उत्तर का भी ये जो कुछ उत्तर देते, उन सबको अच्छी तरह समझ-बूझकर वहाँ से प्रस्थित हुए थे

Hinglish
31.13VR-4-31-13

काम क्रोध समुत्थेन भ्रातुः कोपाग्निना वृतः । प्रभंजन इव अप्रीतः प्रययौ लक्ष्मणः तदा ॥

kāma krodha samutthena bhrātuḥ kopāgninā vṛtaḥ | prabhaṃjana iva aprītaḥ prayayau lakṣmaṇaḥ tadā ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)सीता की खोजविषयक जो श्रीराम की कामना थी और सुग्रीव की असावधानी के कारण उसमें बाधा पड़ने से जो उन्हें क्रोध हुआ था, उन दोनों के कारण लक्ष्मण की भी क्रोधाग्नि भड़क उठी थी। उस क्रोधाग्नि से घिरे हुए लक्ष्मण सुग्रीव के प्रति प्रसन्न नहीं थे। वे उसी अवस्था में वायु के समान वेग से चले

HinglishWord meanings are shown with verse 31.12English is translated together with verse 31.12
31.14VR-4-31-14

साल ताल अश्व कर्णाम् च तरसा पातयन् बलात् । पर्यस्यन् गिरि कूटानि द्रुमान् अन्याम् च वेगितः ॥

sāla tāla aśva karṇām ca tarasā pātayan balāt | paryasyan giri kūṭāni drumān anyām ca vegitaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
आशुगःswiftगज इवlike an elephantवेगतःspeedilyतरसाvigorouslyसालतालाश्वकर्णांश्चsala, tala, and asvakarnaपातयन्felling treesअन्यान्and othersद्रुमांश्चtreesगिरिकूटानिmountain rocksबलात्forciblyपर्यस्यन्turning themपद्भ्याम्with his feetशिलाःrocksशकलीकुर्वन्breaking to piecesदूरम्a distanceएकपदेwith one footत्यक्त्वाpushingकार्यवशात्to carry out the taskद्रुतम्quicklyययौwent.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Lakshmana rushed on foot speedily, cutting the branches of sala, tala and asvakarna and other trees on the way and forcibly turning and crushing the mountain rocks into pieces with a single foot, like a swiftmoving elephant taking long strides, to carry out the task.

This translation covers verses 31.14–31.15 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उनका वेग ऐसा बढ़ा हुआ था कि वे मार्ग में मिलने वाले साल, ताल और अश्वकर्ण नामक वृक्षों को उसी वेग से बलपूर्वक गिराते तथा पर्वतशिखरों एवं अन्य वृक्षों को उठा-उठाकर दूर फेंकते जाते थे

Hinglish
31.15VR-4-31-15

शिलाः च शकली कुर्वन् पद्भ्याम् गज इव आशु गः । दूरम् एक पदम् त्यक्त्वा ययौ कार्यवशात् द्रुतम् ॥

śilāḥ ca śakalī kurvan padbhyām gaja iva āśu gaḥ | dūram eka padam tyaktvā yayau kāryavaśāt drutam ||

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)शीघ्रगामी हाथी के समान अपने पैरों की ठोकर से शिलाओं को चूर-चूर करते और लंबी-लंबी डगें भरते हुए वे कार्यवश बड़ी तेजी के साथ चले

HinglishWord meanings are shown with verse 31.14English is translated together with verse 31.14
31.16VR-4-31-16

ताम् अपश्यत् बल आकीर्णाम् हरिराज महापुरीम् । दुर्गाम् इक्ष्वाकु शार्दूलः किष्किंधाम् गिरि संकटे ॥

tām apaśyat bala ākīrṇām harirāja mahāpurīm | durgām ikṣvāku śārdūlaḥ kiṣkiṃdhām giri saṃkaṭe ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
इक्ष्वाकुशार्दूलःtiger of the Ikshvaku raceगिरिसङ्कटेin between the mountainsबलाकीर्णाम्filled by the armyदुर्गाम्inaccessibleहरिराजमहापुरीम्vanara king's capital cityताम्thatकिष्किन्धाम्Kishkindaअपश्यत्saw.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe tiger of the Ikshvaku race saw the inaccessible Kishkinda, the capital of vanara kingdom, located between mountains and fortified with the army.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)इक्ष्वाकुकुल के सिंह लक्ष्मण ने निकट जाकर वानरराज सुग्रीव की विशाल पुरी किष्किन्धा देखी, जो पहाड़ों के बीच में बसी हुई थी। वानरसेना से व्याप्त होने के कारण वह पुरी दूसरों के लिये दुर्गम थी

Hinglish
31.17VR-4-31-17

रोषात् प्रस्फुरमाण ओष्ठः सुग्रीवम् प्रति लक्ष्मणः । ददर्श वानरान् भीमान् किष्किंधाया बहिः चरान् ॥

roṣāt prasphuramāṇa oṣṭhaḥ sugrīvam prati lakṣmaṇaḥ | dadarśa vānarān bhīmān kiṣkiṃdhāyā bahiḥ carān ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सुग्रीवम् प्रतिSugriva in turnरोषात्due to angerप्रस्फुरमाणोष्ठःlips tremblingलक्ष्मणःLakshmanaकिष्किन्धायाःKishkinda'sबहिश्चरान्front guardsभीमान्fierceful onesवानरान्monkeysददर्शsaw.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHis lips trembling in anger, Lakshmana saw fierceful monkey guards of Sugriva at the entrance of Kishkinda city.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उस समय लक्ष्मण के ओष्ठ सुग्रीव के प्रति रोष से फड़क रहे थे। उन्होंने किष्किन्धा के पास बहुतेरे भयंकर वानरों को देखा जो नगर के बाहर विचर रहे थे

Hinglish
31.18VR-4-31-18

तम् दृष्ट्वा वानराः सर्वे लक्ष्मणम् पुरुषर्षभम्शैल शृंगाणि शतशः प्रवृद्धाम् च महीरुहान् । जगृहुः कुंजर प्रख्या वानराः पर्वत अंतरे ॥

tam dṛṣṭvā vānarāḥ sarve lakṣmaṇam puruṣarṣabhamśaila śṛṃgāṇi śataśaḥ pravṛddhām ca mahīruhān | jagṛhuḥ kuṃjara prakhyā vānarāḥ parvata aṃtare ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पर्वतान्तरेin between the mountainsकुञ्जरप्रख्याःcomparable to elephants in sizeसर्वेallवानराःmonkeysपुरुषर्षभम्bull among menतं लक्ष्मणम्that Lakshmanaदृष्ट्वाafter seeingशतशःin hundredsशैलशृङ्गाणिboulders of rocksप्रवृद्धान्fully grownमहीरुहान् चhuge treesजगृहुःseized.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHundreds of monkeys of the size of elephants stood holding huge trees and boulders of rocks on seeing Lakshmana, the bull among men.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उन वानरों के शरीर हाथियों के समान विशाल थे। उन समस्त वानरों ने पुरुषप्रवर लक्ष्मण को देखते ही पर्वत के अंदर विद्यमान सैकड़ों शैल-शिखर और बड़े-बड़े वृक्ष उठा लिये

Hinglish
31.19VR-4-31-19

तान् गृहीत प्रहरणान् सर्वान् दृष्ट्वा तु लक्ष्मणः । बभूव द्विगुणम् क्रुद्धो बहु इंधन इव अनलः ॥

tān gṛhīta praharaṇān sarvān dṛṣṭvā tu lakṣmaṇaḥ | babhūva dviguṇam kruddho bahu iṃdhana iva analaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
लक्ष्मणःLakshmanaगृहीतप्रहरणान्seized weaponsतान्themहरीन्monkeysदृष्ट्वाon seeingबह्विन्धनःlots of firewoodअनलः इवlike fireद्विगुणम्doubledक्रुद्धःangryबभूवbecame.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetOn seeing the monkeys wielding weapons, Lakshmana's anger doubled like logs of firewood put to burning.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उन सबको हथियार उठाते देख लक्ष्मण दूने क्रोध से जल उठे, मानो जलती आग में बहुत-सी सूखी लकड़ियाँ डाल दी गयी हों

Hinglish
31.20VR-4-31-20

तम् ते भयपरीत अंगाः ख्सुब्धम् दृष्ट्वा प्लवंगमाः । काल मृत्यु युगांताअभम् शतशो विद्रुता दिशः ॥

tam te bhayaparīta aṃgāḥ khsubdham dṛṣṭvā plavaṃgamāḥ | kāla mṛtyu yugāṃtāabham śataśo vidrutā diśaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
शतशःin hundredsतेtheyप्लवङ्गमाःmonkeysक्रुद्धम्enragedकालमृत्युयुगान्ताभम्seemed like the god of death at the end of creationतम्himदृष्ट्वाafter seeingभयपरीताङ्गाःlimbs shaking in fearदिशःdirectionsविद्रुताःfled.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetSeeing enraged Lakshmana, who looked like a veritable god of Death at the time of dissolution of the universe, hundreds of monkeys, their limbs trembling in fear ran in different directions.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)क्षुब्ध हुए लक्ष्मण काल, मृत्यु तथा प्रलयकालीन अग्नि के समान भयंकर दिखायी देने लगे। उन्हें देखकर उन वानरों के शरीर भय से काँपने लगे और वे सैकड़ों की संख्या में चारों दिशाओं में भाग गये

Hinglish
31.21VR-4-31-21

ततः सुग्रीव भवनम् प्रविश्य हरिपुंगवाः । क्रोधम् आगमनम् चैव लक्ष्मणस्य न्यवेदयन् ॥

tataḥ sugrīva bhavanam praviśya haripuṃgavāḥ | krodham āgamanam caiva lakṣmaṇasya nyavedayan ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthenहरिपुङ्गवा:monkeychiefsसुग्रीवभवनम्to Sugriva's mansionप्रविश्यhaving enteredलक्ष्मणस्यLakshmana'sआगमनम्about the arrivalक्रोधं चैवand his angerन्यवेदयन्reported.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHaving entered Sugriva's palace, the monkeychiefs reported the arrival of angry Lakshmana.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तदनन्तर कई श्रेष्ठ वानरों ने सुग्रीव के महल में जाकर लक्ष्मण के आगमन और क्रोध का समाचार निवेदन किया

Hinglish
31.22VR-4-31-22

तारया सहितः कामी सक्तः कपिवृषः तदा । न तेषाम् कपि वीराणाम् शुश्राव वचनम् तदा ॥

tārayā sahitaḥ kāmī saktaḥ kapivṛṣaḥ tadā | na teṣām kapi vīrāṇām śuśrāva vacanam tadā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तदाthenकामीpassionateतारयाwith Taraसहितःalong withरहःin privyसक्तःengrossed in loveकपिवृषःbull among monkeysतेषाम्theirकपिवीराणाम्of the monkeychiefsवचनम्wordsन शुश्रावnot heed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetBut Sugriva who was engrossed in overtures with passionate Tara, did not heed the words of the monkeychiefs.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उस समय काम के अधीन हुए वानरराज सुग्रीव भोगासक्त हो तारा के साथ थे। इसलिये उन्होंने उन श्रेष्ठ वानरों की बातें नहीं सुनीं

Hinglish
31.23VR-4-31-23

ततः सचिव संदिष्टा हरयो रोमहर्षणाः । गिरि कुंजर मेघ आभा नगर्या निर्ययुः तदा ॥

tataḥ saciva saṃdiṣṭā harayo romaharṣaṇāḥ | giri kuṃjara megha ābhā nagaryā niryayuḥ tadā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthenरोमहर्षणाःwho causes horripilationगिरिकुञ्जरमेघाभाःfierceful like the mountains, elephants and cloudsहरयःthe monkeysसचिवसन्दिष्टाःcommaded by the ministersतदाthenनगरात्from the cityनिर्ययुःthey left.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetCommanded by the ministers, the monkeys who looked like fierce mountains, elephants and clouds that caused horripilation, left the place at once.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तब सचिव की आज्ञा से पर्वत, हाथी और मेघ के समान विशालकाय वानर जो रोंगटे खड़े कर देने वाले थे, नगर से बाहर निकले

Hinglish
31.24VR-4-31-24

नख दंष्ट्र आयुधा सर्वे वीराः विकृत दर्शनाः । सर्वे शार्दूल दर्पाः च सर्वे च विकृत आननाः ॥

nakha daṃṣṭra āyudhā sarve vīrāḥ vikṛta darśanāḥ | sarve śārdūla darpāḥ ca sarve ca vikṛta ānanāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
घोरा:dreadfulनखदंष्ट्रायुधाःnails and teeth as weaponsसर्वेallविकृतदर्शनाःhorrifying to lookसर्वेallशार्दूलदर्पा:proud as tigersसर्वे चand allविकृताननाःof deformed faces.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe monkeys, their faces, deformed, their nails and teeth like weapons were dreadful and horrifying in appearance, proud as tigers

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)वे सब-के-सब वीर थे। नख और दाँत ही उनके आयुध थे। वे बड़े विकराल दिखायी देते थे। उन सबकी दाढ़ें व्याघ्रों की दाढ़ों के समान थीं और सबके नेत्र खुले हुए थे (अथवा उन सबका वहाँ स्पष्ट दर्शन होता था—कोई छिपे नहीं थे)

Hinglish
31.25VR-4-31-25

दश नाग बलाः केचित् केचित् दश गुणोत्तराः । केचित् नाग सहस्रस्य बभूवुः तुल्य वर्चसः ॥

daśa nāga balāḥ kecit kecit daśa guṇottarāḥ | kecit nāga sahasrasya babhūvuḥ tulya varcasaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
केचित्someदशनागबलाःpossessed the strength of ten elephantsकेचित्someदशगुणोत्तराःof a hundred elephants in strengthकेचित्someनागसहस्रस्यof a thousand elephants in strengthतुल्यविक्रमाःequal in valourबभूवुःwere.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetOf them some possessed the strength of ten, some a hundred and some a thousand elephants. All of them were of equal valour.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)किन्हीं में दस हाथियों के बराबर बल था तो कोई सौ हाथियों के समान बलशाली थे तथा किन्हीं किन्हीं का तेज (बल और पराक्रम) एक हजार हाथियों के तुल्य था

Hinglish
31.26VR-4-31-26

ततः तैः कपिभिर् व्याप्ताम् द्रुम हस्तैर् महाबलैः । अपश्यत् लक्ष्मणः क्रुद्धः किष्किंधाम् ताम् दुरासदम् ॥

tataḥ taiḥ kapibhir vyāptām druma hastair mahābalaiḥ | apaśyat lakṣmaṇaḥ kruddhaḥ kiṣkiṃdhām tām durāsadam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
कृत्स्नांentire palaceक्रुद्धःangryलक्ष्मणःLakshmanaद्रुमहस्तै:holding trees in handsमहाबलैःmighty strongकपिभिःmonkeysव्याप्ताम्hugeदुरासदाम्inaccessibleतां किष्किन्धाम्that Kishkindaअपश्यत्saw.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetEnraged Lakshmana saw the huge inacccessible city of Kishkinda filled with mighty strong and fierce monkeys holding trees in hand.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)हाथ में वृक्ष लिये उन महाबली वानरों से व्याप्त हुई किष्किन्धापुरी अत्यन्त दुर्जय दिखायी देती थी। लक्ष्मण ने कुपित होकर उस पुरी की ओर देखा

Hinglish
31.27VR-4-31-27

ततः ते हरयः सर्वे प्राकार परिख अंतरात् । निष्क्रम्य उदग्र सत्त्वाः तु तस्थुर् आविष्कृतम् तदा ॥

tataḥ te harayaḥ sarve prākāra parikha aṃtarāt | niṣkramya udagra sattvāḥ tu tasthur āviṣkṛtam tadā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthenउदग्रसत्त्वाःwith marked strengthसर्वेallते हरयःthe monkeysप्राकारपरिघान्तरात्crossing the ironboundary from beneathनिष्क्रम्यcame outतदाthenअविष्कृतम्made their appearanceतस्थुःstood.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe mighty monkeys came out of the entrance of the ironboundary wall from beneath and made their appearance and stood in full attention.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तदनन्तर वे सभी महाबली वानर पुरी की चहारदीवारी और खाईं के भीतर से निकलकर प्रकटरूप से सामने आकर खड़े हो गये

Hinglish
31.28VR-4-31-28

सुग्रीवस्य प्रमादम् च पूर्वजस्य अर्थम् आत्मवान् । दृष्ट्वा कोप वशम् वीरः पुनर् एव जगाम सः ॥

sugrīvasya pramādam ca pūrvajasya artham ātmavān | dṛṣṭvā kopa vaśam vīraḥ punar eva jagāma saḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
आत्मवान्sensibleसः वीरःthat warriorसुग्रीवस्यSugriva'sप्रमादम्derelictionपूर्वजं चand his elder brotherआर्तम्helplessबुद्ध्वाrecognisingपुनरेवonce againक्रोधवशम्under the grip of angerजगामwas drawn.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe sensible warrior, recognising Sugriva's dereliction of duty and his own brother's agony once again flew into fury.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)आत्मसंयमी वीर लक्ष्मण सुग्रीव के प्रमाद तथा अपने बड़े भाई के महत्त्वपूर्ण कार्य पर दृष्टिपात करके पुनः वानरराज के प्रति क्रोध के वशीभूत हो गये

Hinglish
31.29VR-4-31-29

स दीर्घ उष्ण महा उच्छ्वासः कोप संरक्त लोचनः । बभूव नर शार्दूल स धूम इव पावकः ॥

sa dīrgha uṣṇa mahā ucchvāsaḥ kopa saṃrakta locanaḥ | babhūva nara śārdūla sa dhūma iva pāvakaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
दीर्घोष्णमहोच्छवासःsighing with hot deep breathकोपसंरक्तलोचनःwith his eyes turned red out of angerनरशार्दूलःtiger among menसःheसधूमःwith smokeपावकः इवlike fireबभूवappeared.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetSighing hot, deep breath, eyes turned red in anger, this tiger among men appeared like fire with smoke (The sigh was smoke and red eyes, fire).

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)वे अधिक गरम और लंबी साँस खींचने लगे। उनके नेत्र क्रोध से लाल हो गये। उस समय पुरुषसिंह लक्ष्मण धूमयुक्त अग्नि के समान प्रतीत हो रहे थे

Hinglish
31.30VR-4-31-30

बाण शल्य स्फुरत् जिह्वः सायक आसन भोगवान् । स्व तेजो विष संघातः पंच आस्य इव पन्नगः ॥

bāṇa śalya sphurat jihvaḥ sāyaka āsana bhogavān | sva tejo viṣa saṃghātaḥ paṃca āsya iva pannagaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
बाणशल्यस्फुरज्जिह्वःthe iron nails fixed on the arrows as moving fangsसायकासनभोगवान्bow as the snakeस्वतेजोविषसङ्घातःhis own brightness as poisonपञ्चास्यःfivehoodedपन्नगः इवsnake like.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHis bow was like the hood of a snake,with the iron nails fixed on the tip of his arrows like moving fangs and his own brightness like the venom of the fivehooded snake.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)इतना ही नहीं, वे पाँच मुखवाले सर्प के समान दिखायी देने लगे। बाण का फल ही उस सर्प की लपलपाती हुई जिह्वा जान पड़ता था, धनुष ही उसका विशाल शरीर था तथा वे सर्परूपी लक्ष्मण अपने तेजोमय विष से व्याप्त हो रहे थे

Hinglish
31.31VR-4-31-31

तम् दीप्तम् इव कालाग्निम् नागेन्द्रम् इव कोपितम् । समासाद्य अंगदः त्रासात् विषादम् अगमत् परम् ॥

tam dīptam iva kālāgnim nāgendram iva kopitam | samāsādya aṃgadaḥ trāsāt viṣādam agamat param ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अङ्गदःAngadaदीप्तम्glowingकालाग्निम् इवlike fire at the dissolution of the worldकोपितम्enragedनागेन्द्रमिवlike lord of snakesतम्himसमासाद्यon nearingत्रासात्with fearभृशम्greatlyविषादम्worryअगमत्felt.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetDismayed, Angada approached Lakshmana, who was glowing like fire at the time of dissolution of the world and enraged like the lord of serpents.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उस अवसर पर कुमार अङ्गद प्रज्वलित प्रलयाग्नि तथा क्रोध में भरे हुए नागराज शेष की भाँति दृष्टिगोचर होने वाले लक्ष्मण के पास डरते-डरते गये। वे अत्यन्त विषाद में पड़ गये थे

Hinglish
31.32VR-4-31-32

सो अंगदम् रोष ताम्राक्षः संदिदेश महायशाः । सुग्रीवः कथ्यताम् वत्स मम आगमनम् इति उत ॥

so aṃgadam roṣa tāmrākṣaḥ saṃdideśa mahāyaśāḥ | sugrīvaḥ kathyatām vatsa mama āgamanam iti uta ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रोषताम्राक्षःeyes red with angerमहायशाःrenownedसःheअङ्गदम्to Angadaवत्सchildसुग्रीवःSugrivaममabout myआगमनम्arrivalकथ्यताम्informइति उतthusसन्दिदेशsent word.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetRenowned Lakshmana, with his eyes turned red in anger said to Angada 'O dear, inform Sugriva, about my arrival'.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)महायशस्वी लक्ष्मण ने क्रोध से लाल आँखें करके अङ्गद को आदेश दिया—’बेटा! सुग्रीव को मेरे आने की सूचना दो। उनसे कहना—शत्रुदमन वीर! श्रीरामचन्द्रजी के छोटे भाई लक्ष्मण अपने भ्राता के दुःख से दुःखी होकर आपके पास आये हैं और नगर द्वार पर खड़े हैं। वानरराज! यदि आपकी इच्छा हो तो उनकी आज्ञा का अच्छी तरह पालन कीजिये। शत्रुदमन वत्स अङ्गद! बस, इतना ही कहकर तुम शीघ्र मेरे पास लौट आओ’

This Hindi translation covers verses 31.32–31.34 together.

Hinglish
31.33VR-4-31-33

एष रामानुजः प्राप्तः त्वत् सकाशम् अरिन्दमः । भ्रातुर् व्यसन संतप्तो द्वारि तिष्ठति लक्ष्मणः ॥

eṣa rāmānujaḥ prāptaḥ tvat sakāśam arindamaḥ | bhrātur vyasana saṃtapto dvāri tiṣṭhati lakṣmaṇaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अरिन्दमO subduer of enemiesवत्सdearभ्रातुःbrother'sव्यसनसन्तप्तःburning in griefरामानुजःRama's younger brotherएषः लक्ष्मणःthis Lakshmanaत्वत्सकाशम्to your presenceप्राप्तःarrivedद्वारिat the entranceतिष्ठतिstandsवानरVanaraरुचिः यदिif you likeतस्यhisवाक्येwordsसाधुwellक्रियताम्do accordinglyइतिthusउक्त्वाhaving spokenशीघ्रम्swiftlyआगच्छcome.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O subduer of enemies speak in this way: 'Lakshmana, the dear younger brother of Rama has come to you and waits for your presence at the entrance, burning in grief of his elder brother. Well, if you like to hear his words, do as you please.' 'Return swiftly after saying so.'

This translation covers verses 31.33–31.34 together.

HinglishHindi is translated together with verse 31.32
31.34VR-4-31-34

तस्य वाक्यम् यदि रुचिः क्रियताम् साधु वानरः । इति उक्त्वा शीघ्रम् आगच्छ वत्स वाक्यम् अरिन्दम ॥

tasya vākyam yadi ruciḥ kriyatām sādhu vānaraḥ | iti uktvā śīghram āgaccha vatsa vākyam arindama ||

HinglishWord meanings are shown with verse 31.33English is translated together with verse 31.33Hindi is translated together with verse 31.32
31.35VR-4-31-35

लक्ष्मणस्य वचः श्रुत्वा शोकाविष्टो अंगदो अब्रवीत् । पितुः समीपम् आगम्य सौमित्रिः अयम् आगतः ॥

lakṣmaṇasya vacaḥ śrutvā śokāviṣṭo aṃgado abravīt | pituḥ samīpam āgamya saumitriḥ ayam āgataḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
लक्ष्मणस्यLakshmana'sवचःwordsश्रुत्वाon hearingशोकाविष्ट:griefstrickenअङ्गदःAngadaपितुःfather'sसमीपम्nearआगम्यreachedअयम्thisसौमित्रिःSaumitriआगतःhas comeअब्रवीत्said.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetOn hearing Lakshmana's words Angada became sad. He approached his father (Sugriva) and said 'Saumitri has come'. (This sloka appears an interpolation).

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)लक्ष्मण की बात सुनकर शोकाकुल अङ्गद ने पिता सुग्रीव के समीप आकर कहा—’तात! ये सुमित्रानन्दन लक्ष्मण यहाँ पधारे हैं

Hinglish
31.36VR-4-31-36

अथ अंगदः तस्य सुतीव्र वाचासंभ्रांत भावः परिदीन वक्त्रः । निर्गत्य पूर्वम् नृपतेः तरस्वीततो रुमायाः चरणौ ववन्दे ॥

atha aṃgadaḥ tasya sutīvra vācāsaṃbhrāṃta bhāvaḥ paridīna vaktraḥ | nirgatya pūrvam nṛpateḥ tarasvītato rumāyāḥ caraṇau vavande ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अथthenतरस्वीpowerfulअङ्गदःAngadaतस्यhisवच:wordनिशम्यon hearingसम्भ्रान्तभावःagitated in mindपरदीनवक्त्रःface turned paleनिपत्यprostratingतूर्णंat onceनृपतेःking'sततःthenरुमायाःRuma'sचरणौfeetववन्देoffered salutations.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetOn hearing Lakshmana's words powerful Angada felt agitated. His face turned pale. He went and prostrated at once to the king and then to the queen, Ruma.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)(अब इसी बात को कुछ विस्तार के साथ कहते हैं —) लक्ष्मण की कठोर वाणी से अङ्गद के मन में बड़ी घबराहट हुई। उनके मुख पर अत्यन्त दीनता छा गयी। उन वेगशाली कुमार ने वहाँ से निकलकर पहले वानरराज सुग्रीव के, फिर तारा तथा रुमा के चरणों में प्रणाम किया

Hinglish
31.37VR-4-31-37

संगृह्य पादौ पितुः उग्रतेजाजग्राह मातुः पुनर् एव पादौ । पादौ रुमायाः च निपीडयित्वानिवेदयामास ततः तत् अर्थम् ॥

saṃgṛhya pādau pituḥ ugratejājagrāha mātuḥ punar eva pādau | pādau rumāyāḥ ca nipīḍayitvānivedayāmāsa tataḥ tat artham ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अग्रतेजाःhighly brilliant Angadaपितुःfather'sपादौfeetसङ्गृह्यholdingपुनरेवagainमातुःmother'sपादौfeetजग्राहheldरुमायाःRuma'sपादौ चfeetनिपीडयित्वाpressingतमर्थम्the messageततःthenनिवेदयामासrevealed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHighly brilliant Angada holding his father's feet first, then mother's and thereafter Ruma's, reported the matter to Sugriva.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उग्र तेजवाले अङ्गद ने पहले तो पिता के दोनों पैर पकड़े फिर अपनी माता तारा के दोनों चरणों का स्पर्श किया। तदनन्तर रुमा के दोनों पैर दबाये इसके बाद पूर्वोक्त बात कही

Hinglish
31.38VR-4-31-38

स निद्रा मद संवीतो वानरो न विबुद्धवान् । बभूव मद मत्तः च मदनेन च मोहितः ॥

sa nidrā mada saṃvīto vānaro na vibuddhavān | babhūva mada mattaḥ ca madanena ca mohitaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
निद्रामदसंवीतःovercome by drinks and sleepवानरःmonkeyन विबुद्धवान्he did not come to his sensesमदमत्तश्चintoxicatedमदनेन चoverwhelmed by loveमोहितःdeludedबभूवappeared.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe monkey was too drowsy with drink, too intoxicated with passion to come back to his senses.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)किंतु सुग्रीव मदमत्त एवं काम से मोहित होकर पड़े थे। निद्रा ने उनके ऊपर पूरा अधिकार जमा लिया था इसलिये वे जाग न सके

Hinglish
31.39VR-4-31-39

ततः किल किलाम् चक्रुः लक्ष्मणम् प्रेक्ष्य वानराः । प्रसादयन्तः तम् क्रुद्धम् भय मोहित चेतसः ॥

tataḥ kila kilām cakruḥ lakṣmaṇam prekṣya vānarāḥ | prasādayantaḥ tam kruddham bhaya mohita cetasaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthenक्रुद्धम्angryलक्ष्मणम्Lakshmanaप्रेक्ष्यlookingवानराःmonkeysभयमोहितचेतसःfeeling scared at heartतम्themप्रसादयन्तःpleasing himकिलकिलाम् चक्रुःmade a noise.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetLooking at angry Lakshmana, and scared at heart, the monkeys started making a noise in order to please him.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)इतने में बाहर क्रोध में भरे हुए लक्ष्मण को देखकर भय से मोहितचित्त हुए वानर उन्हें प्रसन्न करने के लिये दीनतासूचक वाणी में किलकिलाने लगे

Hinglish
31.40VR-4-31-40

ते महा ओघ निभम् दृष्ट्वा वज्र अशनि सम स्वनम् । सिंह नादम् समम् चक्रुर् लक्ष्मणस्य समीपतः ॥

te mahā ogha nibham dṛṣṭvā vajra aśani sama svanam | siṃha nādam samam cakrur lakṣmaṇasya samīpataḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तेtheyदृष्ट्वाseeingमहौघनिभम्looked like a mighty floodवज्राशनिसमस्वनम्noise like a thunderboltसिंहनादम्lion's roarसमम्likeलक्ष्मणस्यLakshmana'sसमीपतःnearचक्रुःmade.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThey saw Lakshmana advancing like a mighty flood and went near him making sounds like the thunderbolt or a lion.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)लक्ष्मण पर दृष्टि पड़ते ही उन वानरों ने सुग्रीव के निकटवर्ती स्थान में एक साथ ही महान् जलप्रवाह तथा वज्र की गड़गड़ाहट के समान जोर-जोर से सिंहनाद किया (जिससे सुग्रीव जाग उठे)

Hinglish
31.41VR-4-31-41

तेन शब्देन महता प्रत्यबुध्यत वानरः । मद विह्वल ताम्राक्षो व्याकुल स्रग्वि भूषणः ॥

tena śabdena mahatā pratyabudhyata vānaraḥ | mada vihvala tāmrākṣo vyākula sragvi bhūṣaṇaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महताby the greatतेन शब्देनby that soundवानरःmonkeyमदविह्वलताम्राक्षःhaving red eyes due to intoxicationव्याकुलस्रग्विभूषणःornaments and garlands in disarryप्रत्यबुध्यतawakened.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetBy the great sound (of the monkeys) the drunken redeyed vanara king awakened, his garlands and ornaments in disarray.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)वानरों की उस भयंकर गर्जना से कपिराज सुग्रीव की नींद खुल गयी। उस समय उनके नेत्र मद से चञ्चल और लाल हो रहे थे। मन भी स्वस्थ नहीं था उनके गले में सुन्दर पुष्पमाला शोभा दे रही थी

Hinglish
31.42VR-4-31-42

अथ अंगद वचः श्रुत्वा तेन एव च समागतौ । मंत्रिणो वानरेन्द्रस्य सम्मत उदार दर्शिनौ ॥

atha aṃgada vacaḥ śrutvā tena eva ca samāgatau | maṃtriṇo vānarendrasya sammata udāra darśinau ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अथthenअङ्गदवचःAngada's wordsश्रुत्वाhearingतेनैवalong with himसमागतौboth of them assembledसम्मतौ दारदर्शिनौboth of them permitted to have audience with womenfolkअर्थधर्मयोःin matters of wealth and righteousnessमन्त्रिणौministersप्लक्षश्चैवPlaksha andप्रभावश्चPrabhava alsoतौbothवानरेन्द्रस्यthe king'sमन्त्रिणौboth ministersलक्ष्मणम्Lakshmana'sप्राप्तम्arrivedवक्तुम्to tellउच्चावचम्to talkशंसतुःboth of them spoke.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetOn hearing Angada's words the two ministers named Plaksha and Prabhava who were perrmitted to have audience with the queens went to the harem on invitation from Angada. They reported to Sugriva about the arrival of Lakshmana who had come to speak to him about matters regading wealth and righteousness.

This translation covers verses 31.42–31.43 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)अङ्गद की पूर्वोक्त बात सुनकर उन्हींके साथ आये हुए दो मन्त्री प्लक्ष और प्रभाव ने भी, जो वानरराज के सम्मानपात्र और उदार दृष्टिवाले थे तथा राजा को अर्थ और धर्म के विषय में ऊँच-नीच समझाने के लिये नियुक्त थे, लक्ष्मण के आगमन की सूचना दी

This Hindi translation covers verses 31.42–31.43 together.

Hinglish
31.43VR-4-31-43

प्लक्षः च एव प्रभावः च मंत्रिणौ अर्थ धर्मयोः । वक्तुम् उच्चावचम् प्राप्तम् लक्ष्मणम् तौ शशंसतुः ॥

plakṣaḥ ca eva prabhāvaḥ ca maṃtriṇau artha dharmayoḥ | vaktum uccāvacam prāptam lakṣmaṇam tau śaśaṃsatuḥ ||

HinglishWord meanings are shown with verse 31.42English is translated together with verse 31.42Hindi is translated together with verse 31.42
31.44VR-4-31-44

प्रसादयित्वा सुग्रीवम् वचनैः स अर्थ निश्चितैः । आसीनम् पर्युपासीनौ यथा शक्रम् मरुत्पतिम् ॥

prasādayitvā sugrīvam vacanaiḥ sa artha niścitaiḥ | āsīnam paryupāsīnau yathā śakram marutpatim ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
आसीनम्seatedसुग्रीवम्Sugrivaमरुत्पतिम्lord of Marutsशक्रं यथाlike Indraपर्युपासीनौboth seated closeसामनिश्चितैःby conciliatory wordsवचनैःwith wordsप्रसादयित्वाafter pleasing.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetBoth of them sat close by Sugriva who was like Indra and said these pleasing words:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)राजा के निकट खड़े हुए उन दोनों मन्त्रियों ने देवराज इन्द्र के समान बैठे हुए सुग्रीव को खूब सोचविचार कर निश्चित किये हुए सार्थक वचनों द्वारा प्रसन्न किया और इस प्रकार कहा—’राजन् ! महाभाग श्रीराम और लक्ष्मण-दोनों भाई सत्यप्रतिज्ञ हैं। (वे वास्तव में भगवत्स्वरूप हैं) उन्होंने स्वेच्छा से मनुष्य-शरीर धारण किया है। वे दोनों समस्त त्रिलोकी का राज्य चलाने के योग्य हैं। वे ही आपके राज्यदाता हैं

This Hindi translation covers verses 31.44–31.45 together.

Hinglish
31.45VR-4-31-45

सत्य संधौ महाभागौ भ्रातरौ राम लक्ष्मणौ । वयस्य भावम् संप्राप्तौ राज्य अर्हौ राज्य दायिनौ ॥

satya saṃdhau mahābhāgau bhrātarau rāma lakṣmaṇau | vayasya bhāvam saṃprāptau rājya arhau rājya dāyinau ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सत्यसन्धौboth true to their promiseमहाभागौboth venerableराज्यार्हौdeserving kingdomराज्यदायिनौhave given sovereigntyभ्रातरौtwo brothersरामलक्ष्मणौRama and Lakshmanaवयस्यभावम्friendshipसम्प्राप्तौextended .
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Rama and Lakshmana, both the brothers venerable and true to their promise, have conferred on you sovereignty and have extended friendship.'

HinglishHindi is translated together with verse 31.44
31.46VR-4-31-46

तयोः एको धनुष्पाणिर् द्वारि तिष्ठति लक्ष्मणः । यस्य भीताः प्रवेपन्ते नादान् मुंचन्ति वानराः ॥

tayoḥ eko dhanuṣpāṇir dvāri tiṣṭhati lakṣmaṇaḥ | yasya bhītāḥ pravepante nādān muṃcanti vānarāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तयोःbetween the twoएकःonlyलक्ष्मणःLakshmanaधनुष्पाणिःwielding a bow in his handद्वारिat the entranceतिष्ठतिis standingयस्यhisभीताःfrightened onesप्रवेपन्तःare tremblingवानराःmonkeysनादान्soundsमुञ्चन्तिare producing.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Of the two, only Lakshmana is standing at the entrance wielding his bow in hand. The monkeys are trembling in fear and running about, making a loud noise'.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उनमें से एक वीर लक्ष्मण हाथ में धनुष लिये किष्किन्धा के दरवाजे पर खड़े हैं, जिनके भय से काँपते हुए वानर जोर-जोर से चीख रहे हैं

Hinglish
31.47VR-4-31-47

स एष राघव भ्राता लक्ष्मणो वाक्य सारथिः । व्यवसाय रथः प्राप्तः तस्य रामस्य शासनात् ॥

sa eṣa rāghava bhrātā lakṣmaṇo vākya sārathiḥ | vyavasāya rathaḥ prāptaḥ tasya rāmasya śāsanāt ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तस्यhisरामस्यRama'sशासनात्by the commandराघवभ्राताRama's brotherसः एषः लक्ष्मणःthat Lakshmnaवाक्यसारथिःhis words as a charioteerव्यवसायरथःhis work a chariotपाप्तःhas come.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'By the command of Rama, his brother has come to you, Rama's words as charioteer and his work as chariot'.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘श्रीराम का आदेशवाक्य ही जिनका सारथि और कर्तव्य का निश्चय ही जिनका रथ है, वे लक्ष्मण श्रीराम की आज्ञा से यहाँ पधारे हैं

Hinglish
31.48VR-4-31-48

अयम् च तनयो राजन् ताराया दयितो अंगदः । लक्ष्मणेन सकाशम् ते प्रेषितः त्वरया अनघ ॥

ayam ca tanayo rājan tārāyā dayito aṃgadaḥ | lakṣmaṇena sakāśam te preṣitaḥ tvarayā anagha ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अनघO sinless oneराजन्O kingतारायाःTara'sतनय:sonदयितःdear oneअयं अङ्गदःthis Angadaलक्ष्मणेनby Lakshmanaत्वरयाat onceते सकाशम्to your presenceप्रेषितःis sent to you.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O blameless king Tara's son, Angada, has sent us into your presence. Lakshmana has come.'

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘राजन्! निष्पाप वानरराज! लक्ष्मण ने तारादेवी के इन प्रिय पुत्र अङ्गद को आपके निकट बड़ी उतावली के साथ भेजा है

Hinglish
31.49VR-4-31-49

सः अयम् रोष परीताक्षो द्वारि तिष्ठति वीर्यवान् । वानरान् वानरपते चक्षुसा निर्दहन इव ॥

saḥ ayam roṣa parītākṣo dvāri tiṣṭhati vīryavān | vānarān vānarapate cakṣusā nirdahana iva ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वानरपतेO lord of vanarasवीर्यवान्valiantअयम्this personरोषपरीताक्षःangereyedचक्षुषाwith his eyesवानरान्monkeysप्रदहन्निवas if burningद्वारिat the entranceतिष्ठतिis waiting.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O lord of monkeys Valiant Lakshmana is standing at the entrance,eyes filled with anger as if he would burn the vanaras'.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वानरपते! पराक्रमी लक्ष्मण क्रोध से लाल आँखें किये नगरद्वार पर उपस्थित हैं और वानरों की ओर इस तरह देख रहे हैं, मानो वे अपनी नेत्राग्नि से उन्हें दग्ध कर डालेंगे

Hinglish
31.50VR-4-31-50

तस्य मूर्ध्ना प्रणम्य त्वम् स पुत्र सह बान्धवः । गच्छ शीघ्रम् महाराज रोषो हि अद्य उपशम्यताम् ॥

tasya mūrdhnā praṇamya tvam sa putra saha bāndhavaḥ | gaccha śīghram mahārāja roṣo hi adya upaśamyatām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महाराजO great kingत्वम्youसपुत्रःwith your sonसहबान्धवःwith your relationsशीघ्रम्quicklyगच्छgoमूर्ध्नाfaceतस्यhisप्रणम्यafter salutingअद्यnowरोषःangerनिवर्त्यताम्may be averted.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O great king Go at once with your son and relations, salute him now and avert his anger'.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘महाराज! आप शीघ्र चलें तथा पुत्र और बन्धुबान्धवों के साथ उनके चरणों में मस्तक नवावें और इस प्रकार आज उनका रोष शान्त करें

Hinglish
31.51VR-4-31-51

यथा आह रामो धर्मात्मा तत् कुरुष्व समाहितः । राजन् तिष्ठ स्व समये भव सत्य प्रतिश्रवः ॥

yathā āha rāmo dharmātmā tat kuruṣva samāhitaḥ | rājan tiṣṭha sva samaye bhava satya pratiśravaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राजन्O kingधर्मात्माrighteousरामःRamaयत्whateverआहsays तत् thatसमाहितःwith a steady mindकुरुष्वyou may doसत्यप्रतिश्रवाःbe true to your promiseस्वसमयेyour agreementभवyou.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O king be true to your promise to his brother, righteous Rama without fail. Honour the agreement.' इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकत्रिंशस्सर्गः।। Thus ends the thirtyfirst sarga of Kishkindakanda of the Holy Ramayana, the first epic, composed by sage Valmiki.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘राजन्! धर्मात्मा श्रीराम जैसा कहते हैं, सावधानीके साथ उसका पालन कीजिये। आप अपनी दी हुई बातपर अटल रहिये और सत्यप्रतिज्ञ बनिये’

Hinglish