Ramayana · Sarga 4.30

Sarga 30

सर्गः 30

Rama's agony accentuated by autumn

Full sarga summary

Rama's agony accentuated by autumn -- description of the beauty of autumn -- Lakshmana leaves for Sugriva.

Summary: IIT Kanpur, Valmiki Ramayanam, via the Valmiki Ramayan Dataset (MIT).

Text
In this chapterSanskrit allTransliteration allEnglish allHindi allWord meanings allHinglish none yetMissing layers are left empty, never guessed.
30.1VR-4-30-1

गुहाम् प्रविष्टे सुग्रीवे विमुक्ते गगने घनैः । वर्ष रात्रे स्थितो रामः काम शोक अभिपीडितः ॥

guhām praviṣṭe sugrīve vimukte gagane ghanaiḥ | varṣa rātre sthito rāmaḥ kāma śoka abhipīḍitaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सुग्रीवे(when) Sugrivaगुहम्residenceप्रविष्टेenteredगगनेinto the skyघनैःheavy cloudsविमुक्तेis clearedवर्षरात्रेrainy nightकामशोकाभिपीडितःagonised out of loveरामःRamaपाण्डुरम्pale whiteगगनम्skyविमलम्clearचन्द्रमण्डलम्orb of the Moonदृष्ट्वाseeingज्योत्स्नानुलेपनाम्covered with bright moonlightशारदीम्of autumnरजनीं चैवnight likeबुद्ध्वाknownकामवृत्तम्engaged in loveसुग्रीवम्Sugrivaनष्टाम्lostजनकात्मजां चJanaka's daughterअतीतम्exceededकालम्timeदृष्ट्वाseeingपरमातुरःperturbedमुमोह चswooned.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWhile Sugriva was in his residence, Rama was (in Prasravana mountain) spending his rainy nights tormented by passion (for Sita). Sugriva was engaged in love, forgetting the time fixed for taking up the search for Sita. When the sky became clear of clouds after the rainy season, Rama sat gazing at the clear autumnal Moon's orb. He was besmeared with moonlight and felt perturbed as time was running out. And then fell into a swoon. (only a few months remained for the completion of the exile and Bharata will put an end to himself if Rama does not return to Ayodhya on the stipulated day. This worried Rama.)

This translation covers verses 30.1–30.3 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)पूर्वोक्त आदेश देकर सुग्रीव तो अपने महल में चले गये और उधर श्रीरामचन्द्रजी, जो वर्षा की रातों में प्रस्रवणगिरि पर निवास करते थे, आकाश के मेघों से मुक्त एवं निर्मल हो जाने पर सीता से मिलने की उत्कण्ठा लिये उनके विरहजन्य शोक से अत्यन्त पीड़ा का अनुभव करने लगे

Hinglish
30.2VR-4-30-2

पाण्डुरम् गगनम् दृष्ट्वा विमलम् चन्द्र मण्डलम् । शारदीम् रजनीम् चैव दृष्ट्वा ज्योत्स्न अनुलेपनाम् ॥

pāṇḍuram gaganam dṛṣṭvā vimalam candra maṇḍalam | śāradīm rajanīm caiva dṛṣṭvā jyotsna anulepanām ||

Context sarga note, IIT Kanpur

Rama's agony accentuated by autumn -- description of the beauty of autumn -- Lakshmana leaves for Sugriva.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उन्होंने देखा, आकाश श्वेत वर्ण का हो रहा है, चन्द्रमण्डल स्वच्छ दिखायी देता है तथा शरद्ऋतु की रजनी के अङ्गों पर चाँदनी का अङ्गराग लगा हुआ है। यह सब देखकर वे सीता से मिलने के लिये व्याकुल हो उठे

HinglishWord meanings are shown with verse 30.1English is translated together with verse 30.1
30.3VR-4-30-3

काम वृत्तम् च सुग्रीवम् नष्टाम् च जनक आत्मजाम् । दृष्ट्वा कालम् अतीतम् च मुमोह परम आतुरः ॥

kāma vṛttam ca sugrīvam naṣṭām ca janaka ātmajām | dṛṣṭvā kālam atītam ca mumoha parama āturaḥ ||

Context sarga note, IIT Kanpur

Rama's agony accentuated by autumn -- description of the beauty of autumn -- Lakshmana leaves for Sugriva.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उन्होंने सोचा ‘सुग्रीव काम में आसक्त हो रहा है, जनककुमारी सीता का अब तक कुछ पता नहीं लगा हैऔर रावण पर चढ़ाई करने का समय भी बीता जा रहा है।’ यह सब देखकर अत्यन्त आतुर हुए श्रीराम का हृदय व्याकुल हो उठा

HinglishWord meanings are shown with verse 30.1English is translated together with verse 30.1
30.4VR-4-30-4

स तु संज्ञाम् उपागम्य मुहूर्तात् मतिमान् नृपः । मनः स्थाम् अपि वैदेहीम् चिंतयामास राघवः ॥

sa tu saṃjñām upāgamya muhūrtāt matimān nṛpaḥ | manaḥ sthām api vaidehīm ciṃtayāmāsa rāghavaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मतिमान्sensible manपुन:againसः राघवःthat Ramaमुहूर्तात्in a short timeसंज्ञाम्consciousnessउपागम्यhaving regainedमनःस्थामपिpresent in his mindवैदेहीम्of Vaidehiचिन्तयामासthinking of.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetGaining back the senses after a while, wise Rama started thinking about Vaidehi, who remained in his heart.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)दो घड़ी के बाद जब उनका मन कुछ स्वस्थ हुआ, तब वे बुद्धिमान् नरेश श्रीरघुनाथजी अपने मन में बसी हुई विदेहनन्दिनी सीता का चिन्तन करने लगे

Hinglish
30.5VR-4-30-5

दृष्ट्वा च विमलम् व्योम गत विद्युत् बलाहकम् । सारस आरव संघुष्टम् विललाप आर्तया गिरा ॥

dṛṣṭvā ca vimalam vyoma gata vidyut balāhakam | sārasa ārava saṃghuṣṭam vilalāpa ārtayā girā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पर्वतस्यmountain'sहेमधातुविभूषितेadorned with gold and mineralsअग्रेon topआसीनःseatedशारदम्autumnalगगनम्skyदृष्ट्वाon glancingमनसाin his mindप्रियाम्of the belovedजगामwent on thinking.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetSitting on top of the mountain shining with gold and minerals, Rama gazed at the pleasant autumnal sky and started thinking of his beloved.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उन्होंने देखा, आकाश निर्मल है न कहीं बिजलीकी गड़गड़ाहट है न मेघों की घटा। वहाँ सब ओर सारसों की बोली सुनायी देती है। यह सब देखकर वे आर्तवाणी में विलाप करने लगे

Hinglish
30.6VR-4-30-6

आसीनः पर्वतस्य अग्रे हेम धातु विभूषिते । शारदम् गगनम् दृष्ट्वा जगाम मनसा प्रियाम् ॥

āsīnaḥ parvatasya agre hema dhātu vibhūṣite | śāradam gaganam dṛṣṭvā jagāma manasā priyām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
व्योमंskyगतविद्युद्वलाहकम्rid of clouds and lightningसारसारवसङ्घुष्टम्filled with the cackle of flocks of Sarasa cranesविमलम्clearदृष्ट्वा चon glancingआर्तयाin a pitiableगिराtoneविललापcried.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetLooking at the sky rid of clouds and lightning, filled with the sounds of flocks of sarasa birds, Rama cried in a pitiable state.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)सुनहरे रंग की धातुओं से विभूषित पर्वतशिखर पर बैठे हुए श्रीरामचन्द्रजी शरत्काल के स्वच्छ आकाश की ओर दृष्टिपात करके मन-ही-मन अपनी प्यारी पत्नी सीता का ध्यान करने लगे

Hinglish
30.7VR-4-30-7

सारस आरव संनादैः सारस आरव नादिनी । या आश्रमे रमते बाला सा अद्य मे रमते कथम् ॥

sārasa ārava saṃnādaiḥ sārasa ārava nādinī | yā āśrame ramate bālā sā adya me ramate katham ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सारासारावनादिनी(lady whose voice) resembles that of sarasa birdsया बालाthat young ladyआश्रमेin the hermitageसारासारावसन्नादैःwith sweet sounds of sarasa birdsरमतेenjoyingसाsheअद्यnowकथम्howरमतेrevelling?
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'How will the young lady (Sita) whose voice is like the sarasa bird's, who was revelling, listening to its sweet cackle at the hermitage be living now?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)वे बोले—’जिसकी बोली सारसों की आवाज के समान मीठी थी तथा जो मेरे आश्रम पर सारसों द्वारा परस्पर एक-दूसरे को बुलाने के लिये किये गये मधुर शब्दों से मन बहलाती थी, वह मेरी भोलीभाली स्त्री सीता आज किस तरह मनोरञ्जन करती होगी?

Hinglish
30.8VR-4-30-8

पुष्पिताम् च आसनान् दृष्ट्वा कांचनान् इव निर्मलान् । कथम् सा रमते बाला पश्यंती माम् अपश्यती ॥

puṣpitām ca āsanān dṛṣṭvā kāṃcanān iva nirmalān | katham sā ramate bālā paśyaṃtī mām apaśyatī ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पुष्पितान्blossomedकाञ्चनानिवlike goldनिर्मलान्pureअसनान्asana flowersदृष्ट्वाseeingपश्यन्तीwhile seeingमाम्meअपश्यतीnot seeingसा बालाthat young ladyकथम्howरमतेwill she feel?
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'How will my beloved wife feel on seeing the asana flowers which are as pure as gold, when she does not find me anywhere?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सुवर्णमय वृक्षों के समान निर्मल और खिले हुए असन नामक वृक्षों को देखकर बार-बार उन्हें निहारती हुई भोली-भाली सीता जब मुझे अपने पास नहीं देखती होगी, तब कैसे उसका मन लगता होगा?

Hinglish
30.9VR-4-30-9

या पुरा कलहंसानाम् स्वरेण कल भाषिणी । बुध्यते चारु सर्वांगी सा अद्य मे रमते कथम् ॥

yā purā kalahaṃsānām svareṇa kala bhāṣiṇī | budhyate cāru sarvāṃgī sā adya me ramate katham ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
चारुसर्वाङ्गीa lady with beautiful limbsकलभाषिणीsweettonguedयाsheपुराearlierकलहंसानाम्of the swansस्वरेणby the soundबुध्यतेis awakenedमेmyसाsheअद्यnowकथम्howबुद्ध्यतेis awakened.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'How will my Sita with her charming limbs and sweet words, who used to get up from sleep by the cackle of swans, wake up now?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जिसके सभी अङ्ग मनोहर हैं तथा जो स्वभाव से ही मधुर भाषण करनेवाली है, वह सीता पहले कलहंसों के मधुर शब्द से जागा करती थी; किंतु आज वह मेरी प्रिया वहाँ कैसे प्रसन्न रहती होगी?

Hinglish
30.10VR-4-30-10

निःस्वनम् चक्रवाकानाम् निशम्य सहचारिणाम् । पुण्डरीकविशालाक्षी कथम् एषा भविष्यति ॥

niḥsvanam cakravākānām niśamya sahacāriṇām | puṇḍarīkaviśālākṣī katham eṣā bhaviṣyati ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पुण्डरीकविशालाक्षीlady with large, pale white eyesएषाsuchसहचारिणाम्of her companionsचक्रवाकानाम्of Chakravaka birdsनिस्वनम्sweet voicesनिशम्यlisteningकथम्howभविष्यतिwill she be.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'How will that lady with large, pale white eyes sustain her life now, since she is used to listening to the sweet notes of chakravaka birds, who were her companions?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जिसके विशाल नेत्र प्रफुल्ल कमलदल के समान शोभा पाते हैं, वह मेरी प्रिया जब साथ विचरने वाले चकवों की बोली सुनती होगी, तब उसकी कैसी दशा हो जाती होगी?

Hinglish
30.11VR-4-30-11

सरांसि सरितो वापीः काननानि वनानि च । ताम् विना मृगशावाक्षीम् चरन् न अद्य सुखम् लभे ॥

sarāṃsi sarito vāpīḥ kānanāni vanāni ca | tām vinā mṛgaśāvākṣīm caran na adya sukham labhe ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सरांसिlakesसरितःriversवापीःwellsकाननानिforestsवनानि चand grovesचरन्wanderingअद्यnowताम् मृगशाबाक्षींthat fawneyed ladyविनाwithoutसुखम्pleasureन लभेnot happy.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Even though I am wandering by lakes, rivers, wells, forests and groves,I am not happy without that fawneyed lady.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘हाय! मैं नदी, तालाब, बावली, कानन और वन सब जगह घूमता हूँ; परंतु कहीं भी उस मृगशावकनयनी सीता के बिना अब मुझे सुख नहीं मिलता है

Hinglish
30.12VR-4-30-12

अपि ताम् मत् वियोगात् च सौकुमार्यात् च भामिनीम् । सुदूरम् पीडयेत् कामः शरत् गुण निरंतरः ॥

api tām mat viyogāt ca saukumāryāt ca bhāminīm | sudūram pīḍayet kāmaḥ śarat guṇa niraṃtaraḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
शरद्गुणनिरन्तरःcharm of autumnकामःCupidसौकुमार्यात्of delicate bodyमद्वियोगाच्चdue to separationताम्from meभामिनीम्lovely ladyसुदूरम्very farपीडयेत् अपिtormented.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'I think even the charm of autumn must be always tormenting that lovely lady, as she is very far from me. She is too delicate to suffer the agony of separation.'

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘कहीं ऐसा तो नहीं होगा कि शरद् ऋतु के गुणों से निरन्तर वृद्धि को प्राप्त होने वाला काम भामिनी सीता को अत्यन्त पीड़ित कर दे; क्योंकि ऐसी सम्भावना के दो कारण हैं—एक तो उसे मेरे वियोग का कष्ट है, दूसरे वह अत्यन्त सुकुमारी होने के कारण इस कष्ट को सहन नहीं कर पाती होगी’

Hinglish
30.13VR-4-30-13

एवम् आदि नरश्रेष्ठो विललाप नृपात्मजः । विहंग इव सारंगः सलिलम् त्रिदशेश्वरात् ॥

evam ādi naraśreṣṭho vilalāpa nṛpātmajaḥ | vihaṃga iva sāraṃgaḥ salilam tridaśeśvarāt ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नरश्रेष्ठ:best of menनृपात्मजःprinceत्रिदशेश्वरात्from lord of the godsसलिलम्waterसारङ्गःSarangaविहङ्ग इवlike birdएवमादिin the same wayविललापhe lamented.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThus the best among the princes wailed just as chakrabaka laments for water from Indra, lord of the gods.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)इन्द्र से पानी की याचना करने वाले प्यासे पपीहे की भाँति नरश्रेष्ठ नरेन्द्रकुमार श्रीराम ने इस तरह की बहुत सी बातें कहकर विलाप किया

Hinglish
30.14VR-4-30-14

ततः चंचूर्य रम्येषु फलार्थी गिरि सानुषु । ददर्श पर्युपावृत्तो लक्ष्मीवान् लक्ष्मणो अग्रजम् ॥

tataḥ caṃcūrya ramyeṣu phalārthī giri sānuṣu | dadarśa paryupāvṛtto lakṣmīvān lakṣmaṇo agrajam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthenफलार्थीfor getting fruitsरम्येषुfrom the beautifulगिरिसानुषुthe mountain slopesचञ्चूर्यwent about lookingपर्युपावृत्तःgoing round and roundलक्ष्मीवान्graceful manलक्ष्मणःLakshmanaअग्रजम्elder brotherददर्शsaw.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetGraceful Lakshmana returned after going round and round the beautiful mountain slopes for fruits and saw his brother.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उस समय शोभाशाली लक्ष्मण फल लेने के लिये गये थे। वे पर्वत के रमणीय शिखरों पर घूम-फिरकर जब लौटे तब उन्होंने अपने बड़े भाई की अवस्था पर दृष्टिपात किया

Hinglish
30.15VR-4-30-15

स चिन्तया दुस्सहया परीतम्विसंज्ञम् एकम् विजने मनस्वी । भ्रातुर् विषादात् त्वरितो अति दीनःसमीक्ष्य सौमित्रिः उवाच रामम् ॥

sa cintayā dussahayā parītamvisaṃjñam ekam vijane manasvī | bhrātur viṣādāt tvarito ati dīnaḥsamīkṣya saumitriḥ uvāca rāmam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मनस्वीvenerableतंhimसौमित्रिःSaumithriदुस्सहयाwith the unbearableचिन्तयाwith sorrowपरीतम्extreme agonyविसंज्ञम्lost sensesएकंaloneसमीक्ष्यobservingभ्रातुःbrother'sविषादात्with griefपरितापदीनःpathetic and dejected, (त्वरितः at once) रामम् to Ramaउवाचspoke.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetObserving Rama who had lost his senses, lying alone in unbearable agony, venerable Lakshmana became sad and miserable and spoke to his brother:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)वे दुस्सह चिन्ता में मग्न होकर अचेत-से हो गये थे और एकान्त में अकेले ही दुःखी होकर बैठे थे। उस समय मनस्वी सुमित्राकुमार लक्ष्मण ने जब उन्हें देखा तब वे तुरंत ही भाई के विषाद से अत्यन्त दुःखी हो गये और उनसे इस प्रकार बोले-

Hinglish
30.16VR-4-30-16

किम् आर्य कामस्य वशम् गतेनकिम् आत्म पौरुष्य पराभवेन । अयम् ह्रिया संह्रियते समाधिःकिम् अत्र योगेन निवर्तितेन ॥

kim ārya kāmasya vaśam gatenakim ātma pauruṣya parābhavena | ayam hriyā saṃhriyate samādhiḥkim atra yogena nivartitena ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
आर्यO revered (brother)कामस्य वशंगतेनsuccumbed to passionकिम्whyआत्मपौरुष्यselfconfidenceपराभवेनdefeatकिम्of what useसदाeverअयम्thisसमाधिःcomposureसंहियतेis withdrawnअत्र निवर्तितेनdesisting fromयोगेनfrom yogaकिम्why?
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O revered brother why do you succumb to passion and loss of selfconfidence? Why is the usual composure of your mind withdrawn? Why do you desist from yaga?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘आर्य! इस प्रकार काम के अधीन होकर अपने पौरुष का तिरस्कार करने से—पराक्रम को भूल जाने से क्या लाभ होगा? इस लज्जाजनक शोक के कारण आपके चित्त की एकाग्रता नष्ट हो रही है। क्या इस समय योग का सहारा लेने से—मन को एकाग्र करने से यह सारी चिन्ता दूर नहीं हो सकती?

Hinglish
30.17VR-4-30-17

क्रियाभियोगम् मनसः प्रसादम्समाधि योग अनुगतम् च कालम् । न जानकी मानव वंश नाथत्वया सनाथा सुलभा परेण । न च अग्नि चूडाम् ज्वलिताम् उपेत्यन दह्यते वीर वरार्ह कश्चित् ॥

kriyābhiyogam manasaḥ prasādamsamādhi yoga anugatam ca kālam | na jānakī mānava vaṃśa nāthatvayā sanāthā sulabhā pareṇa | na ca agni cūḍām jvalitām upetyana dahyate vīra varārha kaścit ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अदीनसत्त्व:an undaunted warriorक्रियाभियोगम्make efforts to workमनसःmind'sप्रसादम्serenityसमाधियोगानुगतम्followed by contemplative moodकालं चtaking advantage of timeसहायसामर्थ्यम्strength of effortहेतुम्causeस्वकर्म चby your own effortहेतुम्cause of successकुरुष्वachieve.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'You are an undaunted warrior. Take to the path of action. Resort to samadhiyoga or meditation and regain the serenity of mind. Make the strength of your effort the source of your success.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘तात! आप आवश्यक कर्मों के अनुष्ठान में पूर्णरूप से लग जाइये, मन को प्रसन्न कीजिये और हर समय चित्त की एकाग्रता बनाये रखिये। साथ ही, अन्तःकरण में दीनता को स्थान न देते हुए अपने पराक्रम की वृद्धि के लिये सहायता और शक्ति को बढ़ाने का प्रयत्न कीजिये

Hinglish
30.18VR-4-30-18

सलक्षणम् लक्ष्मणम् अप्रधृष्यम्स्वभावजम् वाक्यम् उवाच रामः । हितम् च पथ्यम् च नय प्रसक्तम्ससाम धर्मार्थ समाहितम् च ॥

salakṣaṇam lakṣmaṇam apradhṛṣyamsvabhāvajam vākyam uvāca rāmaḥ | hitam ca pathyam ca naya prasaktamsasāma dharmārtha samāhitam ca ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मानववंशनाथO lord of the human raceत्वयाby youसनाथाprotectedजानकीJanakiपरेणby any oneसुलभाeasy to obtainनnotवीरheroवरार्हbestज्वलिताम्blazingअग्निचूडाम्burning fireउपेत्यafter reachingकच्छित्any oneन दह्यते(इति) न is not burnt.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O lord of the human race O worthy hero when you are the protector, Janaki cannot be retained by any one easily just as burning fire after it reaches its full height cannot be retained by any one.'

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मानववंश के नाथ तथा श्रेष्ठ पुरुषों के भी पूजनीय वीर रघुनन्दन! जिनके स्वामी आप हैं, वे जनकनन्दिनी सीता किसी भी दूसरे पुरुष के लिये सुलभ नहीं हैं; क्योंकि जलती हुई आग की लपट के पास जाकर कोई भी दग्ध हुए बिना नहीं रह सकता’

Hinglish
30.19VR-4-30-19

निस्संशयम् कार्यम् अवेक्षितव्यम्क्रिया विशेषो अपि अनुवर्तितव्यः । न तु प्रवृद्धस्य दुरासदस्यकुमार वीर्यस्य फलम् च चिन्त्यम् ॥

nissaṃśayam kāryam avekṣitavyamkriyā viśeṣo api anuvartitavyaḥ | na tu pravṛddhasya durāsadasyakumāra vīryasya phalam ca cintyam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रामःRamaसलक्षणम्a man of good signsअप्रधृष्यम्an unassailable warriorलक्ष्मणम्Lakshmanaस्वभावजम्naturalहितम्beneficialपथ्यं चand usefulनयप्रसक्तम्sanctioned byससामconciliatoryधर्मार्थसमाहितं चin accordance with dharma and arthaवाक्यम्these wordsउवाचspoke.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetRama said to Lakshmana, an unassailable warrior with auspicious signs, that what he had spoken was natural, beneficial, wise and useful.It is in accordance with Sama Veda and the science of statecraft, well established in dharma and artha.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)लक्ष्मण उत्तम लक्षणों से सम्पन्न थे। उन्हें कोई परास्त नहीं कर सकता था। भगवान् श्रीरामने उनसे यह स्वाभाविक बात कही—’कुमार! तुमने जो बात कही है, वह वर्तमान समय में हितकर, भविष्य में भी सुख पहुँचाने वाली, राजनीति के सर्वथा अनुकूल तथा सामके साथ-साथ धर्म और अर्थ से भी संयुक्त है। निश्चय ही सीता के अनुसंधान कार्य पर ध्यान देना चाहिये तथा उसके लिये विशेष कार्य या उपाय का भी अनुसरण करना चाहिये; किंतु प्रयत्न छोड़कर पूर्णरूप से बढ़े हुए दुर्लभ एवं बलवान् कर्म के फलपर ही दृष्टि रखना उचित नहीं है’

This Hindi translation covers verses 30.19–30.20 together.

Hinglish
30.20VR-4-30-20

अथ पद्म पलाश अक्षीम् मैथिलीम् अनुचिन्तयन् । उवाच लक्ष्मणम् रामो मुखेन परिशुष्यता ॥

atha padma palāśa akṣīm maithilīm anucintayan | uvāca lakṣmaṇam rāmo mukhena pariśuṣyatā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
कुमारdearनिस्संशयम्no doubtकार्यम्the workअवेक्षितव्यम्should be consideredक्रियाविशेषोऽहिand requires special attentionअनुवर्तितव्यःshould be followedप्रवृत्तस्य(of the work) to be commencedदुरासदस्यof the unassailableकार्यस्यof actionफलं चfruit alsoचिन्त्यं ननुsurely need to think.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'My dear, there is no doubt that I have to consider the work (ahead), give special attention to follow up. Surely I need to think over this herculian task and its achievement'.

HinglishHindi is translated together with verse 30.19
30.21VR-4-30-21

तर्पयित्वा सहस्राक्षः सलिलेन वसुंधराम् । निर्वर्तयित्वा सस्यानि कृत कर्मा व्यवस्थितः ॥

tarpayitvā sahasrākṣaḥ salilena vasuṃdharām | nirvartayitvā sasyāni kṛta karmā vyavasthitaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अथthenरामःRamaपद्मपलाशाक्षीम्lady with eyes like lotus petalsमैथिलीम्Mythiliअनुचिन्तयन्while worryingपरिशुष्यताwith dried upमुखेनwith mouthलक्ष्मणम्Lakshmanaउवाचsaid
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThen falling back on the memory of Maithili, the lady with eyes like lotus petals, he said to Lakshmana with parched lips:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तदनन्तर प्रफुल्ल कमलदल के समान नेत्रवाली मिथिलेशकुमारी सीता का बार-बार चिन्तन करते हुए श्रीरामचन्द्रजी लक्ष्मण को सम्बोधित करके सूखे हुए (उदास) मुँह से बोले-

Hinglish
30.22VR-4-30-22

दीर्घ गंभीर निर्घोषाः शैल द्रुम पुरोगमाः । विसृज्य सलिलम् मेघाः परिश्रांता नृप आत्मज ॥

dīrgha gaṃbhīra nirghoṣāḥ śaila druma purogamāḥ | visṛjya salilam meghāḥ pariśrāṃtā nṛpa ātmaja ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सहस्राक्षःthousandeyed Indraसलिलेनwith waterवसुन्धराम्the earthतर्पयित्वाhaving satisfiedसस्यानिcropsनिर्वर्तयित्वाbrought backकृतकर्माdone his dutyव्यवस्थितःsettled down.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Having satisfied the earth with abundant rain water and having fulfilled the task of ripening the crops, the thousandeyed Indra has done his duty, has settled down now.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सुमित्रानन्दन! सहस्रनेत्रधारी इन्द्र इस पृथ्वी को जल से तृप्त करके यहाँ के अनाजों को पकाकर अब कृतकृत्य हो गये हैं

Hinglish
30.23VR-4-30-23

नील उत्पल दल श्यामः श्यामी कृत्वा दिशो दश । विमदा इव मातंगाः शान्त वेगाः पयो धराः ॥

nīla utpala dala śyāmaḥ śyāmī kṛtvā diśo daśa | vimadā iva mātaṃgāḥ śānta vegāḥ payo dharāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नृपात्मजprinceस्निग्धगम्भीरनिर्घोषाःwith pleasing deep soundशैलद्रुमपुरोगमाःwandering over trees on the mountainsमेघाःcloudsसलिलम्watersविसृज्यhaving showeredपरिश्रान्ताःexhausted.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O prince having discharged their water the clouds (after the rains) are exhausted. They are moving now over trees and mountains, making deep and pleasant sounds.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘राजकुमार! देखो, जो अत्यन्त गम्भीर स्वर से गर्जना किया करते और पर्वतों, नगरों तथा वृक्षों के ऊपर से होकर निकलते थे, वे मेघ अपना सारा जल बरसाकर शान्त हो गये हैं

Hinglish
30.24VR-4-30-24

जल गर्भा महा वेगाः कुटज अर्जुन गंधिनः । चरित्वा विरताः सौम्य वृष्टि वाताः समुद्यताः ॥

jala garbhā mahā vegāḥ kuṭaja arjuna gaṃdhinaḥ | caritvā viratāḥ saumya vṛṣṭi vātāḥ samudyatāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नीलोत्पलदलश्यामाdark like the petals of blue lotusesपयोधराःrainbearing cloudsदशtenदिशःdirectionsश्यामीकृत्वाhaving filled with darknessविमदाःdevoid of intoxicationमातङ्गाः इवlike elephantsशान्तवेगाःbecame quiet.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The clouds, which were dark till now like the blue lotus petals darkening all the ten directions are like elephants free from all intoxication as their fury is abated৷৷

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘नील कमलदल के समान श्यामवर्णवाले मेघ दसों दिशाओं को श्याम बनाकर मदरहित गजराजों के समान वेगशून्य हो गये हैं; उनका वेग शान्त हो गया है

Hinglish
30.25VR-4-30-25

घनानाम् वारणानाम् च मयूराणाम् च लक्ष्मण । नादः प्रस्रवणानाम् च प्रशान्तः सहसा अनघ ॥

ghanānām vāraṇānām ca mayūrāṇām ca lakṣmaṇa | nādaḥ prasravaṇānām ca praśāntaḥ sahasā anagha ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सौम्यO dearजलगर्भाःladen with waterमहामेघाःhuge cloudsकुटजार्जुनगन्धिनःthe fragrance of kutaja and arjuna flowersसमुद्यताःare blowingवृष्टिवाताःwinds carrying rainwaterचरित्वाhaving movedविरताःstopped.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O dear the moist winds have ceased to blow as before and are carrying the fragrance of kutaja and arjuna flowers.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सौम्य! जिनके भीतर जल विद्यमान था तथा जिनमें कुटज और अर्जुन के फूलों की सुगन्ध भरी हुई थी, वे अत्यन्त वेगशाली झंझावात उमड़-घुमड़कर सम्पूर्ण दिशाओं में विचरण करके अब शान्त हो गये हैं

Hinglish
30.26VR-4-30-26

अभिवृष्टा महा मेघैः निर्मलाः चित्र सानवः । अनुलिप्ता इव आभान्ति गिरयः चन्द्र रश्मिभिः ॥

abhivṛṣṭā mahā meghaiḥ nirmalāḥ citra sānavaḥ | anuliptā iva ābhānti girayaḥ candra raśmibhiḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अनघO sinless oneलक्ष्मणLakshmanaघनानाम्of heavy cloudsवारणानां चand of elephantsमयूराणां चand peacocksप्रस्रवणानां चand of waterfallsनादःsoundसहसाsuddenlyप्रशान्तःstopped.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O sinless Lakshmana the rumblings of heavy clouds, the trumpeting of elephants, the cry of peacocks and the sound of waterfalls have become suddenly stilled.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘निष्पाप लक्ष्मण! बादलों, हाथियों, मोरों और झरनों के शब्द इस समय सहसा शान्त हो गये हैं

Hinglish
30.27VR-4-30-27

शाखासु सप्त च्छद पादपानाम्प्रभासु तार अर्क निशा कराणाम् । लीलासु चैव उत्तम वारणानाम्श्रियम् विभज्य अद्य शरत् प्रवृत्ता ॥

śākhāsu sapta cchada pādapānāmprabhāsu tāra arka niśā karāṇām | līlāsu caiva uttama vāraṇānāmśriyam vibhajya adya śarat pravṛttā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महामेघैःwith huge cloudsअभिवृष्टाःhaving showered rainनिर्मलाःcleanचित्रसानवःpeaks of different coloursगिरयःmountainsचित्रदीप्तिभिःglowing in variegated coloursअनुलिप्ताः इवas if smearedआभान्तिappear.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The mountain slopes, having been washed by the showers of rain on all sides, are cleansed. They are shining in variegated colours and look as though the mountain peaks are smeared with glowing colours (of minerals).

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘महान् मेघों द्वारा बरसाये हुए जल से घुल जाने के कारण ये विचित्र शिखरों वाले पर्वत अत्यन्त निर्मल हो गये हैं। इन्हें देखकर ऐसा जान पड़ता है, मानो चन्द्रमा की किरणों द्वारा इनके ऊपर सफेदी कर दी गयी है

Hinglish
30.28VR-4-30-28

संप्रति अनेक आश्रय चित्र शोभालक्ष्मीः शरत् काल गुण उपपन्ना । सूर्य अग्र हस्त प्रतिबोधितेषुपद्माकरेषु अभ्यधिकम् विभाति ॥

saṃprati aneka āśraya citra śobhālakṣmīḥ śarat kāla guṇa upapannā | sūrya agra hasta pratibodhiteṣupadmākareṣu abhyadhikam vibhāti ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अद्यnowशरत्autumnसप्तच्छदपादपानाम्the sevenleafed bananaशाखासुon their branchesतारार्कनिशाकराणाम्among stars, Sun and Moonप्रभासुin their radianceउत्तमवारणानाम्among the best of elephantsलीलासु चin their sportingश्रियम्graceविभज्यdividedप्रवृत्ताhas set in.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The autumn has set in, manifesting its grace on the branches of saptachada trees(sevenleafed banana plant) through the radiance of stars, Sun and Moon and through the sports of excellent elephants.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘आज शरद्-ऋतु सप्तच्छद (छितवन) की डालियों में, सूर्य, चन्द्रमा और तारोंकी प्रभामें तथा श्रेष्ठ गजराजों की लीलाओं में अपनी शोभा बाँटकर आयी है

Hinglish
30.29VR-4-30-29

सप्त च्छदानाम् कुसुमोप गंधीषट् पाद वृन्दैः अनुगीयमानः । मत्त द्विपानाम् पवन अनुसारीदर्पम् विनेष्यन् अधिकम् विभाति ॥

sapta cchadānām kusumopa gaṃdhīṣaṭ pāda vṛndaiḥ anugīyamānaḥ | matta dvipānām pavana anusārīdarpam vineṣyan adhikam vibhāti ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सम्प्रतिat presentअनेकाश्रयचित्रशोभाmanifesting beauty in varied mannerशरत्कालगुणोपपन्नाbrought about by the merits of the seasonलक्ष्मीःgoddess of wealthसूर्याग्रहस्तप्रतिबोधितेषुtouched by the rays of the Sunपद्माकरेषुthe lotusesअधिकम्exceedinglyविभातिshines.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'From the beauty of autumn manifested in a variety of ways on the clusters of lotuses, touched by the Sun, it seems the goddess of wealth shines and shines effulgently. (The lotus is goddess Laxmi's favourite flower)

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इस समय शरत्काल के गुणों से सम्पन्न हुई लक्ष्मी यद्यपि अनेक आश्रयों में विभक्त होकर विचित्र शोभा धारण करती हैं, तथापि सूर्य की प्रथम किरणों से विकसित हुए कमल-वनों में वे सबसे अधिक सुशोभित होती हैं

Hinglish
30.30VR-4-30-30

अभ्यागतैः चारु विशाल पक्षैःसरः प्रियैः पद्म रजो अवकीर्णैः । महा नदीनाम् पुलिन उपयातैःक्रीडन्ति हंसाः सह चक्रवाकैः ॥

abhyāgataiḥ cāru viśāla pakṣaiḥsaraḥ priyaiḥ padma rajo avakīrṇaiḥ | mahā nadīnām pulina upayātaiḥkrīḍanti haṃsāḥ saha cakravākaiḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
षट्पादबृन्दैःswarms of honeybeesअनुगीयमानःhummingपवन:the windअनुसारीa followerसप्तच्छदानाम्saptachada treesकुसुमोपगन्धीcarrying the fragrance of flowersमत्तद्विपानाम्of elephants in rutदर्पम्prideविनेष्यन्leading it forwardअधिकम्increasinglyकरोतिdoing.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The wind carries the fragrance of saptachada flowers. Attracted by the fragrance, swarms of bees come humming. The pride of the elephants in rut increases.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘छितवन के फूलों की सुगन्ध धारण करने वाला शरत्काल स्वभावतः वायु का अनुसरण कर रहा है। भ्रमरों के समूह उसके गुणगान कर रहे हैं। वह मार्ग के जल को सोखता और मतवाले हाथियों के दर्प को बढ़ाता हुआ अधिक शोभा पा रहा है

Hinglish
30.31VR-4-30-31

मद प्रगल्भेषु च वारिणेषुगवाम् समूहेषु च दर्पितेषु । प्रसन्न तोयासु च निम्न गासुविभाति लक्ष्मीः बहुधा विभक्ता ॥

mada pragalbheṣu ca vāriṇeṣugavām samūheṣu ca darpiteṣu | prasanna toyāsu ca nimna gāsuvibhāti lakṣmīḥ bahudhā vibhaktā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
हंसाःswansअभ्यागतैःcoming together and facing each otherचारुविशालपक्षैःby the birds with lovely wide wingsसरःप्रियैःlovers of lakesपद्मरजोवकीर्णैःcovered with the pollen dust of lotusesमहानदीनाम्of great riversपुलिनोपयातैःby those settled on the sand banksचक्रवाकैः सहwith chakravakasक्रीडन्तिsporting.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The swans have come face to face with chakravaka birds. They have newly arrived. Lovers of lakes, they are shaking the pollen of lotuses on their lovely wide wings and have settled on the sandy bankssporting.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जिनके पंख सुन्दर और विशाल हैं, जिन्हें कामक्रीडा अधिक प्रिय है, जिनके ऊपर कमलों के पराग बिखरे हुए हैं, जो बड़ी-बड़ी नदियों के तटों पर उतरे हैं और मानसरोवर से साथ ही आये हैं, उन चक्रवाकों के साथ हंस क्रीडा कर रहे हैं

Hinglish
30.32VR-4-30-32

नभः समीक्ष्या अंबु धरैः विमुक्तम्विमुक्त बर्ह आभरणा वनेषु । प्रियासु अरक्ता विनिवृत्त शोभागत उत्सवा ध्यान परा मयूराः ॥

nabhaḥ samīkṣyā aṃbu dharaiḥ vimuktamvimukta barha ābharaṇā vaneṣu | priyāsu araktā vinivṛtta śobhāgata utsavā dhyāna parā mayūrāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मदप्रगल्भेषुamong the proudवारणेषुamong the elephantsदर्पितेषुamong the excitedगवाम्of bullsसमूहेषुamong herdsप्रसन्नतोयासुin the clear waterनिम्नगासु चin the streamsबहुधाseverallyविभक्ताdividedलक्ष्मीःbeautyविभातिshining.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Goddess Laxmi with her scattered self shines there among the proud elephants, among herds of excited bulls and among streams with clear water.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मदमत्त गजराजों में, दर्प-भरे वृषभों के समूहों में तथा स्वच्छ जलवाली सरिताओं में नाना रूपों में विभक्त हुई लक्ष्मी विशेष शोभा पा रही है

Hinglish
30.33VR-4-30-33

मनोज्ञ गन्धैः प्रियकैः अनल्पैःपुष्प अति भार अवनत अग्र शाखैः । सुवर्ण गौरैः नयन अभिरामैःउद्योतितान् इव वन अन्तराणि ॥

manojña gandhaiḥ priyakaiḥ analpaiḥpuṣpa ati bhāra avanata agra śākhaiḥ | suvarṇa gauraiḥ nayana abhirāmaiḥudyotitān iva vana antarāṇi ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वनेषुin the forestsमयूराःpeacocksअम्बुधरैःby the cloudsविमुक्तम्devoidनभःskyसमीक्ष्यon seeingविमुक्तबर्हाभरणाःthose who have shed their ornamental plumageप्रियासुloved onesअसक्ताःlost interestविनिवृत्तशोभाःtheir glory withdrawnगतोत्सवाःdevoid of happinessध्यानपराःare absorbed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The sky is free from clouds. The peacocks have shed their ornamental plumes. They have lost interest in their beloveds. With their glory withdrawn, the peacocks are devoid of happiness and absorbed in the thought of the clouds.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘आकाश को बादलों से शून्य हुआ देख वनों में पंखरूपी आभूषणों का परित्याग करने वाले मोर अपनी प्रियतमाओं से विरक्त हो गये हैं। उनकी शोभा नष्ट हो गयी है और वे आनन्दशून्य हो ध्यानमग्न होकर बैठे

Hinglish
30.34VR-4-30-34

प्रिय अन्वितानाम् नलिनी प्रियाणाम्वन प्रियाणाम् कुसुम उद्धतानाम् । मद उत्कटानाम् मद लालसानाम्गज उत्तमानम् गतयो अद्य मन्दाः ॥

priya anvitānām nalinī priyāṇāmvana priyāṇām kusuma uddhatānām | mada utkaṭānām mada lālasānāmgaja uttamānam gatayo adya mandāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मनोज्ञगन्धैःfinesmellingपुष्पातिभारावनताग्रशाखैःtips of branches bent with heavy load of flowersसुवर्णगौरैःgolden colouredनयनाभिरामैःdelightful to the eyesअनल्पैःby manyप्रियकैःby priyaka treesवनान्तराणिforestlandउद्योतितानीवas if illuminated.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The forests are delightful to the eyes, as if illuminated by a large number of goldencoloured, finesmelling priyaka branches bent under the heavy loads of flowers.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वन के भीतर बहुत-से असन नामक वृक्ष खड़े हैं, जिनकी डालियों के अग्रभाग फूलों के अधिक भार से झुक गये हैं। उनपर मनोहर सुगन्ध छा रही है। वे सभी वृक्ष सुवर्ण के समान गौर तथा नेत्रों को आनन्द प्रदान करने वाले हैं। उनके द्वारा वनप्रान्त प्रकाशित-से हो रहे हैं

Hinglish
30.35VR-4-30-35

व्यक्तम् नभः शस्त्र विधौत वर्णम्कृश प्रवाहानि नदी जलानि । कह्लार शिताः पवनाः प्रवान्तितमो विमुक्ताः च दिशः प्रकाशाः ॥

vyaktam nabhaḥ śastra vidhauta varṇamkṛśa pravāhāni nadī jalāni | kahlāra śitāḥ pavanāḥ pravāntitamo vimuktāḥ ca diśaḥ prakāśāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अद्यnowप्रियान्वितानाम्accompanied by their loved onesनलिनीप्रियाणाम्who love lotus pondsवने रतानांwho enjoy the forestकुसुमोद्धतानाम्who are enthused by the smell of flowers,मदलालसानाम् of the deeply passionateमदोत्कटानाम्of the excited by intoxicationगजोत्तमानाम्lordly elephantsगतयःmovements
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Lordly elephants accompanied by their dear female mates, fond of lotus ponds and woods are out to enjoy the sweet smell of the blossoms of saptachada and excited by passion and longing for sexual union are moving slowly.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जो अपनी प्रियतमाओं के साथ विचरते हैं, जिन्हें कमल के पुष्प तथा वन अधिक प्रिय हैं, जो छितवन के फूलों को सूंघकर उन्मत्त हो उठे हैं, जिनमें अधिक मद है तथा जिन्हें मदजनित कामभोग की लालसा बनी हुई है, उन गजराजों की गति आज मन्द हो गयी है

Hinglish
30.36VR-4-30-36

सूर्य आतप क्रामण नष्ट पंकाभूमिः चिर उद्घाटित सांद्र रेणुः । अन्योन्य वैरेण समायुतानाम्उद्योग कालो अद्य नर अधिपानाम् ॥

sūrya ātapa krāmaṇa naṣṭa paṃkābhūmiḥ cira udghāṭita sāṃdra reṇuḥ | anyonya vaireṇa samāyutānāmudyoga kālo adya nara adhipānām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
व्यभ्रम्bereft of cloudsनभःskyशस्त्रविधौतवर्णम्shining like polished weaponsनदीजलानिriver waterकृशप्रवाहानिhave thin flowकह्लारशीताःcool by blowing over white lotusesपवनाःwindsप्रवान्तिare blowingतमोविमुक्ताःrid of darknessदिशःquartersप्रकाशाःshining.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Cleared of the black clouds, the sky is shining like a polished weapon. The river waters flow feebly. Winds blowing over white lotuses feel cool. All quarters clear of darkness are shining.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इस समय आकाश का रंग शान पर चढ़े हुए शस्त्र की धार के समान स्वच्छ दिखायी देता है, नदियों के जल मन्दगति से प्रवाहित हो रहे हैं, श्वेत कमल की सुगन्ध लेकर शीतल मन्द वायु चल रही है, दिशाओं का अन्धकार दूर हो गया है और अब उनमें पूर्ण प्रकाश छा रहा है

Hinglish
30.37VR-4-30-37

शरत् गुण आप्यायित रूप शोभाःप्रहर्षित पांशु समुक्षित अंगाः । मद उत्कटाः संप्रति युद्ध लुब्धावृषा गवाम् मध्य गता नदन्ति ॥

śarat guṇa āpyāyita rūpa śobhāḥpraharṣita pāṃśu samukṣita aṃgāḥ | mada utkaṭāḥ saṃprati yuddha lubdhāvṛṣā gavām madhya gatā nadanti ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सूर्यातपक्रामणनष्टपङ्काmud dried up with the heat of the Sunभूमिःearthचिरोदघाटितसान्द्ररेणुःthick dust raised after a long timeअन्योन्यवैरेणwith mutual enmityसमायुतानाम्of those endowed withनराधिपानामof the kingsअद्यnowउद्योगकालःright time for expeditions.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetNow, with the mud dried by the sun's heat and thick dust raised after long, is the right season for the expeditions of kings bound in mutual enmity.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘घाम लगने से धरती का कीचड़ सूख गया है। अब उस पर बहुत दिनों के बाद घनी धूल प्रकट हुई है। परस्पर वैर रखने वाले राजाओं के लिये युद्ध के निमित्त उद्योग करने का समय अब आ गया है

Hinglish
30.38VR-4-30-38

स मन्मध तीव्रतर अनुरागाकुलान्विता मन्द गतिः करेणुः । मदान्वितम् संपरिवार्य यान्तम्वनेषु भर्तारम् अनुप्रयाति ॥

sa manmadha tīvratara anurāgākulānvitā manda gatiḥ kareṇuḥ | madānvitam saṃparivārya yāntamvaneṣu bhartāram anuprayāti ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
शरद्गुणाप्यायितरूपशोभाःappearance made attractive by the attributes of Autumnप्रहर्षिताःhappyपांशुसमुत्क्षिताङ्गाःdust settled on their limbsमदोत्कटाःexcited by passionगवाम्cowsमध्यगताःsurroundedवृषाःbullsसम्प्रतिnowयुद्धलुब्धाःare ready to fightनदन्तिbellowing.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The bulls surrounded by cows are bellowing with the dust settled on their limbs. Excited by passion they are happy, ready to fight. They look attractive, blessed by the attributes of Autumn.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘शरद्-ऋतु के गुणों ने जिनके रूप और शोभा को बढ़ा दिया है, जिनके सारे अङ्गों पर धूल छा रही है, जिनके मद की अधिक वृद्धि हुई है तथा जो युद्ध के लिये लुभाये हुए हैं, वे साँड़ इस समय गौओं के बीच में खड़े होकर अत्यन्त हर्षपूर्वक हँकड़ रहे हैं

Hinglish
30.39VR-4-30-39

त्यक्त्वा वराणि आत्म विभूषणानिबर्हाणि तीर उपगता नदीनाम् । निर्भर्त्स्यमाना इव सार ओघैःप्रयान्ति दीना विमना मयूराः ॥

tyaktvā varāṇi ātma vibhūṣaṇānibarhāṇi tīra upagatā nadīnām | nirbhartsyamānā iva sāra oghaiḥprayānti dīnā vimanā mayūrāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
समन्मथांa passionate lordतीव्रगतानुरागाwith very deep loveकुलान्विताanimals of high breedमन्दगतिंslowly moving male partnerकरिण्यःfemale elephantsवनेषुःin the forestयान्तम्while he movesमदान्वितम्who is in rutभर्तारम्their male partnerसम्परिवार्यafter encirclingअनुप्रयान्तिfollow him.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The female elephants of good breed, deeply passionate, gather round and follow their intoxicated lord moving slowly through the forest.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जिसमें कामभाव का उदय हुआ है, इसीलिये जो अत्यन्त तीव्र अनुराग से युक्त है और अच्छे कुल में उत्पन्न हुई है, वह मन्दगति से चलने वाली हथिनी वनों में जाते हुए अपने मदमत्त स्वामी को घेरकर उसका अनुगमन करती है

Hinglish
30.40VR-4-30-40

वित्रास्य कारण्डव चक्रवाकान् । महा रवैः भिन्न कटा गजेन्द्राः । सरस्सु बद्ध अंबुज भूषणेषुविक्षोभ्य विक्षोभ्य जलम् पिबन्ति ॥

vitrāsya kāraṇḍava cakravākān | mahā ravaiḥ bhinna kaṭā gajendrāḥ | sarassu baddha aṃbuja bhūṣaṇeṣuvikṣobhya vikṣobhya jalam pibanti ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
आत्मविभूषितानिtheir wearवराणिexcellentबर्हाणिfeathersत्यक्त्वाshedनदीनाम्of the riversतीरोपगताःon the banksमयूराःpeacocksसारसौघैःby the herds of sarasa birdsनिर्भर्त्स्यमानाः इवas though tauntedदीनाःpiteousविमदाःdevoid of high spiritप्रयान्तिgoing.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The peacocks have shed their ornamental wear, their plumes. They are moving on the river banks miserably, devoid of high spirit as if they are being taunted by flocks of sarasa birds (who are highspinted and cheerful).

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘अपने आभूषण रूप श्रेष्ठ पंखों को त्यागकर नदियों के तटों पर आये हुए मोर मानो सारस-समूहों की फटकार सुनकर दुःखी और खिन्नचित्त हो पीछे लौट जाते हैं

Hinglish
30.41VR-4-30-41

व्यपेत पंकजासु स वालुकासुप्रसन्न तोयासु स गो कुलासु । स सारसा राव विनादितासुनदिषु हंसा निपतन्ति हृष्टाः ॥

vyapeta paṃkajāsu sa vālukāsuprasanna toyāsu sa go kulāsu | sa sārasā rāva vināditāsunadiṣu haṃsā nipatanti hṛṣṭāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
भिन्नकटाःelephants in rut (exuding ichor)गजेन्द्राःbest elephantsमहारवैःwith loud trumpetकारण्डवचक्रवाकान्waterbirds like ducks and chakravakasवित्रास्यafter terrorisingबद्धाम्बुजभूषणेषुornamented with blooming lotusesसरस्सुin tanksजलम्waterविक्षोभ्य विक्षोभ्यstirringपिबन्तिdrinking.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Excellent elephants in rut, with ichor exuding from their temples trumpet, frightening the ducks and chakravaka birds in the water. Strirring the water in the lakes, ornamented with lotuses, they drink it.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जिनके गण्डस्थल से मद की धारा बह रही है, वे गजराज अपनी महती गर्जना से कारण्डवों तथा चक्रवाकों को भयभीत करके विकसित कमलों से विभूषित सरोवरों में जल को हिलोर-हिलोरकर पी रहे हैं

Hinglish
30.42VR-4-30-42

नदी घन प्रस्रवण उदकानाम्अति प्रवृद्ध अनिल बर्हिणानाम् । प्लवंगमानाम् च गत उत्सवानाम्ध्रुवम् रवाः संप्रति संप्रणष्टाः ॥

nadī ghana prasravaṇa udakānāmati pravṛddha anila barhiṇānām | plavaṃgamānām ca gata utsavānāmdhruvam ravāḥ saṃprati saṃpraṇaṣṭāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
व्यपेतपङ्कासुin spots cleared of mudसवालुकासुsand dunesप्रसन्नतोयासुpure waterसगोकुलासुwith cowsससारसारावनिनादितासुwhere sarasa birds are singing delightfullyनदीषुin the riversहंसाःswansहृष्टाःhappilyनिपतन्तिreach.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The swans are full of joy, flocking on the sand banks of rivers crowded with cows where the water is pure and devoid of mud. The rivers are full of sarasa birds and swans who are singing delightfully.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जिनके कीचड़ दूर हो गये हैं। जो बालुकाओं से सुशोभित हैं, जिनका जल बहुत ही स्वच्छ है तथा गौओं के समुदाय जिनके जल का सेवन करते हैं, सारसों के कलरवों से गूंजती हुई उन सरिताओं में हंस बड़े हर्ष के साथ उतर रहे हैं

Hinglish
30.43VR-4-30-43

अनेक वर्णाः सुविनष्ट कायाःनव उदितेषु अंबुधरेषु नष्टाः । क्षुध अर्दिता घोर विषा बिलेभ्यःचिर उषिता विप्रसरन्ति सर्पाः ॥

aneka varṇāḥ suvinaṣṭa kāyāḥnava uditeṣu aṃbudhareṣu naṣṭāḥ | kṣudha arditā ghora viṣā bilebhyaḥcira uṣitā viprasaranti sarpāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सम्प्रतिnowनदीघनप्रस्रवणोदकानाम्of the water of rivers, clouds and waterfallsअतिप्रवृद्धानिलबर्हिणानाम्of peacocks excited by blowing windsगतोत्सवानाम्having lost pleasureप्लवङ्गमानां चand the frogsसम्प्रणष्टाःlostद्रुतंquickly.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Suddenly the turbulent sounds of the river waters, waterfalls and thunderclouds have stopped. The peacoks having lost the pleasure of blowing winds lost their excitement. The croaking of frogs is silent.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘नदी, मेघ, झरनों के जल, प्रचण्ड वायु, मोर और हर्षरहित मेढकों के शब्द निश्चय ही इस समय शान्त हो गये हैं

Hinglish
30.44VR-4-30-44

चंचत् चन्द्र कर स्पर्श हर्ष उन्मीलित तारका । अहो रागवती संध्या जहाति स्वयम् अंबरम् ॥

caṃcat candra kara sparśa harṣa unmīlita tārakā | aho rāgavatī saṃdhyā jahāti svayam aṃbaram ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अम्बुधरेषुas the raincloudsनवोदितेषुwhen seen freshनष्टाःlostसुविनष्टकायाःbodies emaciatedअनेकवर्णाःof different coloursक्षुधार्दिताःtroubled by hungerघोरविषाःhighly poisonousचिरोषिताःstaying for a long timeसर्पाःserpentsबिलेभ्यःfrom anthillsविप्रसरन्तिare coming out.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'With no new rainclouds (in the sky), venomous, multicoloured serpents crawl out of the anthills with emacited (hybernated) bodies, troubled by hunger due to long confinement.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘नूतन मेघों के उदित होने पर जो चिरकाल से बिलों में छिपे बैठे थे, जिनकी शरीरयात्रा नष्टप्राय हो गयी थी और इस प्रकार जो मृतवत् हो रहे थे, वे भयंकर विषवाले बहुरंगे सर्प भूख से पीड़ित होकर अब बिलों से बाहर निकल रहे हैं

Hinglish
30.45VR-4-30-45

रात्रिः शशांक उदित सौम्य वक्त्रातारा गण उन्मीलित चारु नेत्रा । ज्योत्स्ना अंशुक प्रावरणा विभातिनारी इव शुक्ल अंशुक संवृत अंगी ॥

rātriḥ śaśāṃka udita saumya vaktrātārā gaṇa unmīlita cāru netrā | jyotsnā aṃśuka prāvaraṇā vibhātinārī iva śukla aṃśuka saṃvṛta aṃgī ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
चञ्चच्चन्द्रकरस्पर्शहर्षोन्मीलिततारकाwith the touch of Moon's beamsरागवतीred in colourसन्ध्याtwilightस्वयम्on her ownअम्बरम्skyजहातिquittingअहोOh
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'While the stars appear with the soothing touch of the Moon's beams, this ruddy twilight is quitting the sky on her own.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘शोभाशाली चन्द्रमा की किरणों के स्पर्शसे होने वाले हर्ष के कारण जिसके तारे किंचित् प्रकाशित हो रहे हैं (अथवा प्रियतम के कर स्पर्शजनित हर्ष से जिसके नेत्रों की पुतली किंचित् खिल उठी है) वह रागयुक्त संध्या (अथवा अनुरागभरी नायिका) स्वयं ही अम्बर (आकाश अथवा वस्त्र) का त्याग कर रही है, यह कैसे आश्चर्य की बात है ! *

Hinglish
30.46VR-4-30-46

विपक्व शालि प्रसवानि भुक्त्वाप्रहर्षिता सारस चारु पंक्ति । नभः समाक्रामति शीघ्र वेगावात अवधूता ग्रथित इव माला ॥

vipakva śāli prasavāni bhuktvāpraharṣitā sārasa cāru paṃkti | nabhaḥ samākrāmati śīghra vegāvāta avadhūtā grathita iva mālā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
शशाङ्कोदितसौम्यवक्त्राwith a face made beautiful with moonlightतारागणोन्मीलितचारुनेत्राher beautiful eyes opened up by starsरात्रिःnightशुक्लांशुकसंवृताङ्गीher body draped in the robe of white light (of the moon)नारीवlike a womanविभातिappears bright ज्योत्स्नांशुकप्रावरणा wrapped in the robe of moonlight.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The night appears like a lady with a sweet face lit up by the rising Moon, her beautiful eyes opened up by stars, her body draped in the robe of white Moon light.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘चाँदनी की चादर ओढ़े हुए शरत्काल की यह रात्रि श्वेत साड़ी से ढके हुए अङ्गवाली एक सुन्दरी नारी के समान शोभा पाती है। उदित हुआ चन्द्रमा ही उसका सौम्य मुख है और तारे ही उसकी खुली हुई मनोहर आँखें हैं

Hinglish
30.47VR-4-30-47

सुप्त एक हंसम् कुमुदैः उपेतम्महा ह्रदस्थम् सलिलम् विभाति । घनैः विमुक्तम् निशि पूर्ण चन्द्रम्तारा गण कीर्णम् इव अंतरिक्षम् ॥

supta eka haṃsam kumudaiḥ upetammahā hradastham salilam vibhāti | ghanaiḥ vimuktam niśi pūrṇa candramtārā gaṇa kīrṇam iva aṃtarikṣam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
विपक्वशालिप्रसवानिstocks of paddy full of ripened grainभुक्त्वाafter eatingप्रहर्षिताvery joyfulसारसचारुपङ्क्ति:lovely rows of sarasa birdsशीघ्रवेगाat great speedवातावधूताflown by windग्रथिताstrungमाला इवlike a garlandनभःskyसमाक्रामतिoccupies.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Driven by the wind, the lovely sarasa birds, after eating ripened grains from paddy fields happily fly the sky in rows like a garland at great speed.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘पके हुए धान की बालोंको खाकर हर्ष से भरी हुई और तीव्र वेग से चलने वाली सारसों की वह सुन्दर पंक्ति वायुकम्पित गुंथी हुई पुष्पमाला की भाँति आकाश में उड़ रही है

Hinglish
30.48VR-4-30-48

प्रकीर्ण हंसा अकुल मेखलानाम्प्रबुद्ध पद्म उत्पल मालिनीनाम् । वापीः उत्तमानाम् अधिक अद्य लक्ष्मीःवर अंगनाम् इव भूषितानाम् ॥

prakīrṇa haṃsā akula mekhalānāmprabuddha padma utpala mālinīnām | vāpīḥ uttamānām adhika adya lakṣmīḥvara aṃganām iva bhūṣitānām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सुप्तैकहंसम्one swan sleepingकुमुदैःnight lotusesउपेतम्endowedमहाह्रदस्थम्found in a big tankसलिलम्waterनिशिat nightघनैःwith cloudsविमुक्तम्devoidतारागणाकीर्णम्be sprinkled with starsपूर्णचन्द्रम्full Moonअन्तरिक्षम् इवlike the skyविभातिshining.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'With a single swan in sleep night lotuses blooming around it, the water in the big tank appear like the sky free from clouds with the full Moon and clusters of stars scattered. (The swan is the moon, the lotuses the stars and the clean pond the sky).

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘कुमुद के फूलों से भरा हुआ उस महान् तालाब का जल जिसमें एक हंस सोया हुआ है, ऐसा जान पड़ता है मानो रात के समय बादलों के आवरण से रहित आकाश सब ओर छिटके हुए तारों से व्याप्त होकर पूर्ण चन्द्रमा के साथ शोभा पा रहा हो

Hinglish
30.49VR-4-30-49

वेणु स्वर व्यंजित तूर्य मिश्रःप्रत्यूष काले अनिल संप्रवृत्तः । संमूर्च्छितो गह्वर गो वृषाणाम्अन्योन्यम् आपूरयति इव शब्दः ॥

veṇu svara vyaṃjita tūrya miśraḥpratyūṣa kāle anila saṃpravṛttaḥ | saṃmūrcchito gahvara go vṛṣāṇāmanyonyam āpūrayati iva śabdaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
प्रकीर्णहंसाकुलमेखलानांswans scattered around like girdlesप्रबुद्धपद्मोत्पलमालिनीनाम्with bloomimg and lilies lotuses like garlandsवाप्युत्तमानाम्of deep wellsलक्ष्मीःGoddess of wealthअद्यnowभूषितानाम्decoratedवराङ्गनानामिवlike excellent ladiesअधिकाvery much.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Lakshmi, the goddess of wealth (also of autumn) appears decorated with deep wells like an excellent lady with swans as girdles and blooming lotuses and lilies as garlands.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सब ओर बिखरे हुए हंस ही जिनकी फैली हुई मेखला (करधनी) हैं, जो खिले हुए कमलों और उत्पलों की मालाएँ धारण करती हैं। उन उत्तम बावड़ियों की शोभा आज वस्त्राभूषणों से विभूषित हुई सुन्दरी वनिताओं के समान हो रही है

Hinglish
30.50VR-4-30-50

नवैः नदीनाम् कुसुम प्रहासैःव्या धूयमानैः मृदु मारुतेन । धौत अमल क्षौम पट प्रकाशैःकूलानि काशैः उपशोभितानि ॥

navaiḥ nadīnām kusuma prahāsaiḥvyā dhūyamānaiḥ mṛdu mārutena | dhauta amala kṣauma paṭa prakāśaiḥkūlāni kāśaiḥ upaśobhitāni ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वेणुस्वरव्यञ्जिततूर्यमिश्रःmixed with the melodies of the bamboosअनिलसम्प्रवृद्धःenhanced by the windसम्मूर्छितःoverwhelmingशब्दः(bellowing) soundsप्रत्यूषकालेof early morningगर्गरगोवृषाणाम्of the bulls moving inside the cavesअन्योन्यम्with each otherआपूरयतीवas if filling.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The whistling of bamboos enhanced by the wind in the early morning, and the bellowing of bulls echoing in the caves supplement each other as it were.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वेणु के स्वर के रूपमें व्यक्त हुए वाद्यघोषसे मिश्रित और प्रातःकाल की वायु से वृद्धि को प्राप्त होकर सब ओर फैला हुआ दही मथने के बड़े-बड़े भाण्डों और साँड़ों का शब्द, मानो एक-दूसरे का पूरक हो रहा है

Hinglish
30.51VR-4-30-51

वन प्रचण्डा मधु पान शौण्डाःप्रिय अन्विताः षट् चरणाः प्रहृष्टाः । वनेसु मत्ताः पवन अनु यात्राम्कुर्वन्ति पद्म आसन रेणु गौराः ॥

vana pracaṇḍā madhu pāna śauṇḍāḥpriya anvitāḥ ṣaṭ caraṇāḥ prahṛṣṭāḥ | vanesu mattāḥ pavana anu yātrāmkurvanti padma āsana reṇu gaurāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नदीनाम्of riversकूलानिbanksकुसुमप्रभासैःfull of fresh bloomimg flowersमृदुमारुतेनby the gentle windव्याधूयमानैःmade to moveधौतामलक्षौमपटप्रकाशैःshining like a clean white silken clothनवैःfreshकाशैःkasa reedsउपशोभितानिshine.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The river banks shining with fresh white flowers of kasa reeds swayed by the gentle breeze silken look like a lady wrapped in white silk.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘नदियों के तट मन्द-मन्द वायु से कम्पित, पुष्परूपी हास से सुशोभित और धुले हुए निर्मल रेशमी वस्त्रों के समान प्रकाशित होने वाले नूतन कासों से बड़ी शोभा पा रहे हैं

Hinglish
30.52VR-4-30-52

जलम् प्रसन्नम् कुसुम प्रहासम्क्रौन्च स्वनम् शालि वनम् विपक्वम् । मृदुः च वायुः विमलः च चन्द्रःशंसन्ति वर्ष व्यपनीत कालम् ॥

jalam prasannam kusuma prahāsamkraunca svanam śāli vanam vipakvam | mṛduḥ ca vāyuḥ vimalaḥ ca candraḥśaṃsanti varṣa vyapanīta kālam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वनप्रचण्डाःroaming fearlessly in the forest exhibiting their powerमधुपानशौण्डाःadept in drinking honeyप्रहृष्टाःjoyfullyमत्ताःdeludedपद्मासनरेणुगौराःappeared white by the pollen dust of lotus cupsषट्चरणाःbeesप्रियान्विताःalong with their female companionsवनेषुin the forestपवनानुयात्राम्following the windकुर्वन्तिare venturing.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The butterflies glitter around in the forest fearlessly showing their skill in drinking honey, with their backs turned white with the dust of pollen grains from the lotus cups. They follow the wind along with their loved ones in the forest.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वन में ढिठाई के साथ घूमने वाले तथा कमल और असन के परागों से गौरवर्ण को प्राप्त हुए मतवाले भ्रमर, जो पुष्पों के मकरन्द का पान करने में बड़े चतुर हैं, अपनी प्रियाओं के साथ हर्ष में भरकर वनों में (गन्ध के लोभ से) वायु के पीछे-पीछे जा रहे हैं

Hinglish
30.53VR-4-30-53

मीन उप संदर्शित मेखलानाम्नदी वधूनाम् गतयो अद्य मंदाः । कान्त उपभुक्त अलस गामिनीनाम्प्रभात कालेषु इव कामिनीनाम् ॥

mīna upa saṃdarśita mekhalānāmnadī vadhūnām gatayo adya maṃdāḥ | kānta upabhukta alasa gāminīnāmprabhāta kāleṣu iva kāminīnām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
कुमुदं प्रभासम्lilies in full bloomक्रौञ्चस्वनम्the cackle of krauncha birdsप्रसन्नम्clearजलम्watersविपक्वम्fully ripeशालिवनम्paddyfieldsमृदुःgentleवायुःbreezeविमलःbrightचन्द्रश्चMoonवर्षव्यपनीतकालम्coming to an end of the rainy seasonशंसन्तिspeak out.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The fresh blooms of night lotuses, the cackle of krauncha birds, fully ripened fields of paddy, the gentle breeze and the bright Moon indicate the coming to an end of the rainy season and setting in of autum.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जल स्वच्छ हो गया है, धान की खेती पक गयी है, वायु मन्दगति से चलने लगी है और चन्द्रमा अत्यन्त निर्मल दिखायी देता है ये सब लक्षण उस शरत्काल के आगमन की सूचना देते हैं। जिसमें वर्षा की समाप्ति हो जाती है, क्रौञ्च पक्षी बोलने लगते हैं और फूल उस ऋतु के हास की भाँति खिल उठते हैं

Hinglish
30.54VR-4-30-54

स चक्रवाकानि स शैवलानिकाशैः दुकूलैः इव संवृतानि । स पत्र रेखाणि स रोचनानिवधू मुखानि इव नदी मुखानि ॥

sa cakravākāni sa śaivalānikāśaiḥ dukūlaiḥ iva saṃvṛtāni | sa patra rekhāṇi sa rocanānivadhū mukhāni iva nadī mukhāni ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मीनोपसन्दर्शितमेखलानाम्displaying fish as girdlesनदीवधूनाम्of riverbridesगतयःflowअद्यnowप्रभातकालेषुin the early morningइवas ifकान्तोपभुक्तालसगामिनीनाम्like the women exhausted with sexual pleasuresकामिनीनाम् इवlike the belovedsमन्दाःgentle.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Now the riverbrides, displaying their girdles of fish, have slowed down like the gait of sensuous ladies in the early morning, exhausted by sexual pleasures.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘रात को प्रियतम के उपभोग में आकर प्रातःकाल अलसायी गति से चलने वाली कामिनियों की भाँति उन नदीस्वरूपा वधुओं की गति भी आज मन्द हो गयी है, जो मछलियों की मेखला-सी धारण किये हुए हैं

Hinglish
30.55VR-4-30-55

प्रफुल्ल बाण आसन चित्रितेषुप्रहृष्ट षट्पदानि कूजितेषु । गृहीत चापः उद्यत दण्ड चण्डःप्रचण्ड चारो अद्य वनेषु कामः ॥

praphulla bāṇa āsana citriteṣuprahṛṣṭa ṣaṭpadāni kūjiteṣu | gṛhīta cāpaḥ udyata daṇḍa caṇḍaḥpracaṇḍa cāro adya vaneṣu kāmaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सचक्रवाकानिwith all the chakravaka birdsसशैवलानिwith green mossदुकूलैरिवas if with silk clothesकाशैःwith reedsसंवृतानिcoveredनदीमुखानिfaces of riversसपत्रलेखानिdesigns drawn on green leavesसरोचनानिwith Gorochanaवधूमुखानीवlike the bride's face.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Crowded with chakravaka birds and green moss, and covered with kasa reeds like silken veils, the river banks appear like the face of the bride decorated with designs of green leaves and gorochana tilaka.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘नदियों के मुख नव वधुओं के मुँह के समान शोभा पाते हैं। उनमें जो चक्रवाक हैं, वे गोरोचन द्वारा निर्मित तिलक के समान प्रतीत होते हैं, जो सेवार हैं, वे वधू के मुखपर बनी हुई पत्रभङ्गी के समान जान पड़ते हैं तथा जो काश हैं, वे ही मानो श्वेत दुकूल बनकर नदीरूपिणी वधू के मुँह को ढके हुए हैं

Hinglish
30.56VR-4-30-56

लोकम् सुवृष्ट्या परितोषयित्वनदीः तटाकानि च पूरयित्वा । निष्पन्न सस्याम् वसुधाम् च कृत्वात्यक्त्वा नभः तोय धराः प्रणष्टाः ॥

lokam suvṛṣṭyā paritoṣayitvanadīḥ taṭākāni ca pūrayitvā | niṣpanna sasyām vasudhām ca kṛtvātyaktvā nabhaḥ toya dharāḥ praṇaṣṭāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अद्यnowप्रफुल्लबाणासनचित्रितेषुcheerful as though painted with bana and asana flowersप्रहृष्टषट्पादनिकूजितेषुbees are humming happilyवनेषुin the forestगृहीतचापोद्यतचण्डदण्डःholding the bow and awarding strict punishmentकामःCupidप्रचण्डचारःmoving with great speed and power.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Now Cupid is moving unobstructed showing his power by holding his bow indicating strict punishment to those separated from their beloveds in the forests with bana and asana flowers in bloom and bees humming happily.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘फूले हुए सरकण्डों और असन के वृक्षों से जिनकी विचित्र शोभा हो रही है तथा जिनमें हर्षभरे भ्रमरों की आवाज गूंजती रहती है, उन वनों में आज प्रचण्ड धनुर्धर कामदेव प्रकट हुआ है, जो धनुष हाथ में लेकर विरही जनों को दण्ड देने के लिये उद्यत हो अत्यन्त कोप का परिचय दे रहा है

Hinglish
30.57VR-4-30-57

दर्शयन्ति शरन् नद्यः पुलिनानि शनैः शनैः । नव संगम सव्रीडा जघनानि इव योषितः ॥

darśayanti śaran nadyaḥ pulināni śanaiḥ śanaiḥ | nava saṃgama savrīḍā jaghanāni iva yoṣitaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तोयधराःcloudsसुवृष्ट्याwith good showersलोकम्peopleपरितोषयित्वाafter satisfyingनदीःriversतटाकानि चand tanksपूरयित्वाhaving filledवसुधाम्earthनिष्पन्नसस्याम्green all over with cropsकृत्वाafter doingनभःskyत्यक्त्वाleavingप्रणष्टाःdisappeared.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Having showered heavy rains, and filling tanks and rivers, and producing bumper crops on the earth the clouds have disapeared.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘अच्छी वर्षा से लोगों को संतुष्ट करके नदियों और तालाबों को पानी से भरकर तथा भूतल को परिपक्व धान की खेती से सम्पन्न करके बादल आकाश छोड़कर अदृश्य हो गये

Hinglish
30.58VR-4-30-58

प्रसन्न सलिलाः सौम्य कुरराभिः विनादिताः । चक्रवाक गण आकीर्णा विभांति सलिल आशयाः ॥

prasanna salilāḥ saumya kurarābhiḥ vināditāḥ | cakravāka gaṇa ākīrṇā vibhāṃti salila āśayāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नवसङ्गमसव्रीडाःbashful of the sexual union with husband for the first timeयोषितःyoung womenजघनानीवtheir loinsशरन्नद्यःbashfulपुलिनानिsand banksशनैः शनैःslowlyदर्शयन्तिshow.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Just as bashful young brides show their loins slowly during their first sexual meet the rivers start showing their sandy banks slowly in autumn.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘शरद् ऋतु की नदियाँ धीरे-धीरे जल के हटने से अपने नग्न तटों को दिखा रही हैं। ठीक उसी तरह जैसे प्रथम समागम के समय लजीली युवतियाँ शनैःशनैः अपने जघन-स्थल को दिखाने के लिये विवश होती हैं

Hinglish
30.59VR-4-30-59

अन्योन्य बद्ध वैराणाम् जिगीषूणाम् नृपात्मज । उद्योग समयः सौम्य पार्थिवानाम् उपस्थितः ॥

anyonya baddha vairāṇām jigīṣūṇām nṛpātmaja | udyoga samayaḥ saumya pārthivānām upasthitaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सौम्यO gentle Lakshmanaप्रसन्नसलिलाःwith pure watersकुररीभिर्विनादिताःresounded with the singing of female kurari birdsचक्रवाकगणाकीर्णाःwith flocks of chakravaka birdsसलिलाशयाःwater tanksविभान्तिare shining.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O gentle Lakshmana the pure water in the tanks and sweet sounds of flocks of female kurari birds and chakravakas there are splendid.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सौम्य! सभी जलाशयों के जल स्वच्छ हो गये हैं। वहाँ कुरर पक्षियों के कलनाद गूंज रहे हैं और चक्रवाकों के समुदाय चारों ओर बिखरे हुए हैं। इस प्रकार उन जलाशयों की बड़ी शोभा हो रही है

Hinglish
30.60VR-4-30-60

इयम् सा प्रथमा यात्रा पार्थिवानाम् नृपात्मज । न च पश्यामि सुग्रीवम् उद्योगम् वा तथा विधम् ॥

iyam sā prathamā yātrā pārthivānām nṛpātmaja | na ca paśyāmi sugrīvam udyogam vā tathā vidham ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
गिरिसानुषुon the mountain slopesपुष्पिताःblossomedअसनाःasana flowersसप्तपर्णाश्चsaptaparnasकोविदाराश्चkovidarasबन्धुजीवाःbandhujeeva treesश्यामाश्चShyama creepersदृश्यन्तेare seen.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The asanas, saptaparna, kovida and bandhujeeva trees and shyama creepers are seen in full bloom on the mountain slopes.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सौम्य! राजकुमार! जिनमें परस्पर वैर बँधा हुआ है और जो एक-दूसरे को जीतने की इच्छा रखते हैं, उन भूमिपालों के लिये यह युद्ध के निमित्त उद्योग करने का समय उपस्थित हुआ है

Hinglish
30.61VR-4-30-61

असनाः सप्त पर्णाः च कोविदाराः च पुष्पिताः । दृश्यन्ते बन्धुजीवाः च श्यामाः च गिरि सानुषु ॥

asanāḥ sapta parṇāḥ ca kovidārāḥ ca puṣpitāḥ | dṛśyante bandhujīvāḥ ca śyāmāḥ ca giri sānuṣu ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
लक्ष्मणLakshmanaनदीनाम्of riversपुलिनानिsand banksहंससारचक्राह्वैःwith swans sarasa and chakravaka birdsकुररैश्चand kuraraसमन्ततःalloverअवकीर्णानिscatteredपश्यlook.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Lakshmana look at the swans, sarasas, chakravakas and kurara birds scattered all over the river banks.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘नरेशनन्दन! राजाओं की विजय-यात्रा का यह प्रथम अवसर है, किंतु न तो मैं सुग्रीव को यहाँ उपस्थित देखता हूँ और न उनका कोई वैसा उद्योग ही दृष्टिगोचर होता है

Hinglish
30.62VR-4-30-62

हंस सारस चक्राह्वैः कुररैः च समंततः । पुलिनानि अवकीर्णानि नदीनाम् पश्य लक्ष्मण ॥

haṃsa sārasa cakrāhvaiḥ kuraraiḥ ca samaṃtataḥ | pulināni avakīrṇāni nadīnām paśya lakṣmaṇa ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नृपात्मजO princeसौम्यO handsome oneअन्योन्यबद्धवैराणाम्having enmity against othersजिगीषूणाम्waiting to be victoriousपार्थिवानाम्of kingsउद्योगसमयःtime for expeditionsउपस्थितःhas come.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O handsome prince the time has come for making expeditions by kings against the enemies waiting for victory.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘पर्वत के शिखरों पर असन, छितवन, कोविदार, बन्धु-जीव तथा श्याम तमाल खिले दिखायी देते हैं

Hinglish
30.63VR-4-30-63

चत्वारो वार्षिका मासा गता वर्ष शत उपमाः । मम शोक अभितप्तस्य तथा सीताम् अपश्यतः ॥

catvāro vārṣikā māsā gatā varṣa śata upamāḥ | mama śoka abhitaptasya tathā sītām apaśyataḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नृपात्मजO princeइयम्thisपार्थिवानाम्for kingsसाthatप्रथमा यात्राfirst expeditionसुग्रीवम्Sugrivaतथाविधम्in that mannerउद्योगं वाor effortन च पश्यामिI do not see.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O prince this is time for the first expedition (of the year) by kings. I do not find Sugriva making effort in that direction.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘लक्ष्मण! देखो तो सही, नदियों के तटों पर सब ओर हंस, सारस, चक्रवाक और कुरर नामक पक्षी फैले हुए हैं

Hinglish
30.64VR-4-30-64

चक्रवाकी इव भर्तारम् पृष्टतो अनुगता वनम् । विषमम् दण्डकारण्यम् उद्यान वनम् इव च अंगना ॥

cakravākī iva bhartāram pṛṣṭato anugatā vanam | viṣamam daṇḍakāraṇyam udyāna vanam iva ca aṃganā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सीताम्Sitaअपश्यतःnot seeingसौम्यO gentle oneशोकाभिभूतस्यcaught in griefममto meवर्षशतोपमाःequal to a hundred yearsवार्षिकाःrainyचत्वारःfourमासाःmonthsगताःare gone.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O gentle one, the four months of rainy season are spent without seeing Sita. It is equal to a hundred years for my griefstricken heart.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मैं सीता को न देखने के कारण शोक से संतप्त हो रहा हूँ; अतः ये वर्षा के चार महीने मेरे लिये सौ वर्षों के समान बीते हैं

Hinglish
30.65VR-4-30-65

प्रिया विहीने दुःख आर्ते हृत राज्ये विवासिते । कृपाम् न कुरुते राजा सुग्रीवो मयि लक्ष्मण ॥

priyā vihīne duḥkha ārte hṛta rājye vivāsite | kṛpām na kurute rājā sugrīvo mayi lakṣmaṇa ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
चक्रवाकीवjust as a female chakravakaभर्तारम्husbandविषमम्difficultवनम्forestदण्डकारण्यम्Dandaka forestउद्यानमिवlike pleasure gardenपृष्ठतःat the backअनुगताfollowed.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Just as a female chakravaka follows the male, Sita followed her husband into this dense Dandaka forest as though it is a pleasuregarden.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जैसे चकवी अपने स्वामी का अनुसरण करती है, उसी प्रकार कल्याणी सीता इस भयंकर एवं दुर्गम दण्डकारण्य को उद्यान-सा समझकर मेरे पीछे यहाँ तक चली आयी थी

Hinglish
30.66VR-4-30-66

अनाथो हृत राज्यो अयम् रावणेन च धर्षितः । दीनो दूर गृहः कामी माम् चैव शरणम् गतः ॥

anātho hṛta rājyo ayam rāvaṇena ca dharṣitaḥ | dīno dūra gṛhaḥ kāmī mām caiva śaraṇam gataḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
लक्ष्मणO Lakshmanaप्रियाविहीनेseparated from wifeदुःखार्तेa griefstricken manहृतराज्येlost kingdomविवासितेbanishedमयिat meराजा सुग्रीवःking Sugrivaकृपाम्mercyन कुरुतेnot showing.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O Lakshmana king Sugriva shows no mercy on one, who is griefstricken, separated from his wife, and banished from the kingdom.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘लक्ष्मण! मैं अपनी प्रियतमा से बिछुड़ा हुआ हूँ। मेरा राज्य छीन लिया गया है और मैं देश से निकाल दिया गया हूँ। इस अवस्था में भी राजा सुग्रीव मुझपर कृपा नहीं कर रहा है

Hinglish
30.67VR-4-30-67

इति एतैः कारणैः सौम्य सुग्रीवस्य दुरात्मनः । अहम् वानर राजस्य परिभूतः परंतप ॥

iti etaiḥ kāraṇaiḥ saumya sugrīvasya durātmanaḥ | aham vānara rājasya paribhūtaḥ paraṃtapa ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सौम्यgentleपरन्तपvanquisher of foesअयम्this personअनाथःhelplessहृतराज्यःlost kingdomदीनःmiserableदूरगृहःaway from homeधर्षितःoutraged,कामी lovesickमां चैवme alsoशरणं गतःsought helpइत्येतैःby theseकारणैःwith reasonsदुरात्मनःof the evilmindedवानरराजस्यof the king of monkeysसुग्रीवस्यSugriva'sअहम्I amपरिभूतःslighted.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O gentle one although I am a vanquisher of foes, this evilminded king of monkeys is slighting me because I am away from home, I have lost my kingdom, I am outraged by Ravana, I am miserable and lovesick and I have sought his help.

This translation covers verses 30.67–30.68 together.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सौम्यलक्ष्मण! मैं अनाथ हूँ राज्य से भ्रष्ट हो गया हूँ। रावण ने मेरा तिरस्कार किया है। मैं दीन हूँ। मेरा घर यहाँ से बहुत दूर है। मैं कामना लेकर यहाँ आया हूँ तथा सुग्रीव यह भी समझता है कि राम मेरी शरण में आये हैं। इन्हीं सब कारणों से वानरों का राजा दुरात्मा सुग्रीव मेरा तिरस्कार कर रहा है। किंतु उसे पता नहीं है कि मैं सदा शत्रुओं को संताप देने में समर्थ हूँ

This Hindi translation covers verses 30.67–30.68 together.

Hinglish
30.68VR-4-30-68

स कालम् परिसंख्याय सीतायाः परिमार्गणे । कृतार्थः समयम् कृत्वा दुर्मतिः न अवबुध्यते ॥

sa kālam parisaṃkhyāya sītāyāḥ parimārgaṇe | kṛtārthaḥ samayam kṛtvā durmatiḥ na avabudhyate ||

HinglishWord meanings are shown with verse 30.67English is translated together with verse 30.67Hindi is translated together with verse 30.67
30.69VR-4-30-69

स किष्किंधाम् प्रविश्य त्वम् ब्रूहि वानर पुंगवम् । मूर्खम् ग्राम्य सुखे सक्तम् सुग्रीवम् वचनात् मम ॥

sa kiṣkiṃdhām praviśya tvam brūhi vānara puṃgavam | mūrkham grāmya sukhe saktam sugrīvam vacanāt mama ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
दुर्मतिःevilmindedसःheकृतार्थःfulfilled his objectiveसीतायाःSita'sपरिमार्गणेin search ofकालम्timeपरिसङ्ख्यायhaving failedसमयम्promiseकृत्वाmadeनाव बुध्यतेdoes not realise it.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The evilminded Sugriva, having fulfilled his objective, does not realise that he has made a promise to me and has reached the time set for the search of Sita.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘उसने सीता की खोज के लिये समय निश्चित कर दिया था; किंतु उसका तो अब काम निकल गया है, इसीलिये वह दुर्बुद्धि वानर प्रतिज्ञा करके भी उसका कुछ खयाल नहीं कर रहा है

Hinglish
30.70VR-4-30-70

अर्थिनाम् उपपन्नानाम् पूर्वम् च अपि उपकारिणाम् । आशाम् सम्श्रुत्य यो हन्ति स लोके पुरुषाधमः ॥

arthinām upapannānām pūrvam ca api upakāriṇām | āśām samśrutya yo hanti sa loke puruṣādhamaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
किष्किन्धाम्into Kishkindaप्रविश्यenteringवानरपुङ्गवम्chief of monkeysमूर्खम्foolग्राम्यसुखेnative pleasuresसक्तम्is engagedसुग्रीवम्Sugrivaममmyवचनात्wordsब्रूहिtell him.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Go to Kishkinda and speak (on my behalf ) to that fool, Sugriva, the chief of monkeys who is revelling in habitual sensual pleasures

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘अतः लक्ष्मण ! तुम मेरी आज्ञा से किष्किन्धापुरी में जाओ और विषयभोग में फँसे हुए मूर्ख वानरराज सुग्रीव से इस प्रकार कहो-

Hinglish
30.71VR-4-30-71

शुभम् वा यदि वा पापम् यो हि वाक्यम् उदीरितम् । सत्येन परिगृह्णाति स वीरः पुरुषोत्तमः ॥

śubham vā yadi vā pāpam yo hi vākyam udīritam | satyena parigṛhṇāti sa vīraḥ puruṣottamaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
उपपन्नानाम्approachedपूर्वम्earlierउपकारिणां चand who has helpedअर्थिनाम्the one who requestedसंश्रुत्यwith regard toआशाम्hopesयःhe whoहन्तिdisappointsसःheलोकेon the earthपुरुषाधम:lowest among men.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'He who, having promised to his friend to grant his desire and who, having been obliged, fails to implement the promise, is the lowest on earth.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जो बल-पराक्रम से सम्पन्न तथा पहले ही उपकार करने वाले कार्यार्थी पुरुषों को प्रतिज्ञापूर्वक आशा देकर पीछे उसे तोड़ देता है, वह संसार के सभी पुरुषों में नीच है

Hinglish
30.72VR-4-30-72

कृतार्था हि अकृतार्थानाम् मित्राणाम् न भवन्ति ये । तान् मृतान् अपि क्रव्यादाः कृतघ्नान् न उपभुंजते ॥

kṛtārthā hi akṛtārthānām mitrāṇām na bhavanti ye | tān mṛtān api kravyādāḥ kṛtaghnān na upabhuṃjate ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
यः हिhe whoशुभं वाgood orयदि वाor elseपापम्sinउदीरितम्which has been promisedवाक्यम्wordsसत्येनtrulyप्रतिगृह्णातिwill followसः वीरःhe is a heroपुरुषोत्तमःthe best of men.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'(On the other hand) he who honours his promise, whether good or bad, is truly heroic, the best of men.'

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जो अपने मुख से प्रतिज्ञा के रूप में निकले हुए भले या बुरे सभी तरह के वचनों को अवश्य पालनीय समझकर सत्य की रक्षा के उद्देश्य से उनका पालन करता है, वह वीर समस्त पुरुषों में श्रेष्ठ माना जाता है

Hinglish
30.73VR-4-30-73

नूनम् कांचन पृष्ठस्य विकृष्टस्य मया रणे । द्रष्टुम् इच्छसि चापस्य रूपम् विद्युत् गण उपमम् ॥

nūnam kāṃcana pṛṣṭhasya vikṛṣṭasya mayā raṇe | draṣṭum icchasi cāpasya rūpam vidyut gaṇa upamam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
कृतार्थाःone who has achieved his objectiveयेwhoeverअकृतार्थानाम्of the needy manमित्राणाम्to the friendsन भवन्तिnot helpमृतान्after deathकृतघ्नान्ungrateful peopleतान्themक्रव्यादाः अपिeven by carnivorous animalsन उपभुञ्जतेnot like to eat.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Even the carnivorous animals dislike to eat the body of such ungrateful men who do not help their friends even though they have received help and have achieved their objective.'

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जो अपना स्वार्थ सिद्ध हो जाने पर, जिनके कार्य नहीं पूरे हुए हैं। उन मित्रों के सहायक नहीं होते उनके कार्य को सिद्ध करने की चेष्टा नहीं करते, उन कृतघ्न पुरुषों के मरने पर मांसाहारी जन्तु भी उनका मांस नहीं खाते हैं

Hinglish
30.74VR-4-30-74

घोरम् ज्या तल निर्घोषम् क्रुद्धस्य मम संयुगे । निर्घोषम् इव वज्रस्य पुनः संश्रोतुम् इच्छसि ॥

ghoram jyā tala nirghoṣam kruddhasya mama saṃyuge | nirghoṣam iva vajrasya punaḥ saṃśrotum icchasi ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नूनम्surelyकाञ्चनपृष्ठस्यinlaid with goldरणेin warमयाby meविकृष्टस्यwhen bentचापस्यbow'sविद्युद्गणोपमम्like a streak of lightningरूपम्formद्रष्टुम्to seeइच्छसिdesires.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Surely he wishes to see the form of my bow inlaid with gold bent by me to its full length, looking like a streak of lightning.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सुग्रीव! निश्चय ही तुम युद्ध में मेरे द्वारा खींचे गये सोने की पीठवाले धनुष का कौंधती हुई बिजली के समान रूप देखना चाहते हो

Hinglish
30.75VR-4-30-75

कामम् एवम् गते अपि अस्य परिज्ञाते पराक्रमे । त्वत् सहायस्य मे वीर न चिन्ता स्यात् नृपात्मज ॥

kāmam evam gate api asya parijñāte parākrame | tvat sahāyasya me vīra na cintā syāt nṛpātmaja ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
संयुगेin the combatक्रुद्धस्यof the enragedममmyवज्रस्यthunderbolt'sनिर्घोषमिवlike the terrific soundघोरम्dreadfulज्यातलनिर्घोषम्twang of the bow stringपुनःagainसंश्रोतुम्to hearइच्छसिwants.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Perhaps he wants once again to hear when enraged in a combat, the dreadful twang of my bow, resembling the peal of a thunderbolt .

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘संग्राम में कुपित होकर मेरे द्वारा खींची गयी प्रत्यञ्चा की भयंकर टङ्कार को, जो वज्र की गड़गड़ाहट को भी मात करने वाली है, अब फिर तुम्हें सुनने की इच्छा हो रही है

Hinglish
30.76VR-4-30-76

यद् अर्थम् अयम् आरंभः कृतः पर पुरम् जय । समयम् न अभिजानाति कृतार्थः प्लवगेश्वरः ॥

yad artham ayam āraṃbhaḥ kṛtaḥ para puram jaya | samayam na abhijānāti kṛtārthaḥ plavageśvaraḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वीरa heroनृपात्मजprinceअस्यhisपरिज्ञातेknowing fullyपराक्रमेmy valourकाम् एवं गतेऽपिrevelling in sensual pleasuresत्वत्सहायस्यwhen you are with me to helpमेmyचिन्ताworryन स्यात्has no .
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O prince knowing my valour fully welI, and knowing that you are here to help me he is unhesitatingly revelling in sensual pleasures.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वीर राजकुमार! सुग्रीव को तुम-जैसे सहायक के साथ रहने वाले मेरे पराक्रम का ज्ञान हो चुका है, ऐसी दशा में भी यदि उसे यह चिन्ता न हो कि ये वाली की भाँति मुझे मार सकते हैं तो यह आश्चर्य की ही बात है!

Hinglish
30.77VR-4-30-77

वर्षा समय कालम् तु प्रतिज्ञाय हरीश्वरः । व्यतीतान् चतुरो मासान् विहरन् न अवबुध्यते ॥

varṣā samaya kālam tu pratijñāya harīśvaraḥ | vyatītān caturo māsān viharan na avabudhyate ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
परपुरञ्जयःone who can conquer the enemy's capitalयदर्थम्what forअयम्thisआरम्भःeffortकृतःone who madeसमयम्promise कृतार्थः one who has achieved his goalप्लवगेश्वरःking of monkeysनाभिजानातिdoes not realise.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O conqueror of the enemy capital the monkey lord who has achieved his goal does not realise the importance of my mission.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘शत्रु-नगरी पर विजय पाने वाले लक्ष्मण! जिसके लिये यह मित्रता आदि का सारा आयोजन किया गया, सीता की खोजविषयक उस प्रतिज्ञा को इस समय वानरराज सुग्रीव भूल गया है-उसे याद नहीं कर रहा है; क्योंकि उसका अपना काम सिद्ध हो चुका

Hinglish
30.78VR-4-30-78

स अमात्य परिषत् क्रीडन् पानम् एव उपसेवते । शोक दीनेषु न अस्मासु सुग्रीवः कुरुते दयाम् ॥

sa amātya pariṣat krīḍan pānam eva upasevate | śoka dīneṣu na asmāsu sugrīvaḥ kurute dayām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
हरीश्वरःSugrivaवर्षासमयकालम्in the rainy seasonप्रतिज्ञायhaving swornविहरन्revellingव्यतीतान्spentचतुरःfourमासान्monthsनावबुध्यतेhe is not aware.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Having promised (to search for Sita) after the rainy season,Sugriva is not aware that he has (already) spent the four monthsrevelling.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सुग्रीव ने यह प्रतिज्ञा की थी कि वर्षा का अन्त होते ही सीता की खोज आरम्भ कर दी जायगी, किंतु वह क्रीड़ा-विहार में इतना तन्मय हो गया है कि इन बीते हुए चार महीनों का उसे कुछ पता ही नहीं है

Hinglish
30.79VR-4-30-79

उच्यताम् गच्छ सुग्रीवः त्वया वीरः महाबल । मम रोषस्य यत् रूपम् ब्रूयाः च एनम् इदम् वचः ॥

ucyatām gaccha sugrīvaḥ tvayā vīraḥ mahābala | mama roṣasya yat rūpam brūyāḥ ca enam idam vacaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सुग्रीवःSugrivaसामात्यपरिषत्with the council of ministersक्रीडन्sportingपानमेवin drinking onlyउपसेवतेresorting toशोकदीनेषुwretched with sorrowअस्मासुat usदयाम्compassionन कुरुतेis showing.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Sporting with the council of ministers surrounding him, resorting to drinking, he shows no compassion to us feeling wretched with grief.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सुग्रीव मन्त्रियों तथा परिजनों सहित क्रीडाजनित आमोद-प्रमोद में फँसकर विविध पेय पदार्थों का ही सेवन कर रहा है। हमलोग शोक से व्याकुल हो रहे हैं। तो भी वह हम पर दया नहीं करता है

Hinglish
30.80VR-4-30-80

न स संकुचितः पंथा येन वाली हतो गतः । समये तिष्ठ सुग्रीव मा वालि पथम् अन्वगाः ॥

na sa saṃkucitaḥ paṃthā yena vālī hato gataḥ | samaye tiṣṭha sugrīva mā vāli patham anvagāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महाबलmightyवीरwarriorगच्छgoत्वयाby youसुग्रीवःSugrivaममmyरोषस्यabout my angerयत्suchरूपम्formउच्यताम्make him knowएवम्that wayइदम्thisवचःwordवत्सdearब्रूया:tell.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O mighty warrior O dear, go to Sugriva and make him aware of the virulence of my anger and tell him:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘महाबली वीर लक्ष्मण! तुम जाओ सुग्रीव से बात करो। मेरे रोष का जो स्वरूप है, वह उसे बताओ और मेरा यह संदेश भी कह सुनाओ

Hinglish
30.81VR-4-30-81

एक एव रणे वाली शरेण निहतो मया । त्वाम् तु सत्यात् अतिक्रांतम् हनिष्यामि स बान्धवम् ॥

eka eva raṇe vālī śareṇa nihato mayā | tvām tu satyāt atikrāṃtam haniṣyāmi sa bāndhavam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सुग्रीवSugrivaसमयेas per pledgeतिष्ठabideहतःkilledवालीValiयेनby the rootगतःhad goneपन्थाःpathन च सङ्कुचितःis not a narrow oneवालिपथम्Vali's pathमा अन्वगाःyou do not follow.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The route by which Vali departed, killed by me has not been closed. O Sugriva you ought to abide by the pledge given. Do not follow the path of Vali.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)सुग्रीव! वाली मारा जाकर जिस रास्ते से गया है, वह आज भी बंद नहीं हुआ है। इसलिये तुम अपनी प्रतिज्ञा पर डटे रहो। वाली के मार्ग का अनुसरण न करो

Hinglish
30.82VR-4-30-82

तत् एवम् विहिते कार्ये यत् हितम् पुरुषर्षभ । तत् तत् ब्रूहि नरश्रेष्ठ त्वर काल व्यतिक्रमः ॥

tat evam vihite kārye yat hitam puruṣarṣabha | tat tat brūhi naraśreṣṭha tvara kāla vyatikramaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मयाby meरणेin a combatशरेणby an arrowएकःoneवाली एवVali aloneहतःkilledसत्यात्from the truthअतिक्रान्तम्deviated from the truthत्वां तुyou alsoसबान्धवम्along with your near and dearहनिष्यामिI will kill.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Vali was killed by me in the battle with a single arrow while I shall kill you now along with your near and dear ones since you have deviated from the truth.'

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वाली तो रणक्षेत्र में अकेला ही मेरे बाण से मारा गया था, परंतु यदि तुम सत्य से विचलित हुए तो मैं तुम्हें बन्धु-बान्धवों सहित काल के गाल में डाल दूंगा

Hinglish
30.83VR-4-30-83

कुरुष्व सत्यम् मम वानरेश्वरप्रतिश्रुतम् धर्मम् अवेक्ष्य शाश्वतम् । मा वालिनम् प्रेत गतो यम क्षयम्त्वम् अद्य पश्येः मम चोदितः शरैः ॥

kuruṣva satyam mama vānareśvarapratiśrutam dharmam avekṣya śāśvatam | mā vālinam preta gato yama kṣayamtvam adya paśyeḥ mama coditaḥ śaraiḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पुरुषर्षभO bull among menनरश्रेष्टO king among monkeysतत्thereforeकार्येin the taskएवम्in this wayविहितेwhen carried outयत्all thatहितम्is goodतत्all thatब्रूहिtellत्वरbe quickकालव्यतिक्रमःtime is passing.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O bull among men O hero speak to him that all that is done in time is done well. Hurry up. Ask him to do whatever is good for him as well as for us:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘पुरुषप्रवर! नरश्रेष्ठ लक्ष्मण! जब इस तरह कार्य बिगड़ने लगे, ऐसे अवसर पर और भी जो-जो बातें कहनी उचित हों— जिनके कहने से अपना हित होता हो, वे सब बातें कहना। जल्दी करो; क्योंकि कार्य आरम्भ करनेका समय बीता जा रहा है

Hinglish
30.84VR-4-30-84

स पूर्वजम् तीव्र विवृद्ध कोपम्लालप्यमानम् प्रसमीक्ष्य दीनम् । चकार तीव्राम् मतिम् उग्र तेजाहरीश्वरे मानव वंश वर्थनः ॥

sa pūrvajam tīvra vivṛddha kopamlālapyamānam prasamīkṣya dīnam | cakāra tīvrām matim ugra tejāharīśvare mānava vaṃśa varthanaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वानरेश्वरO king among monkeysशाश्वतम्eternalधर्मम्dharmaअवेक्ष्यfollowingममmyप्रतिश्रुतम्promiseसत्यम्truthकुरुष्वdoingअद्यnowत्वम्youमयिmyशरैःby arrowsचोदितै:hit byप्रेत्यkilledयमक्षयम्abode of Yamaगतःgoneवालिनम्Valiमा पश्येःwill see.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O lord of monkeys Carry out the promise you made to me, consider it to be eternal dharma. Slain by my arrows, you will see Vali in the abode of the lord of death.'

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सुग्रीव से कहो–’वानरराज! तुम सनातन धर्म पर दृष्टि रखकर अपनी की हुई प्रतिज्ञा को सत्य कर दिखाओ, अन्यथा ऐसा न हो कि तुम्हें आज ही मेरे बाणों से प्रेरित हो प्रेतभाव को प्राप्त होकर यमलोक में वाली का दर्शन करना पड़े’

Hinglish