Hanuman goes in the guise of a pious mendicant to meet Rama and Lakshmana
Full sarga summary
Hanuman goes in the guise of a pious mendicant to meet Rama and Lakshmana -- Rama wonders at Hanuman's knowledge -- Hanuman reveals his identity and the purpose of his meeting -- Rama agrees to see Sugriva
Summary: IIT Kanpur, Valmiki Ramayanam, via the Valmiki Ramayan Dataset (MIT).
Text
In this chapterSanskrit allTransliteration allEnglish allHindi allWord meanings allHinglish none yetMissing layers are left empty, never guessed.
Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
हनुमान्Hanumanमहात्मनःgreat selfसुग्रीवस्यSugriva'sवचःwordsविज्ञायlisteningऋष्यमूकात् पर्वतात्from mountain Rishyamukaराघवौboth (Rama and Lakshmana)यत्रwhereपुप्लुवेleapt
Translation
M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetListening to great Sugriva, Hanuman leaped from mount Rishyamuka on to the location of the Raghavas.
Hindi
Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)महात्मा सुग्रीव के कथन का तात्पर्य समझकर हनुमान जी ऋष्यमूक पर्वत से उस स्थान की ओर उछलते हुए चले, जहाँ वे दोनों रघुवंशी बन्धु विराजमान थे
Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthenमारुतात्मजःson of the windgodकपिःmonkeyहनुमान्Hanumanकपिरूपम्form of a monkeyपरित्यज्यleftशठबुद्धितयाwith an ingenious mindभिक्षुरूपम्guise of a mendicantभेजेresorted and went
Translation
M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHanuman, son of the Windgod, with an ingenious mind assumed the guise of a mendicant.
Hindi
Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)पवनकुमार वानरवीर हनुमान् ने यह सोचकर कि मेरे इस कपिरूप पर किसी का विश्वास नहीं जम सकता, अपने उस रूप का परित्याग करके भिक्षु (सामान्य तपस्वी) का रूप धारण कर लिया
Hinglish
3.3VR-4-3-3
ततः च हनुमान् वाचा श्लक्ष्णया सुमनोज्ञया ।
विनीतवत् उपागम्य राघवौ प्रणिपत्य च ॥
tataḥ ca hanumān vācā ślakṣṇayā sumanojñayā |
vinītavat upāgamya rāghavau praṇipatya ca ||
Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthenहनुमान्Hanumanविनीतवत्in humilityराघवौto the Raghavasउपागम्यreachedप्रणिपत्य चoffered reverential salutationsश्लक्ष्णयाgentleसुमनोज्ञयाpleasing to the mindवाचाwordsआबभाषेspokeतदाthenयथावत्dulyप्रशशंस चeulogised
Translation
M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetApproaching the Raghavas in all humility, valiant Hanuman offered them reverential salutations and addressed them in gentle and pleasing words.
Hindi
Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तदनन्तर हनुमान् ने विनीत भाव से उन दोनों रघुवंशी वीरों के पास जाकर उन्हें प्रणाम करके मन को अत्यन्त प्रिय लगने वाली मधुर वाणी में उनके साथ वार्तालाप आरम्भ किया। वानरशिरोमणि हनुमान् ने पहले तो उन दोनों वीरों की यथोचित प्रशंसा की। फिर विधिवत् उनका पूजन (आदर) करके स्वच्छन्द-रूप से मधुर वाणी में कहा—’वीरो! आप दोनों सत्य-पराक्रमी, राजर्षियों और देवताओं के समान प्रभावशाली, तपस्वी तथा कठोर व्रत का पालन करने वाले जान पड़ते हैं ।। ३—
This Hindi translation covers verses 3.3–3.5 together.
Hinglish
3.4VR-4-3-4
अबभाषे च तौ वीरौ यथावत् प्रशशंस च ।
संपूज्य विधिवद् वीरौ हनुमान् वानरोत्तमः ॥
ababhāṣe ca tau vīrau yathāvat praśaśaṃsa ca |
saṃpūjya vidhivad vīrau hanumān vānarottamaḥ ||
Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मारुतात्मजःson of the windgodहनुमान्Hanumanसत्यपराक्रमौendowed with power of truthवीरौheroesविधिवत्dulyसम्पूज्यoffered salutationsकामतःfeelingमृदुvery gentlyवाक्यम्wordsउवाचsaid
Translation
M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe valiant son of the Windgod, Hanuman offered those heroes whose power came from their sense of truth due respect and spoke to them in all gentleness:
HinglishHindi is translated together with verse 3.3
3.5VR-4-3-5
उवाच कामतो वाक्यम् मृदु सत्य पराक्रमौ ।
राजर्षि देव प्रतिमौ तापसौ संशित व्रतौ ॥
Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
राजर्षिदेवप्रतिमौcomparable to royal sages and godsसंशितव्रतौstrict followers of vowsतापसौasceticsवरवर्णिनौof fair complexionभवन्तौyou areमृगान्animalsअन्यान्otherवनचारिणश्चcreatures roaming the forestत्रासयन्तौfrightening themइमं देशम्this placeकथम्howप्राप्तौcome here?
Translation
M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'You both fair in complexion, resemble royal sages or gods. You appear like ascetics and pursue vows in austerity. How come, you are present here, as if to frighten the animals and other creatures roaming this forest?
This translation covers verses 3.5–3.6 together.
HinglishHindi is translated together with verse 3.3
3.6VR-4-3-6
देशम् कथम् इमम् प्राप्तौ भवन्तौ वर वर्णिनौ ।
त्रासयन्तौ मृग गणान् अन्याम् च वन चारिणः ॥
deśam katham imam prāptau bhavantau vara varṇinau |
trāsayantau mṛga gaṇān anyām ca vana cāriṇaḥ ||
Hindi
Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘आपके शरीर की कान्ति बड़ी सुन्दर है। आप दोनों इस वन्य प्रदेश में किसलिये आये हैं। वन में विचरने वाले मृगसमूहों तथा अन्य जीवों को भी त्रास देते पम्पासरोवर के तटवर्ती वृक्षों को सब ओर से देखते और इस सुन्दर जलवाली नदी-सरीखी पम्पा को सुशोभित करते हुए आप दोनों वेगशाली वीर कौन । हैं? आपके अङ्गों की कान्ति सुवर्ण के समान प्रकाशित होती है। आप दोनों बड़े धैर्यशाली दिखायी देते हैं। आप दोनों के अङ्गों पर चीर वस्त्र शोभा पाता है। आप दोनों लंबी साँस खींच रहे हैं। आपकी भुजाएँ विशाल हैं। आप अपने प्रभाव से इस वन के प्राणियों को पीड़ा दे रहे हैं। बताइये, आपका क्या परिचय है ?
This Hindi translation covers verses 3.6–3.8 together.
HinglishWord meanings are shown with verse 3.5English is translated together with verse 3.5
Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पम्पातीररुहान् वृक्षान्trees on the bank of Pampaसमन्ततःall overवीक्षमाणौlooking atशुभजलाम्auspicious waterइमाम्thisनदीम्riverशोभयन्तौenhancing the beautyतपस्विनौasceticsधैर्यवन्तौcourageousसुवर्णाभौof golden complexionचीरवाससौrobed in barkनिःश्वसन्तौsighingवरभुजौwith handsome shouldersइमाःtheseप्रजाःcreaturesपीडयन्तौterrifyingयुवाम्youth
Translation
M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Gazing at the trees on the bank of Pampa, you both appear in brilliant complexion as if to enhance the beauty of the auspicious river water. Though young, courageous and with handsome shoulders, you seem to sigh in exhaustion. And though you look like ascetics robed in bark, you seem to terrify these creatures.
This translation covers verses 3.7–3.8 together.
HinglishHindi is translated together with verse 3.6
Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सिंहविप्रेक्षितौhave the gaze of lionsवीरौheroesमहाबलविक्रमौboth mighty strong warriorsशक्रचापनिभे चापेbows resembling rainbowहीत्वाholdingशत्रुसूदनौdestroyers of enemiesश्रीमन्तौmagnificientरूपसम्पन्नौvery handsomeवृषभश्रेष्ठविक्रमौendowed with the valour of excellent bullsहस्तिहस्तोपमभुजौshoulders like elephant trunksद्युतिमन्तौbright नरर्षभौ best among men
Translation
M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Having the gaze of a lion, both of you are heroic in your stance. As each of you hold a bow resembling the rainbow, you seem to be mighty warriors eager to annihilate the enemies. With the valour of superior bulls and your shoulders resembling elephant's trunks, you look magnificent, handsome and brilliant. (No doubt,) you are the best among the humans.
This translation covers verses 3.9–3.10 together.
Hindi
Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘आप दोनों वीरों की दृष्टि सिंह के समान है। आपके बल और पराक्रम महान् हैं। इन्द्र-धनुष के समान महान् शरासन धारण करके आप शत्रुओं को नष्ट करने की शक्ति रखते हैं
Hinglish
3.10VR-4-3-10
श्रीमन्तौ रूप संपन्नौ वृषभ श्रेष्ठ विक्रमौ ।
हस्ति हस्त उपम भुजौ द्युतिमन्तौ नरर्षभौ ॥
Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘आप कान्तिमान् तथा रूपवान् हैं। आप विशालकाय साँड़ के समान मन्दगति से चलते हैं।आप दोनों की भुजाएँ हाथी की ड़ के समान जान पड़ती हैं। आप मनुष्यों में श्रेष्ठ और परम तेजस्वी हैं
HinglishWord meanings are shown with verse 3.9English is translated together with verse 3.9
3.11VR-4-3-11
प्रभया पर्वत इन्द्रः असौ युवयोः अवभासितः ।
राज्य अर्हौ अमर प्रख्यौ कथम् देशम् इह आगतौ ॥
Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अयमthisपर्वतेन्द्रःlord of mountainsयुवयोःyoungप्रभयाradiantअवभासितःreflectingराज्यार्हौdeserve to be sovereignsअमरप्रख्यौresembling godsइहhereदेशम्to this placeकथम्howआगतौcome
Translation
M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'You are young and radiant like the gods. This king of mountains (Rishyamuka) dazzles with your brilliance. Although you deserve to be sovereigns, how is it that you are here (into the forest)?
Hindi
Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘आप दोनों की प्रभा से गिरिराज ऋष्यमूक जगमगा रहा है। आप लोग देवताओं के समान पराक्रमी और राज्य भोगने के योग्य हैं। भला, इस दुर्गम वनप्रदेश में आपका आगमन कैसे सम्भव हुआ
Hinglish
3.12VR-4-3-12
पद्म पत्र ईक्षणौ वीरौ जटा मण्डल धारिणौ ।
अन्योन्य सदृशौ वीरौ देव लोकात् इह आगतौ ॥
Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पद्मपत्रेक्षणौhaving eyes like lotus petalsवीरौwarriorsजटामण्डलधारिणौwith matted hairअन्योन्यसदृशौresembling each otherदेवलोकात्from the world of godsआगतौhave come hereवीरौheroesयदृच्छयाincidentallyवसुन्धराम्to the earthसम्प्राप्तौcomeचन्द्रसूर्याविवlike Sun and Moonविशालवक्षसौbroadchestedवीरौwarriorsदेवरूपिणौresembling godsमानुषौmenसिंहस्कन्धौhaving shoulders like that of a lionमहोत्साहौvery energeticसमदौmajesticगोवृषौ इवbullslike
Translation
M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Both of you appear alike, with eyes like lotus petals and locks of matted hair. You look like heroes descending from the world of the gods. You look like the Sun and the Moon dropped incidentally on this earth. With shoulders like those of a lion and the majesty of energetic bulls, you broadchested warriors appear like divine beings, though in fact humans.
This translation covers verses 3.12–3.13 together.
Hindi
Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘आपके नेत्र प्रफुल्ल कमल-दल के समान शोभा पाते हैं। आपमें वीरता भरी है। आप दोनों अपने मस्तक पर जटामण्डल धारण करते हैं और दोनों ही एक-दूसरे के समान हैं। वीरो! क्या आप देवलोक से यहाँ पधारे हैं?
Hinglish
3.13VR-4-3-13
यदृच्छयेव संप्राप्तौ चन्द्र सूर्यौ वसुंधराम् ।
विशाल वक्षसौ वीरौ मानुषौ देव रूपिणौ ॥
Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘आप दोनों को देखकर ऐसा जान पड़ता है, मानो चन्द्रमा और सूर्य स्वेच्छा से ही इस भूतल पर उतर आये हैं। आपके वक्षःस्थल विशाल हैं। मनुष्य होकर भी आपके रूप देवताओं के तुल्य हैं
HinglishWord meanings are shown with verse 3.12English is translated together with verse 3.12
3.14VR-4-3-14
सिंह स्कन्धौ महा उत्साहौ समदौ इव गोवृषौ ।
आयताः च सुवृत्ताः च बाहवः परिघोपमाः ॥
siṃha skandhau mahā utsāhau samadau iva govṛṣau |
āyatāḥ ca suvṛttāḥ ca bāhavaḥ parighopamāḥ ||
Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
आयताश्चlongसुवृत्ताश्चwellroundedपरिघोपमाःlike the iron clubsसर्वभूषणभूषार्हाःworthy of all ornamentsबाहवःshouldersकिमर्थम्why is itन विभूषिताःnot bedecked.
Translation
M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Your long arms and spherelike shoulders appear as strong as iron clubs. Although they deserve to be decked with ornaments, how is it they are unadorned?
Hindi
Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘आपके कंधे सिंह के समान हैं। आपमें महान् उत्साह भरा हुआ है। आप दोनों मदमत्त साँड़ों के समान प्रतीत होते हैं। आपकी भुजाएँ विशाल, सुन्दर, गोल-गोल और परिघ के समान सुदृढ़ हैं। ये समस्त आभूषणों को धारण करने के योग्य हैं तो भी आपने इन्हें विभूषित क्यों नहीं किया है ? मैं तो समझता हूँ कि आप दोनों समुद्रों और वनों से युक्त तथा विन्ध्य और मेरु आदि पर्वतों से विभूषित इस सारी पृथ्वी की रक्षा करने के योग्य हैं
This Hindi translation covers verses 3.14–3.15 together.
Hinglish
3.15VR-4-3-15
सर्व भूषण भूषार्हाः किम् अर्थम् न विभूषिताः ।
उभौ योग्यौ अहम् मन्ये रक्षितुम् पृथिवीम् इमाम् ॥
sarva bhūṣaṇa bhūṣārhāḥ kim artham na vibhūṣitāḥ |
ubhau yogyau aham manye rakṣitum pṛthivīm imām ||
Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
उभौbothअहम्Iइमाम्thisससागरवनाम्with seas and forestsविन्ध्यमेरुविभूषिताम्adorned with mountains of Vindhya and Meruकृत्स्नाम्entireपृथिवीम्earthरक्षितुम्to ruleयोग्यौfitमन्येI think
Translation
M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'To me, you both deserve to rule the entire earth encompassed by seas and forests and adorned with mountains like Vindhya and Meru.
HinglishHindi is translated together with verse 3.14
3.16VR-4-3-16
स सागर वनाम् कृत्स्नाम् विन्ध्य मेरु विभूषिताम् ।
इमे च धनुषी चित्रे श्लक्ष्णे चित्र अनुलेपने ॥
sa sāgara vanām kṛtsnām vindhya meru vibhūṣitām |
ime ca dhanuṣī citre ślakṣṇe citra anulepane ||
Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
चित्रेwonderfulश्लक्ष्णेattractive onesचित्रानुलेपनेsmeared with wonderful unguentsइमे धनुषी चboth these bows tooइन्द्रस्यIndra'sहेमविभूषितेdecorated with goldवज्रे यथाlike thunderboltप्रकाशेतेglow
Translation
M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Smeared with wonderful unguents, (your) bows look very attractive. And they glow very much like Indra's golden thunderbolt.
Hindi
Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘आपके ये दोनों धनुष विचित्र, चिकने तथा अद्भुत अनुलेपन से चित्रित हैं। इन्हें सुवर्ण से विभूषित किया गया है; अतः ये इन्द्र के वज्र के समान प्रकाशित हो रहे हैं
Hinglish
3.17VR-4-3-17
प्रकाशेते यथा इन्द्रस्य वज्रे हेम विभूषिते ।
संपूर्णाः च शितैः बाणैः तूणाः च शुभ दर्शनाः ॥
prakāśete yathā indrasya vajre hema vibhūṣite |
saṃpūrṇāḥ ca śitaiḥ bāṇaiḥ tūṇāḥ ca śubha darśanāḥ ||
Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
शुभदर्सनाःbeautiful to look atतूणाश्चquivers alsoजीवितान्तकरैःthose which can put an end to lifeघोरैःwith terribleश्श्वसद्भिरिवlike hissingपन्नगैरिवsnakesबाणैःwith arrowsसम्पूर्णाश्चtotally filled with
Translation
M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'(Your) quivers also appear beautiful, for they are fully filled with sharp and deadly arrows which look like the hissing of dreadful snakes
Hindi
Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘प्राणों का अन्त कर देने वाले सर्पो के समान भयंकर तथा प्रकाशमान तीखे बाणों से भरे हुए आप दोनों के तूणीर बड़े सुन्दर दिखायी देते हैं’
Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महाप्रमाणौof huge sizeविस्तीर्णौlong and broadतप्तहाटकभूषितौencrusted with shining pure goldएतौthese twoखडगौswordsनिर्मुक्ताविव पन्नगौlike the snakes that have shed their sloughsविराजेतेshine
Translation
M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'(Your) long and broad swords appear very huge in size. Being encrusted with pure gold, they glitter brilliant like snakes in hyberation.
Hindi
Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘आपके ये दोनों खड्ग बहुत बड़े और विस्तृत हैं। इन्हें पक्के सोने से विभूषित किया गया है। ये दोनों केंचुल छोड़कर निकले हुए सो के समान शोभा पाते
khaḍgau etau virājete nirmukta bhujagau iva |
evam mām paribhāṣantam kasmād vai na abhi bhāṣataḥ ||
Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
एवम्in that wayपरिभाषन्तम्talking to youमाम्to meकस्मात्whyनाभिभाषथःnot replyingसुग्रीवो नामSugriva by nameवीरःwarriorधर्मात्माrighteousकश्चित्some oneवानरयूथपःchief of monkeysभ्रात्राby brotherविनिकृतःis aggrievedदुःखितःgrievedजगत्world overस भ्रमतिroaming about
Translation
M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Why are you silent while I am talking? (I am here to apprise ) about a great and righteous warrior Sugriva, the chief of the troop of monkeys, sadly wandering all over the land here, banished by his brother
This translation covers verses 3.19–3.20 together.
Hindi
Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वीरो! इस तरह मैं बारम्बार आपका परिचय पूछ रहा हूँ, आपलोग मुझे उत्तर क्यों नहीं दे रहे हैं? यहाँ सुग्रीव नामक एक श्रेष्ठ वानर रहते हैं, जो बड़े धर्मात्मा और वीर हैं। उनके भाई वाली ने उन्हें घर से निकाल दिया है। इसलिये वे अत्यन्त दुःखी होकर सारे जगत् में मारे-मारे फिरते हैं
This Hindi translation covers verses 3.19–3.20 together.
Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महात्मनाby the greatवानरमुख्यानाम्best of monkeysराज्ञाby the kingतेन सुग्रीवेणby such Sugrivaप्रेषितःI am sentप्राप्तःcame hereअहम्Iहनुमान्नामHanumanवानरःmonkey
Translation
M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'I am a monkey called Hanuman. I am here sent by great king Sugriva, the best of monkeys.
Hindi
Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘उन्हीं वानरशिरोमणियों के राजा महात्मा सुग्रीव के भेजने से मैं यहाँ आया हूँ। मेरा नाम हनुमान् है। मैं भी वानरजाति का ही हूँ
Hinglish
3.22VR-4-3-22
युवाभ्याम् स हि धर्मात्मा सुग्रीवः सख्यम् इच्छति ।
तस्य माम् सचिवम् वित्तम् वानरम् पवनात्मजम् ॥
yuvābhyām sa hi dharmātmā sugrīvaḥ sakhyam icchati |
tasya mām sacivam vittam vānaram pavanātmajam ||
Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
धर्मात्माrighteousसः सुग्रीवःthat Sugrivaयुवाभ्याम्with you bothसख्यमfriendshipइच्छतिdesiresमाम्myselfसुग्रीवप्रियकाम्ययाfor the wellbeing of Sugrivaभिक्षुरूपप्रतिच्छन्नम्disguised like a mendicantतस्यhisसचिवम्ministerऋष्यमूकात्from Rishyamukaइहhereप्राप्तम्reachedकामगम्can go whereever I desireकामरूपिणम्can assume whatever form I desireपवनात्मजम्son of the windgodवानरम्monkeyवित्तम्you may know
Translation
M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The righteous Sugriva wishes to make friendship with both of you. For his wellbeing I came here disguised as a mendicant from Rishyamuka mountain. I am a monkey, son of the Windgod and minister to Sugriva. I can assume any form at my free will and go anywhere I like'.
This translation covers verses 3.22–3.23 together.
Hindi
Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘धर्मात्मा सुग्रीव आप दोनों से मित्रता करना चाहते हैं। मुझे आपलोग उन्हीं का मन्त्री समझें। मैं वायुदेवता का वानरजातीय पुत्र हूँ। मेरी जहाँ इच्छा हो, जा सकता हूँ और जैसा चाहूँ, रूप धारण कर सकता हूँ। इस समय सुग्रीव का प्रिय करने के लिये भिक्षु के रूप में अपने को छिपाकर मैं ऋष्यमूक पर्वत से यहाँपर आया हूँ’
This Hindi translation covers verses 3.22–3.23 together.
Hinglish
3.23VR-4-3-23
भिक्षु रूप प्रति च्छन्नम् सुग्रीव प्रिय कारणात् ।
ऋश्यमूकात् इह प्राप्तम् कामगम् कामचारिणम् ॥
HinglishWord meanings are shown with verse 3.22English is translated together with verse 3.22Hindi is translated together with verse 3.22
3.24VR-4-3-24
एवम् उक्त्वा तु हनुमाम् तौ वीरौ राम लक्ष्मणौ ।
वाक्यज्ञो वाक्य कुशलः पुनः न उवाच किंचन ॥
evam uktvā tu hanumām tau vīrau rāma lakṣmaṇau |
vākyajño vākya kuśalaḥ punaḥ na uvāca kiṃcana ||
Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वाक्यज्ञौgood at speakingवाक्यकुशलःeloguentहनुमान्Hanumanवीरौtwo heroesतौbothरामलक्ष्मणौRama and Lakshmanaएवम्in that wayउक्त्वाhaving saidपुनःagainकिञ्चनanything moreनोवाचdid not speak
Translation
M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe eloquent Hanuman, having spoken thus to both Rama and Lakshmana, good at speaking, said no more.
Hindi
Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उन दोनों भाई वीरवर श्रीराम और लक्ष्मण से ऐसा कहकर बातचीत करने में कुशल तथा बात का मर्म समझने में निपुण हनुमान् चुप हो गये; फिर कुछ न बोले
M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHaving heard him, the Illustrious Rama cheerfully said to brother Lakshmana standing nearby:
Hindi
Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)उनकी यह बात सुनकर श्रीरामचन्द्रजी का मुख प्रसन्नता से खिल उठा। वे अपने बगल में खड़े हुए छोटे भाई लक्ष्मण से इस प्रकार कहने लगे-
sacivo ayam kapīndrasya sugrīvasya mahātmanaḥ |
tam eva kāṅkṣamāṇasya mama antikam iha āgataḥ ||
Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
कपीन्द्रस्यof the lord of monkeysमहात्मनःof great selfसुग्रीवस्यSugriva'sसचिवःministerअयम्thisतमेवhim onlyकाङ्क्षमाणस्यas I wish to seeममto meसमीपम्near byइहhereआगतःhas come
Translation
M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Here is minister to Sugriva, the great chief of monkeys whom I wish to see.
Hindi
Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सुमित्रानन्दन! ये महामनस्वी वानरराज सुग्रीव के सचिव हैं और उन्हीं के हित की इच्छा से यहाँ मेरे पास आये हैं
Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सौमित्रेO Saumitriवाक्यज्ञम्knows how to talkस्नेहयुक्तम्in a friendly wayअरिन्दमम्conqueror of enemiesसुग्रीवसचिवम्Sugriva's ministerतं कपिम्this monkeyमधुरैःpleasantवाक्यैःwordsअभिभाषस्वreply well .
Translation
M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O Saumitri, conqueror of enemies this monkey, Sugriva's minister, is skilled in friendly communication. Reply to him in words gentle and sweet.
Hindi
Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘लक्ष्मण! इन शत्रुदमन सुग्रीवसचिव कपिवर हनुमान् से, जो बात के मर्म को समझने वाले हैं, तुम स्नेहपूर्वक मीठी वाणी में बातचीत करो
Hinglish
3.28VR-4-3-28
न अन् ऋग्वेद विनीतस्य न अ\-\-यजुर्वेद धारिणः ।
न अ\-\-साम वेद विदुषः शक्यम् एवम् विभाषितुम् ॥
na an ṛgveda vinītasya na a\-\-yajurveda dhāriṇaḥ |
na a\-\-sāma veda viduṣaḥ śakyam evam vibhāṣitum ||
Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अनृग्वेदविदुषःnot trained in Rigvedaएवम्in that wayभाषितुम्to talkन शक्यम्not possibleअयजुर्वेद्धारिणःnot a scholar in Yajurvedaनnotअसामवेदविदुषःnot a scholar in Samavedaनnot
Translation
M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Unless wellversed in Rigveda, Yajurveda and Samaveda, for sure, it is not possible for anyone to articulate so well.
Hindi
Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)जिसे ऋग्वेद की शिक्षा नहीं मिली, जिसनेयजुर्वेद का अभ्यास नहीं किया तथा जो सामवेद का विद्वान् नहीं है, वह इस प्रकार सुन्दर भाषा में वार्तालाप नहीं कर सकता
nūnam vyakaraṇam kṛtsnam anena bahudhā śrutam |
bahu vyāharatā anena na kiṃcit apa śabditam ||
Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नूनम्surelyअनेनby himकृत्स्नम्entireव्याकरणम्grammarबहुधाin many waysश्रुतम्studiedबहुmuchव्याहरताspokenअनेनby himकिञ्चित्even a littleअपशब्दितम्wrong pronunciation
Translation
M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Surely, he seems to have studied well the whole of grammar, for there is not a single mispronunciation in his entire speech.
Hindi
Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘निश्चय ही इन्होंने समूचे व्याकरण का कई बार स्वाध्याय किया है; क्योंकि बहुत-सी बातें बोल जाने पर भी इनके मुँह से कोई अशुद्धि नहीं निकली
Hinglish
3.30VR-4-3-30
न मुखे नेत्रयोः च अपि ललाटे च भ्रुवोः तथा ।
अन्येषु अपि च सर्वेषु दोषः संविदितः क्वचित् ॥
na mukhe netrayoḥ ca api lalāṭe ca bhruvoḥ tathā |
anyeṣu api ca sarveṣu doṣaḥ saṃviditaḥ kvacit ||
Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मुखेin his faceनेत्रयोर्वापिin the eyes orललाटेon the foreheadतथाlikewiseभ्रुवोbetween the eyebrowsअन्येष्वपि चor anywhereगात्रेषुparts of bodyक्वचित्even a littleदोषःfaultन संविदितःnot found
Translation
M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetNo fault can be found in his face, eyes, forehead, between the eyebrows or any other part of his body (during his expression).
Hindi
Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सम्भाषण के समय इनके मुख, नेत्र, ललाट, भौंह तथा अन्य सब अङ्गों से भी कोई दोष प्रकट हुआ हो, ऐसा कहीं ज्ञात नहीं हुआ
Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वाक्यम्sentencesअविस्तरम्not too elaborateअसन्दिग्धम्not ambiguousअविलम्भितम्not draggingअद्रुतम्not fastउरस्थम्raised in his chestकण्ठगम्from the throatमध्यमेmediumस्वरेtone
Translation
M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHis sentences are not too elaborate, not ambiguous, not dragging, not fast, raised in the chest or throat, in a medium tone.
Hindi
Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इन्होंने थोड़े में ही बड़ी स्पष्टता के साथ अपना अभिप्राय निवेदन किया है। उसे समझने में कहीं कोई संदेह नहीं हुआ है। रुक-रुककर अथवा शब्दों या अक्षरों को तोड़-मरोड़कर किसी ऐसे वाक्य का उच्चारण नहीं किया है, जो सुनने में कर्णकटु हो। इनकी वाणी हृदय में मध्यमारूप से स्थित है और कण्ठ से बैखरीरूप में प्रकट होती है, अतः बोलते समय इनकी आवाज न बहुत धीमी रही है न बहुत ऊँची मध्यम स्वर में ही इन्होंने सब बातें कहीं हैं
Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
संस्कारक्रमसम्पन्नाम्refinedअद्रुताम्not too fastअविलम्बिताम्not too slowकल्याणीम्auspiciousहृदयहारिणीम्captivating the heartवाचम्languageउच्चारयतिspeaks
Translation
M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'His words are auspicious. They are refined. Neither fast nor slow, his utterances captivate the heart.
Hindi
Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘ये संस्कार’ और क्रम से सम्पन्न, अद्भुत, अविलम्बित तथा हृदय को आनन्द प्रदान करने वाली कल्याणमयी वाणी का उच्चारण करते हैं
Hinglish
3.33VR-4-3-33
अनया चित्रया वाचा त्रिस्थान व्यंजनस्थयाः ।
कस्य न आराध्यते चित्तम् उद्यत् असे अरेः अपि ॥
anayā citrayā vācā tristhāna vyaṃjanasthayāḥ |
kasya na ārādhyate cittam udyat ase areḥ api ||
Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
त्रिस्थानव्यञ्जनस्थयाdelivered from the bottom of his chest, throat and headचित्रयाwith a wonderfulअनयाby thisवाचाby wordsउद्यतासेःholding a swordअरेरपिof even an enemyकस्यwhoseचित्तम्mindनाराध्यतेwill not be pleased?
Translation
M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'His colourful words flow from all the three sources: the bottom of his bosom, his throat and his head. Whose mind will not adore them even if one happens to be an enemy holding a sword?
Hindi
Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘हृदय, कण्ठ और मूर्धा—इन तीनों स्थानों द्वारा स्पष्टरूप से अभिव्यक्त होने वाली इनकी इस विचित्र वाणी को सुनकर किसका चित्त प्रसन्न न होगा। वध करने के लिये तलवार उठाये हुए शत्रु का हृदय भी इस अद्भुत वाणी से बदल सकता है
Hinglish
3.34VR-4-3-34
एवम् विधो यस्य दूतो न भवेत् पार्थिवस्य तु ।
सिद्ध्यन्ति हि कथम् तस्य कार्याणाम् गतयोऽनघ ॥
evam vidho yasya dūto na bhavet pārthivasya tu |
siddhyanti hi katham tasya kāryāṇām gatayo'nagha ||
Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अनघsinlessयस्यwhosoeverपार्थिवस्यof a kingदूतःambassadorएवंविधःin that wayन भवेत्not beingतस्यhisगतयःin the pastकथम्howसिध्यन्तिwould have accomplished
Translation
M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O sinless one, how can a king, whoever he be, not accomplish his goal in the past with such an ambassador?
Hindi
Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘निष्पाप लक्ष्मण ! जिस राजा के पास इनके समान दूत न हो, उसके कार्यों की सिद्धि कैसे हो सकती है
Hinglish
3.35VR-4-3-35
एवम् गुण गणैर् युक्ता यस्य स्युः कार्य साधकाः ।
तस्य सिद्ध्यन्ति सर्वेऽर्था दूत वाक्य प्रचोदिताः ॥
Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
यस्यwhosoeverएवं गुणगणैःsuch qualitiesयुक्ताःare endowedकार्यसाधकाःwho can accomplish tasksस्युःthey may beतस्यhisसर्वेallआर्थाःobjectsदूतवाक्यप्रचोदिताःguided by the ambassador's skill of speakingसिध्यन्तिwill be achieved.
Translation
M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetWhoever has such great taskmasters of great qualities as their envoys, can have all their goals accomplished, driven by their diplomatic skills.
Hindi
Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जिसके कार्यसाधक दूत ऐसे उत्तम गुणों से युक्त हों, उस राजा के सभी मनोरथ दूतों की बातचीत से ही सिद्ध हो जाते हैं
Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
एवम्in that wayउक्तःhaving been instructedवाक्यज्ञःskilled in speechसौमित्रिःSaumitriवाक्यज्ञम्good at speakingपवनात्मजम्son of the windgodसुग्रीवसचिवम्minister of Sugrivaकपिम्monkeyअभ्यभाषतreplied
Translation
M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThus instructed, Saumitri who was equally skilled in speach replied to Sugriva's minister, son of the Windgod
Hindi
Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)श्रीरामचन्द्रजी के ऐसा कहने पर बातचीत की कला जानने वाले सुमित्रानन्दन लक्ष्मण बात का मर्म समझने वाले पवनकुमार सुग्रीवसचिव कपिवर हनुमान् से इस प्रकार बोले-
Hinglish
3.37VR-4-3-37
विदिता नौ गुणा विद्वन् सुग्रीवस्य महात्मनः ।
तम् एव च अवाम् मार्गावः सुग्रीवम् प्लवगेश्वरम् ॥
viditā nau guṇā vidvan sugrīvasya mahātmanaḥ |
tam eva ca avām mārgāvaḥ sugrīvam plavageśvaram ||
Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
विद्वन्learnedमहात्मनःgreatसुग्रीवस्यSugriva'sगुणाःvirtuesनौfor both of usविदितौare knownअवाम्both of usल्पवगेश्वरम्lord of monkeysतमेवhim onlyमार्गावःare looking for
Translation
M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O learned Hanuman having heard about the virtues of great Sugriva, lord of the monkeys, we eagerly look forward to meeting him
Hindi
Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘विद्वन्! महामना सुग्रीव के गुण हमें ज्ञात हो चुके हैं। हम दोनों भाई वानरराज सुग्रीव की ही खोज में यहाँ आये हैं
Hinglish
3.38VR-4-3-38
यथा ब्रवीषि हनुमान् सुग्रीव वचनाद् इह ।
तत् तथा हि करिष्यावो वचनात् तव सत्तम ॥
yathā bravīṣi hanumān sugrīva vacanād iha |
tat tathā hi kariṣyāvo vacanāt tava sattama ||
Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सत्तमO virtuous oneहनुमन्Hanumanइहhereसुग्रीववचनात्by Sugriva's wordsयथाthoseब्रवीषिyou speakतत्thatतवyourवचनात्wordsतथाso alsoकरिष्यावःwe will do
Translation
M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O virtuous Hanuman we will do whatever you are saying, for it is the message of Sugriva.
Hindi
Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘साधुशिरोमणि हनुमान् जी! आप सुग्रीव के कथनानुसार यहाँ आकर जो मैत्री की बात चला रहे हैं, वह हमें स्वीकार है। हम आपके कहने से ऐसा कर सकते हैं’
Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पवनात्मजःHanumanकपिःmonkeyतस्यhisनिपुणम्skilfulतत् वाक्यम्those wordsनिशम्यlisteningप्रहृष्टरूपःpleased countenanceजयोपपत्तौon the successमनःmindसमाधायfixedतदाthenताभ्याम्with both of themसख्यम्friendshipकर्तुम्to makeइयेषwishes
Translation
M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetPleased with Lakshmana's words spoken in a skilful manner, Hanuman, the monkey son of the Windgod, resolved to make friendship with them. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे तृतीयस्सर्गः।। Thus ends the third sarga of Kishkindakanda of the Holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.
Hindi
Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)लक्ष्मण के यह स्वीकृतिसूचक निपुणतायुक्त वचन सुनकर पवनकुमार कपिवर हनुमान् बड़े प्रसन्न हुए। उन्होंने सुग्रीव की विजयसिद्धि में मन लगाकर उस समय उन दोनों भाइयों के साथ उनकी मित्रता करने की इच्छा की