Ramayana · Sarga 4.28

Sarga 28

सर्गः 28

Rama describes the beauty of the rainy season to Lakshmana

Text
In this chapterSanskrit allTransliteration allEnglish allHindi allWord meanings allHinglish none yetMissing layers are left empty, never guessed.
28.1VR-4-28-1

स तदा वालिनम् हत्वा सुग्रीवम् अभिषिच्य च । वसन् माल्यवतः पृष्टे रामो लक्ष्मणम् अब्रवीत् ॥

sa tadā vālinam hatvā sugrīvam abhiṣicya ca | vasan mālyavataḥ pṛṣṭe rāmo lakṣmaṇam abravīt ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वालिनम्Valiहत्वाkilledसुग्रीवम्Sugrivaअभिषिच्यinstalledतदाthenमाल्यवतःmountain Malyavanपृष्ठेonवसन्resideसः रामःRamaलक्ष्मणम्Lakshmanaअब्रवीत्spoke.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAfter the killing of Vali and installation of Sugriva as king, Rama arrived at mountain Malyavan to reside.He said to Lakshmana:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)इस प्रकार वाली का वध और सुग्रीव का राज्याभिषेक करने के अनन्तर माल्यवान् पर्वत के पृष्ठभाग में निवास करते हुए श्रीरामचन्द्रजी लक्ष्मण से कहने लगे—

Hinglish
28.2VR-4-28-2

अयम् स कालः संप्राप्तः समयो अद्य जल आगमः । संपश्य त्वम् नभो मेघैः संवृतम् गिरि संनिभैः ॥

ayam sa kālaḥ saṃprāptaḥ samayo adya jala āgamaḥ | saṃpaśya tvam nabho meghaiḥ saṃvṛtam giri saṃnibhaiḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सः अयम्thisकालःtimeसम्प्राप्तःstartedअद्यnowजलागमः समयःtime of rainy seasonगिरिसन्निभैःlike mountainsमेघैःby cloudsसंवृतम्coveredनभःskyत्वम्youसम्पश्यsee.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Now that the rainy season has started, see the sky covered with mountainlike (huge) clouds.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सुमित्रानन्दन! अब यह जल की प्राप्ति कराने वाला वह प्रसिद्ध वर्षाकाल आ गया। देखो, पर्वत के समान प्रतीत होने वाले मेघों से आकाशमण्डल आच्छन्न हो गया है

Hinglish
28.3VR-4-28-3

नव मास धृतम् गर्भम् भास्करस्य गभस्तिभिः । पीत्वा रसम् समुद्राणाम् द्यौः प्रसूते रसायनम् ॥

nava māsa dhṛtam garbham bhāskarasya gabhastibhiḥ | pītvā rasam samudrāṇām dyauḥ prasūte rasāyanam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
द्यौःskyभास्करस्यSun'sगभस्तिभिःwith rays of sunlightसमुद्राणाम्from oceansरसम्waterपीत्वाdrunkनवमासधृतम्borne for nine monthsरसायनम्the base for all juicesगर्भम्wombप्रसूतेis delivering.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The sky has drained the water from the oceans through the Sun's rays and has borne it for nine months (from Kartika to Asarha) in its womb. It delivers water which is the base for all juices.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘यह आकाशस्वरूपा तरुणी सूर्य की किरणों द्वारा समुद्रों का रस पीकर कार्तिक आदि नौ मासों तक धारण किये हुए गर्भ के रूप में जलरूपी रसायन को जन्म दे रही है

Hinglish
28.4VR-4-28-4

शक्यम् अंबरम् आरुह्य मेघ सोपान पंक्तिभिः । कुटज अर्जुन मालाभिः अलंकर्तुम् दिवाकरम् ॥

śakyam aṃbaram āruhya megha sopāna paṃktibhiḥ | kuṭaja arjuna mālābhiḥ alaṃkartum divākaram ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मेघसोपानपङ्क्तिभिःby the stairway of cloudsअम्बरम्skyआरुह्यclimbingदिवाकरम्Sunकुटजार्जुनमालाभिःwith garlands of kutaja and arjuna flowersअलङ्कर्तुम्to decorateशक्यम्is possible.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'It is possible to climb up to the sky on the stairs formed by the clouds and decorate the Sungod with garlands made of kutaja and arjuna flowers.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इस समय मेघरूपी सोपानपंक्तियों (सीढ़ियों) द्वारा आकाश में चढ़कर गिरिमल्लिका और अर्जुनपुष्प की मालाओं से सूर्यदेव को अलंकृत करना सरल-सा हो गया है

Hinglish
28.5VR-4-28-5

संध्या राग उत्थितैः ताम्रैः अंतेषु अधिक पाण्डुरैः । स्निग्धैः अभ्र पट च्छेदैः बद्ध व्रणम् इव अंबरम् ॥

saṃdhyā rāga utthitaiḥ tāmraiḥ aṃteṣu adhika pāṇḍuraiḥ | snigdhaiḥ abhra paṭa cchedaiḥ baddha vraṇam iva aṃbaram ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सन्ध्यारागोत्थितैःowing to the touch of the radiance of the evening Sunताम्रैःwith red colourअन्तेष्वधिकin the tingeपाण्डुरैःwith pale white colourस्निग्धैःshiningअभ्रपटच्छेदैःpieces of cloth of cloudsअम्बरम्skyबद्धव्रणम् इवappears like a bandaged wound.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The sky looks as though its wounds are dressed with pale white moistureladen bandage cloths of clouds, red in the border, tinged as they are with the glow of twilight.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘संध्याकाल की लाली प्रकट होने से बीच में लाल तथा किनारे के भागों में श्वेत एवं स्निग्ध प्रतीत होने वाले मेघखण्डों से आच्छादित हुआ आकाश ऐसा जान पड़ता है, मानो उसने अपने घाव में रक्तरञ्जित सफेद कपड़ों की पट्टी बाँध रखी हो

Hinglish
28.6VR-4-28-6

मन्द मारुत निःश्वासम् संध्या चंदन रंजितम् । आपाण्डु जलदम् भाति काम आतुरम् इव अंबरम् ॥

manda māruta niḥśvāsam saṃdhyā caṃdana raṃjitam | āpāṇḍu jaladam bhāti kāma āturam iva aṃbaram ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मन्दमारुतनिश्वासम्sighing with gentle windsसन्ध्याचन्दनरञ्जितम्reddened with sandalpaste of evening twilightआपाण्डुजलदम्with ashcoloured cloudsअम्बरम्skyभातिappearsकामातुरंpassionate lover.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The sky with its gentle winds as its sighs, its ash coloured clouds (suggestive of a pale face) painted with red sandalpaste in the form of glow of twilight appears like a passionate lover.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मन्द-मन्द हवा निःश्वास-सी प्रतीत होती है, संध्याकाल की लाली लाल चन्दन बनकर ललाट आदि अङ्गों को अनुरञ्जित कर रही है तथा मेघरूपी कपोल कुछ-कुछ पाण्डुवर्ण का प्रतीत होता है। इस तरह यह आकाश कामातुर पुरुष के समान जान पड़ता है

Hinglish
28.7VR-4-28-7

एषा घर्म परिक्लिष्टा नव वारि परिप्लुता । सीता इव शोक संतप्ता मही बाष्पम् विमुंचति ॥

eṣā gharma parikliṣṭā nava vāri pariplutā | sītā iva śoka saṃtaptā mahī bāṣpam vimuṃcati ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
घर्मपरिक्लिष्टाscorched by the heatनववारिपरिप्लुताflooded with fresh rain waterएषा महीthe earth that wayशोकसन्तप्ताburning with griefसीतेवlike Sitaबाष्पम्tearsविमुञ्चतिis shedding.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'This earth scorched by the heat and then flooded with fresh rain water, radiating heat, appears like my Sita shedding tears burning with grief.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जो ग्रीष्म-ऋतु में घाम से तप गयी थी, वह पृथ्वी वर्षाकाल में नूतन जल से भीगकर (सूर्य-किरणों से तपी और आँसुओं से भीगी हुई) शोकसंतप्त सीता की भाँति बाष्प विमोचन (उष्णता का त्याग अथवा अश्रुपात) कर रही है

Hinglish
28.8VR-4-28-8

मेघ उदर विनिर्मुक्ताः कर्पूर दल शीतलाः । शक्यम् अंजलिभिः पातुम् वाताः केतकि गन्धिनः ॥

megha udara vinirmuktāḥ karpūra dala śītalāḥ | śakyam aṃjalibhiḥ pātum vātāḥ ketaki gandhinaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मेघोदरविनिर्मुक्ताःreleased from the womb of cloudsकह्लारसुखशीतलाःgentle and cool as white lotusesकेतकिगन्धिनःcarrying the fragrance of Kethaka flowersवाताःwindsअञ्जलिभिःwith cupped palms alsoपातुम्for drinkingशक्यम्possible.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The winds released from the wombs of clouds, cool as the delicate touch of white lotuses,charged with the fragrance of ketaka flowers can be inhaled through the hollow of one's palms.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मेघ के उदर से निकली, कपूर की डली के समान ठंडी तथा केवड़े की सुगन्ध से भरी हुई इस बरसाती वायु को मानो अञ्जलियों में भरकर पीया जा सकता है

Hinglish
28.9VR-4-28-9

एष फुल्ल अर्जुनः शैलः केतकैः अधिवासितः । सुग्रीव इव शान्त अरिः धाराभिः अभिषिच्यते ॥

eṣa phulla arjunaḥ śailaḥ ketakaiḥ adhivāsitaḥ | sugrīva iva śānta ariḥ dhārābhiḥ abhiṣicyate ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
फुल्लार्जुनःarjuna flowersकेतकैःketaka flowersअधिवासितःfilled with fragranceएषः शैलःthis mountain that wayशान्तारिःtranquilled by the destruction of enemyसुग्रीव इवlike Sugrivaधाराभिःwith flowing waterअभिषिच्यतेis consecrated.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'This mountain scented by the fragrance of arjuna and ketaka flowers is bathed in rain water just as Sugriva, tranquilled by the destruction of the enemy is consecrated in streams of (sacred) waters.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)यह पर्वत, जिस पर अर्जुन के वृक्ष खिले हुए हैं तथा जो केवड़ों से सुवासित हो रहा है, शान्त हुए शत्रुवाले सुग्रीव की भाँति जल की धाराओं से अभिषिक्त हो रहा है

Hinglish
28.10VR-4-28-10

मेघ कृष्ण अजिन धरा धारा यज्ञ उपवीतिनः । मारुत आपूरित गुहाः प्राधीता इव पर्वताः ॥

megha kṛṣṇa ajina dharā dhārā yajña upavītinaḥ | māruta āpūrita guhāḥ prādhītā iva parvatāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मेघकृष्णाजिनधराःclouds of the colour of black antelope skinधारायज्ञोपवीतिनःstreams of water falling like sacred threadsमारुतापूरितगुहाःwinds in cavesपर्वताःmountainप्राधीता इवlike priests reciting (mantras).
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The mountains are covered with dark clouds which appear like the hide of the antelope. Streams of rain water flowing are like the sacred threads hanging down the shoulder and the sounds of wind filling the caves resemble the recitation of Vedas by priests. (These mountains are comparable to the brahmacharins engaged in the recitation of Vedas wearing antelopeskin and sacred threads).

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)मेघरूपी काले मृगचर्म तथा वर्षा की धारारूप यज्ञोपवीत धारण किये वायु से पूरित गुफा (या हृदय) वाले ये पर्वत ब्रह्मचारियों की भाँति मानो वेदाध्ययन आरम्भ कर रहे हैं

Hinglish
28.11VR-4-28-11

कशाभिः इव हैमीभिः विद्युद्भिः इव ताडितम् । अन्तः स्तनित निर्घोषम् सवेदनम् इव अंबरम् ॥

kaśābhiḥ iva haimībhiḥ vidyudbhiḥ iva tāḍitam | antaḥ stanita nirghoṣam savedanam iva aṃbaram ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
हैमीभिःby the goldenकशाभिरिवwhipsविद्युद्भि:by the lightningsताडितम्lashedस्तनितthunderनिर्घोषम्soundsअम्बरम्skyअन्तःinsideसवेदनमिवas if crying in severe pain.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The sky lashed with lightnings with whips of gold and emitting groans in the form of peals of thunder, appears as though crying in severe pain.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘ये बिजलियाँ सोने के बने हुए कोड़ों के समान जान पड़ती हैं। इनकी मार खाकर मानो व्यथित हुआ आकाश अपने भीतर व्यक्त हुई मेघों की गम्भीर गर्जना के रूप में आर्तनाद-सा कर रहा है

Hinglish
28.12VR-4-28-12

नील मेघ आश्रिता विद्युत् स्फुरंती प्रतिभाति मे । स्फुरंती रावणस्य अंके वैदेही इव तपस्विनी ॥

nīla megha āśritā vidyut sphuraṃtī pratibhāti me | sphuraṃtī rāvaṇasya aṃke vaidehī iva tapasvinī ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नीलमेघाश्रिताcoverd with dark cloudsस्फुरन्तीtriggering looks likeविद्युत्lightningरावणस्यRavana'sअङ्केfrom the lapस्फुरन्तीstrugglingतपस्विनीpitiable womanवैदेहीवlike Vaidehiमाto meप्रतिभातिappears.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The triggering of lightning in the dark clouds appears to me like austere Vaidehi struggling helplessly to get free from the lap of Ravana.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘नील मेघ का आश्रय लेकर प्रकाशित होती हुई यह विद्युत् मुझे रावण के अङ्क में छटपटाती हुई तपस्विनी सीता के समान प्रतीत होती है

Hinglish
28.13VR-4-28-13

इमाः ता मन्मथवताम् हिताः प्रतिहता दिशः । अनुलिप्ता इव घनैः नष्ट ग्रह निशा कराः ॥

imāḥ tā manmathavatām hitāḥ pratihatā diśaḥ | anuliptā iva ghanaiḥ naṣṭa graha niśā karāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मन्मथवताम्for the loversहिताःfavourableप्रतिहताःblockedनष्टग्रहनिशाकराःMoon or planets seized to appearइमाःthisताः दिशःdirectionsघनैःwith dense cloudsअनुलिप्ता इवas if smeared.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Smeared as it were with dense clouds and therefore blocked the directions in which planets including the Moon cease to appear are favourable to lovers. The Moon is said to accenuate the pangs of separation from one's ladylove. Hence the quarters in which the Moon and the stars are hidden by clouds, have been favourable to the lovelorn.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘बादलों का लेप लग जाने से जिनमें ग्रह, नक्षत्र और चन्द्रमा अदृश्य हो गये हैं, अतएव जो नष्ट-सी हो गयी है जिनके पूर्व, पश्चिम आदि भेदों का विवेक लुप्त-सा हो गया है, वे दिशाएँ, उन कामियों को, जिन्हें प्रेयसी का संयोगसुख सुलभ है, हितकर प्रतीत होती हैं

Hinglish
28.14VR-4-28-14

क्वचित् बाष्प अभिसंरुद्धान् वर्ष आगम समुत्सुकान् । कुटजान् पश्य सौमित्रे पुष्टितान् गिरि सानुषु । मम शोक अभिभूतस्य काम सम्दीपनान् स्थितान् ॥

kvacit bāṣpa abhisaṃruddhān varṣa āgama samutsukān | kuṭajān paśya saumitre puṣṭitān giri sānuṣu | mama śoka abhibhūtasya kāma samdīpanān sthitān ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सौमित्रेO Saumitriक्वचित्at some placesबाष्पाभिसंरुद्धान्withered in the heat of water vapourवर्षागमसमुत्सुकान्welcome the fresh showers of rainगिरिसानुषुon slop of mountainsस्थितान्standingपुष्पितान्bloomedशोकाभिभूतस्यoverwhelmed with griefममmyकामसन्दीपनान्kindling my loveकुटजान्kutaja treesपश्यsee.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O Saumitri look at the kutaja flowers standing on the mountain slopes withered by the heat. They welcome the fresh showers of rain and rekindle passion in me even though my heart is overwhelmed with grief.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सुमित्रानन्दन ! देखो, इस पर्वत के शिखरों पर खिले हुए कुटज कैसी शोभा पाते हैं? कहीं तो पहली बार वर्षा होने पर भूमि से निकले हुए भाप से ये व्याप्त हो रहे हैं और कहीं वर्षा के आगमन से अत्यन्त उत्सुक (हर्षोत्फुल्ल) दिखायी देते हैं। मैं तो प्रिया-विरह के शोक से पीड़ित हूँ और ये कुटज पुष्प मेरी प्रेमाग्नि को उद्दीप्त कर रहे हैं

Hinglish
28.15VR-4-28-15

रजः प्रशांतम् स हिमो अद्य वायुःनिदाघ दोष प्रसराः प्रशांताः । स्थिता हि यात्रा वसुधा अधिपानाम्प्रवासिनो यांति नराः स्व देशान् ॥

rajaḥ praśāṃtam sa himo adya vāyuḥnidāgha doṣa prasarāḥ praśāṃtāḥ | sthitā hi yātrā vasudhā adhipānāmpravāsino yāṃti narāḥ sva deśān ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अद्यnowरजःdustप्रशान्तम्has settledवायुःwindसहिमःblowing with mistनिदाघदोषप्रसराःtorments of the heat of summerप्रशान्ताःpacifiedवसुधाधिपानाम्lords of earthयात्राexpeditionsस्थिता हिis stoppedप्रवासिनःthe travellers far offनराःmenस्वदेशान्to their own landयान्तिreach.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Now the dust has settled and the wind carrying mist is cool. The torments of summer have ceased. The expeditions of kings have come to a stop and the travellers return to their native land.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘धरती की धूल शान्त हो गयी। अब वायु में शीतलता आ गयी। गर्मी के दोषों का प्रसार बंद हो गया। भूपालों की युद्ध यात्रा रुक गयी और परदेशी मनुष्य अपने-अपने देश को लौट रहे हैं

Hinglish
28.16VR-4-28-16

संप्रस्थिता मानस वास लुब्धाःप्रिय अन्विताः संप्रति चक्रवाकः । अभीक्ष्ण वर्ष उदक विक्षतेषुयानानि मार्गेषु न संपतन्ति ॥

saṃprasthitā mānasa vāsa lubdhāḥpriya anvitāḥ saṃprati cakravākaḥ | abhīkṣṇa varṣa udaka vikṣateṣuyānāni mārgeṣu na saṃpatanti ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सम्प्रतिpresentlyमानसवासलुब्धाःdesiring to live in Manasa lakeसम्प्रस्थिताःstarted their journeyचक्रवाकाःthe chakravakasप्रियान्विताःunited with their loved onesअभीक्ष्णवर्षोदकविक्षतेषुdamaged by heavy rainsमार्गेषुon the roadsयानानिcartsन सम्पतन्तिnot move out.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Desirous of living in Manasa lake swans have set out on their journey and the chakravaka birds are now united with their mates. The carts move not on the roads damaged by heavy rains.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मानसरोवर में निवास के लोभी हंस वहाँ के लिये प्रस्थित हो गये। इस समय चकवे अपनी प्रियाओं से मिल रहे हैं। निरन्तर होने वाली वर्षा के जल से मार्ग टूट-फूट गये हैं, इसलिये उन पर रथ आदि नहीं चल रहे हैं

Hinglish
28.17VR-4-28-17

क्वचित् प्रकाशम् क्वचिद् अप्रकाशम्नभः प्रकीर्णा अंबु धरम् विभाति । क्वचित् क्वचित् पर्वत संनिरुद्धम्रूपम् यथा शान्त महार्णवस्य ॥

kvacit prakāśam kvacid aprakāśamnabhaḥ prakīrṇā aṃbu dharam vibhāti | kvacit kvacit parvata saṃniruddhamrūpam yathā śānta mahārṇavasya ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
प्रकीर्णाम्बुधरम्clouds scattered all over the skyक्वचित्in some placeप्रकाशम्flashingक्वचित्at some other placeअप्रकाशम्dullनभःthe skyक्वचित्क्वचित्here and thereपर्वतसन्निरुद्धम्obstructed by mountainsशान्तमहार्णवस्यlike unruffled oceanरूपं यथाappearing like thatविभातिglowing
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The sky which is visible here is not visible there due to clouds scattered. It looks bright (blue) here and dull there. It appears like an unruffled ocean interspersed with hills here and there.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘आकाश में सब ओर बादल छिटके हुए हैं। कहीं तो उन बादलों से ढक जाने के कारण आकाश दिखायी नहीं देता है और कहीं उनके फट जाने पर वह स्पष्ट दिखायी देने लगता है। ठीक उसी तरह जैसे जिसकी तरङ्गमालाएँ शान्त हो गयी हों, उस महासागर का रूप कहीं तो पर्वतमालाओं से छिप जाने के कारण नहीं दिखायी देता है और कहीं पर्वतों का आवरण न होने से दिखायी देता है

Hinglish
28.18VR-4-28-18

व्यामिश्रितम् सर्ज कदंब पुष्पैःनवम् जलम् पर्वत धातु ताम्रम् । मयूर केकाभिः अनुप्रयातम्शैल अपगाः शीघ्रतरम् वहन्ति ॥

vyāmiśritam sarja kadaṃba puṣpaiḥnavam jalam parvata dhātu tāmram | mayūra kekābhiḥ anuprayātamśaila apagāḥ śīghrataram vahanti ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
शैलापगाःstreams of water from the mountainsसार्जकदम्बपुष्पैःwith sarja and kadamba blossomsव्यामिश्रितम्combined withपर्वतधातुताम्रम्red with minerals of the mountainमयूरकेकाभिःcries of peacocksअनुप्रयातम्accompanyनवं जलम्fresh rain waterशीघ्रतरम्swiftlyवहन्तिflow.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The mountainstreams of rainwater mingled with sarja and kadamba flowers carry fresh water swiftly to the ocean along with the deposits of red mineral rocks of the mountain. Hark, the peacock cries.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इस समय पहाड़ी नदियाँ वर्षा के नूतन जल को बड़े वेग से बहा रही हैं। वह जल सर्ज और कदम्ब के फूलों से मिश्रित है, पर्वत के गेरू आदि धातुओं से लाल रंग का हो गया है तथा मयूरों की केका ध्वनि उस जल के कलकलनाद का अनुसरण कर रही है

Hinglish
28.19VR-4-28-19

रस आकुलम् षट्पद संनिकाशम्प्रभुज्यते जंबु फलम् प्रकामम् । अनेक वर्णम् पवन अवधूतम्भूमौ पतति आम्र फलम् विपक्वम् ॥

rasa ākulam ṣaṭpada saṃnikāśamprabhujyate jaṃbu phalam prakāmam | aneka varṇam pavana avadhūtambhūmau patati āmra phalam vipakvam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
रसाकुलम्very juicyषट्पदसन्निकाशम्like the black beeजम्बुफलम्jambu fruitप्रकामम्to the heart's contentप्रभुज्यतेare eatenअनेकवर्णम्of multiple coloursविपक्वम्fully ripenedआम्रफलम्mango fruitपवनावधूतम्shaken by the windभूमौon the groundपततिfall.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The black bees like jambu fruits full of sweet juice. People share them to their hearts content, while the mango fruits which take multiple colours on getting ripened drop on the ground shaken by the wind.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘काले-काले भौंरों के समान प्रतीत होने वाले जामुन के सरस फल आजकल लोग जी भरकर खाते हैं और हवा के वेग से हिले हुए आम के पके हुए बहुरंगी फल पृथ्वी पर गिरते रहते है

Hinglish
28.20VR-4-28-20

विद्युत् पताकाः स बलाक मालाःशैलेन्द्र कूट आकृति संनिकाशाः । गर्जन्ति मेघाः समुदीर्ण नादामत्त गजेन्द्रा इव संयुगस्थाः ॥

vidyut patākāḥ sa balāka mālāḥśailendra kūṭa ākṛti saṃnikāśāḥ | garjanti meghāḥ samudīrṇa nādāmatta gajendrā iva saṃyugasthāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
विद्युत्पताकाःwith banners of lightningसबलाकमालाःclosely connected garlands (rows) of heronsशैलेन्द्रकूटाकृतिसन्निकाशाःresembling the shapes of high mountain peaksमेघाःcloudsसंयुगस्थाःmarching in warsमत्ताःproudगजेन्द्रा इवresembling elephantsसमुदीर्णनादाःtrumpetting in excitementगर्जन्तिrumble.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThe clouds that resemble high mountain peaks, having their banners of lightning with rows of herons as garlands give out loud peals of thunder like elephants in rut trumpet in battlearray.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जैसे युद्धस्थल में खड़े हुए मतवाले गजराज उच्चस्वर से चिग्घाड़ते हैं, उसी प्रकार गिरिराज के शिखरों की-सी आकृति वाले मेघ जोर-जोर से गर्जना कर रहे हैं। चमकती हुई बिजलियाँ इन मेघरूपी गजराजों पर पताकाओं के समान फहरा रही हैं और बगुलों की पंक्तियाँ माला के समान शोभा देती हैं

Hinglish
28.21VR-4-28-21

वर्ष उदक आअप्यायित शाद्वलानिप्रवृत्त नृत्त उत्सव बर्हिणानि । वनानि निर्वृष्ट बलाहकानिपश्य अपराह्णेषु अधिकम् विभान्ति ॥

varṣa udaka āapyāyita śādvalānipravṛtta nṛtta utsava barhiṇāni | vanāni nirvṛṣṭa balāhakānipaśya aparāhṇeṣu adhikam vibhānti ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वर्षोदकाप्यायितशाद्वलानिthe tender green grass shining with rain watersप्रवृत्तनृत्तोत्सवबर्हिणानिfilled with peacocks starting the dance festivalनिर्वृष्टवलाहकानिwhen the clouds have shed all their rain waterवनानिforestsअपराह्णेषुin the afternoonअधिकम्moreविभान्तिenchantingपश्यsee.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The tender green grass of the forest is shining with rainwater, the peacocks are having dance festival and the forests look more enchanting in the afternoon.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘देखो, अपराह्नकाल में इन वनों की शोभा अधिक बढ़ जाती है। वर्षा के जल से इनमें हरी-हरी घासें बढ़ गयी हैं। झुंड-के-झुंड मोरों ने अपना नृत्योत्सव आरम्भ कर दिया है और मेघों ने इनमें निरन्तर जल बरसाया है

Hinglish
28.22VR-4-28-22

सम् उद् वहन्तः सलिल अति भारम्बलाकिनो वारि धरा नदन्तः । महत्सु शृंगेषु मही धराणाम्विश्रम्य विश्रम्य पुनः प्रयान्ति ॥

sam ud vahantaḥ salila ati bhārambalākino vāri dharā nadantaḥ | mahatsu śṛṃgeṣu mahī dharāṇāmviśramya viśramya punaḥ prayānti ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सलिलातिभारम्heavy loads of waterसमुद्वहन्तःwhile carryingबलाकिनःaccompanied by cranesवारिधराःcloudsनदन्तःwhile thunderingमहीधराणाम्of mountainsमहत्सुon the highशृङ्गेषुon peaksविश्रम्यafter restingविश्रम्यhalting againपुनःagainप्रयान्तिmove.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The huge rumbling clouds on the high mountain peaks carry heavy load of water. Now they rest and now resume their journey accompanied by herons.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘बक-पंक्तियों से सुशोभित ये जलधर मेघ जल का अधिक भार ढोते और गर्जते हुए बड़े-बड़े पर्वत शिखरों पर मानो विश्राम ले-लेकर आगे बढ़ते हैं

Hinglish
28.23VR-4-28-23

मेघ अभिकामा परिसंपतन्तीसम्मोदिता भाति बलाक पंक्तिः । वात अवधूता वर पौण्डरीकीलंब इव माला रुचिर अंबरस्य ॥

megha abhikāmā parisaṃpatantīsammoditā bhāti balāka paṃktiḥ | vāta avadhūtā vara pauṇḍarīkīlaṃba iva mālā rucira aṃbarasya ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मेघाभिकामाlonging for cloudsपरिसम्पतन्तीflying alongसम्मोदिताrejoicedबलाकपङ्क्ति:row of cranesअम्बरस्यin the skyवातावधूताshaken by the windवरपौण्डरीकीof the choice white lotusesरचिताstrungलम्बाhangingमाला इवresemling garlandsभातिappears.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The happy rows of herons flying in the sky to meet the clouds, appear like a long garland of choice white lotuses strung together hanging in the sky.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘गर्भ धारण के लिये मेघों की कामना रखकर आकाश में उड़ती हुई आनन्दमग्न बलाकाओं की पंक्ति ऐसी जान पड़ती है, मानो आकाश के गले में हवा से हिलती हुई श्वेत कमलों की सुन्दर माला लटक रही हो

Hinglish
28.24VR-4-28-24

बाल इन्द्रगोप्ता अंतर चित्रितेनविभाति भूमिः नव शाद्वलेन । गात्र अनुपृक्तेन शुक प्रभेणनारी इव लाक्ष उक्षित कंबलेन ॥

bāla indragoptā aṃtara citritenavibhāti bhūmiḥ nava śādvalena | gātra anupṛktena śuka prabheṇanārī iva lākṣa ukṣita kaṃbalena ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
बालेन्द्रगोपान्तरचित्रितेनdotted with small Indragopa insectsनवशाद्वलेनwith fresh grassभूमिःgroundगात्रानुपृक्तेनtouching their bodyशुकप्रभेणwith parrot green,लाक्षोक्षितकम्बलेन with a veil dotted with redlac dye sprinkled on itनारीवlike a ladyविभातिis shining.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The earth shines with freshgrown, tender grass speckled here and there with small Indragopa insects. It appears like a woman wearing a parrotgreen veil sprinkled with red lac dye.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘छोटे-छोटे इन्द्रगोप (वीरबहूटी) नामक कीड़ों से बीच-बीच में चित्रित हुई नूतन घास से आच्छादित भूमि उस नारी के समान शोभा पाती है, जिसने अपने अङ्गों पर तोते के समान रंगवाला एक ऐसा कम्बल ओढ रखा हो, जिसको बीच-बीच में महावर के रंग से रँगकर विचित्र शोभा से सम्पन्न कर दिया गया हो

Hinglish
28.25VR-4-28-25

निद्रा शनैः केशवम् अभ्युपैतिद्रुतम् नदी सागरम् अभ्युपैति । हृष्टा बलाका घनम् अभ्युपैतिकान्ता स कामा प्रियम् अभ्युपैति ॥

nidrā śanaiḥ keśavam abhyupaitidrutam nadī sāgaram abhyupaiti | hṛṣṭā balākā ghanam abhyupaitikāntā sa kāmā priyam abhyupaiti ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
निद्राsleepशनैःslowlyकेशवम्Lord Visnuअभ्युपैतिsteals overनदीriverद्रुतम्swiftlyसागरम्seaअभ्युपैतिapproachesहृष्टाjoyfullyबलाकाcraneघनम्cloudअभ्युपैतिapproachesसकामाfilled with passionकान्ताwomanप्रियम्belovedअभ्युपैतिapproaches.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Sleep steals over Lord Visnu. The rivers run swiftly to the sea, the female herons fly to catch the clouds joyfully. The young bride eagerly approaches her dear lord. (It is believed that Lord Visnu goes to sleep during chaturmasya, ie. from Asarh to Kartik)

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘चौमासे के इस आरम्भकाल में निद्रा धीरे-धीरे भगवान् केशव के समीप जा रही है। नदी तीव्र वेगसेसमुद्र के निकट पहुँच रही है। हर्षभरी बला का उड़कर मेघ की ओर जा रही है और प्रियतमा कामभाव से अपने प्रियतम की सेवा में उपस्थित हो रही है

Hinglish
28.26VR-4-28-26

जाता वनान्ताः शिखि सुप्रनृत्ताजाताः कदंबाः स कदंब शाखाः । जाता वृषा गोषु समान कामाजाता मही सस्य वन अभिरामा ॥

jātā vanāntāḥ śikhi supranṛttājātāḥ kadaṃbāḥ sa kadaṃba śākhāḥ | jātā vṛṣā goṣu samāna kāmājātā mahī sasya vana abhirāmā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वनान्ताःthe forest regionsशिखिसम्प्रनृत्ताःpeacocks dancingजाताःhave startedकदम्बाःkadamba treesसकदम्बशाखाःbranches of kadamba treesजाताःstarted bloomimgवृषाःmighty bullsगोषुwith cowsसमानकामाःequally desiringजाताःhave becomeमहीearthसस्यवनाभिरामाfilled with lovely green crops and trees.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Peacocks dance in the forest. The branches of the kadamba trees get filled with flowers. Bulls long for union with the cows. The earth looks beautiful with green crops and trees.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वनप्रान्त मोरों के सुन्दर नृत्य से सुशोभित हो गये हैं। कदम्बवृक्ष फूलों और शाखाओं से सम्पन्न हो गये हैं। साँड़ गौओं के प्रति उन्हीं के समान कामभाव से आसक्त हैं और पृथ्वी हरी-हरी खेती तथा हरे-भरे वनों से अत्यन्त रमणीय प्रतीत होने लगी है

Hinglish
28.27VR-4-28-27

वहन्ति वर्षन्ति नदन्ति भान्तिध्यायन्ति नृत्यन्ति समाश्वसन्ति । नद्यो घना मत्त गजा वन अन्ताःप्रिया विहीनाः शिखिनः प्लवंगाः ॥

vahanti varṣanti nadanti bhāntidhyāyanti nṛtyanti samāśvasanti | nadyo ghanā matta gajā vana antāḥpriyā vihīnāḥ śikhinaḥ plavaṃgāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नद्यःriversघनाःcloudsमत्तगजाःproud elephantsवनान्ताःforest landsप्रियाविहीनाःaway from their loved onesशिखिनःpeacocksप्लवङ्गमाःmonkeysवहन्तिare flowingवर्षन्तिare rainingनदन्तिare trumpetingभान्तिare shiningध्यायन्तिcontemplatingनृत्यन्तिdancingसमाश्वसन्तिare quietened.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The clouds are raining. The rivers are flowing. Proud elephants are trumpeting. Those separated from their loved ones are brooding. The monkeys are quiet and the peacocks are dancing.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘नदियाँ बह रही हैं, बादल पानी बरसा रहे हैं, मतवाले हाथी चिग्घाड़ रहे हैं, वनप्रान्त शोभा पा रहे हैं, प्रियतमा के संयोग से वञ्चित हुए वियोगी प्राणीचिन्तामग्न हो रहे हैं, मोर नाच रहे हैं और वानर निश्चिन्त एवं सुखी हो रहे हैं

Hinglish
28.28VR-4-28-28

प्रहर्षिताः केतक पुष्प गन्धम्आघ्राय मत्ता वन निर्झरेषु । प्रपात शब्द आकुलिता गजेन्द्राःसार्धम् मयूरैः स मदा नदन्ति ॥

praharṣitāḥ ketaka puṣpa gandhamāghrāya mattā vana nirjhareṣu | prapāta śabda ākulitā gajendrāḥsārdham mayūraiḥ sa madā nadanti ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
केतकपुष्पगन्धम्fragrance of Ketaki flowersआघ्रायenjoying the smellप्रहर्षिताःjoyouslyगजेन्द्राःelephantsमत्ताःlordlyवननिर्झरेषुin the waterfallsप्रपातशब्दाःdisturbed by the sound of water fallingसमदाःintoxicated onesमयूरैः सार्धम्with peacocks,नदन्ति trumpet.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The lordly elephants get intoxicated with the fragrance of ketaki flowers, the noise of waterfalls and the cackle of peacocks and they give out a shrill trumpet.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वन के झरनों के समीप क्रीडा से उल्लसित हुए मदवर्षी गजराज केवड़े के फूल की सुगन्ध को सूंघकर मतवाले हो उठे हैं और झरने के जल के गिरने से जो शब्द होता है, उससे आकुल हो ये मोरों के बोलने के साथ-साथ स्वयं भी गर्जना करते हैं

Hinglish
28.29VR-4-28-29

धारा निपातैः अभिहन्यमानाःकदंब शाखासु विलंबमानाः । क्षण अर्जितम् पुष्प रस अवगाढम्शनैर् मदम् षट् चरणाः त्यजन्ति ॥

dhārā nipātaiḥ abhihanyamānāḥkadaṃba śākhāsu vilaṃbamānāḥ | kṣaṇa arjitam puṣpa rasa avagāḍhamśanair madam ṣaṭ caraṇāḥ tyajanti ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
धारानिपातैःwith the flow of rainwaterअभिहन्यमानाःbeatenकदम्बशाखासुon the branches of kadamba treesविलम्बमानाःhanging overषट्चरणाःbeesक्षणार्जितम्acquired in a momentपुष्परसावगाढम्sucking the honey from the flowersमदम्strong smellशनैःslowlyत्यजन्तिleave.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Having sucked honey from the flowercups filled with honey, the bees are shedding their drunkenness slowly and hanging on the branches of kadamba trees, smitten with showers.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जल की धारा गिरने से आहत होते और कदम्ब की डालियों पर लटकते हुए भ्रमर तत्काल ग्रहण किये पुष्परस से उत्पन्न गाढ़ मद को धीरे-धीरे त्याग रहे हैं

Hinglish
28.30VR-4-28-30

अंगार चूर्ण उत्कर संनिकाशैःफलैः सुपर्याप्त रसैः समृद्धैः । जंबू द्रुमाणाम् प्रविभान्ति शाखानिपीयमाना इव षट्पद ओघैः ॥

aṃgāra cūrṇa utkara saṃnikāśaiḥphalaiḥ suparyāpta rasaiḥ samṛddhaiḥ | jaṃbū drumāṇām pravibhānti śākhānipīyamānā iva ṣaṭpada oghaiḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अङ्गारचूर्णोत्करसन्निकाशैःappearing like piled up balls of charcoalफलैस्सुपर्याप्तरसै:filled with abundance of juiceसमृद्धैःrichजम्बूद्रुमाणांof jambu treesप्रविभान्तिshiningशाखा:branchesनिलीयमाना इवreclining,षट्पदौघैः by swarm of bees.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The branches of jambu trees profusely filled with fruits appear like piled up balls of charcoal, while swarms of bees rest on the branches on the jambu trees.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘कोयलों की चूर्णराशि के समान काले और प्रचुर रस से भरे हुए बड़े-बड़े फलों से लदी हुई जामुनवृक्ष की शाखाएँ ऐसी जान पड़ती हैं, मानो भ्रमरों के समुदाय उनमें सटकर उनके रस पी रहे हैं

Hinglish
28.31VR-4-28-31

तडित् पताकाभिः अलंकृतानाम्उदीर्ण गंभीर महा रवाणाम् । विभान्ति रूपाणि बलाहकानाम्रण उत्सुकानाम् इव वारणानाम् ॥

taḍit patākābhiḥ alaṃkṛtānāmudīrṇa gaṃbhīra mahā ravāṇām | vibhānti rūpāṇi balāhakānāmraṇa utsukānām iva vāraṇānām ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
तटित्पताकाभिःbanners of lightningअलङ्कृतानाम्of the decoratedउदीर्णगम्भीरमहारवाणाम्making loud soundवलाहकानाम्of the thundering cloudsरूपाणिformsरणोत्सुकानाम्ready to fight in battleवानराणाम् इवlike elephants in rutविभान्तिshine.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The rainclouds decorated with banners of lightning and giving out peals of thunder shine like elephants in rut trumpeting, eager to fight in battle.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘विद्युत्-रूपी पताकाओं से अलंकृत एवं जोर-जोर से गम्भीर गर्जना करने वाले इन बादलों के रूपयुद्ध के लिये उत्सुक हुए गजराजों के समान प्रतीत होते हैं

Hinglish
28.32VR-4-28-32

मार्ग अनुगः शैल वन अनुसारीसंप्रस्थितो मेघ रवम् निशम्य । युद्ध अभिकामः प्रतिनाद शन्कीमत्तो गजेन्द्रः प्रतिसंनिवृत्तः ॥

mārga anugaḥ śaila vana anusārīsaṃprasthito megha ravam niśamya | yuddha abhikāmaḥ pratināda śankīmatto gajendraḥ pratisaṃnivṛttaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
मेघरवम्thunder of cloudsनिशम्यheardप्रतिनादशङ्कीsuspected it to be the sound of the enemyयुद्धाभिकामःdesirous of waging warसम्प्रस्थितःstarted to goमार्गानुगःfollowing the wayशैलवनानुसारीfollowing the trees of the forest along the mountainमत्तःproudगजेन्द्रःelephantप्रतिसन्निवृत्तःturned back.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Intoxicated elephants on their march along the mountain in the forest, hear the thundering sounds of clouds and suspecting it to be the call of proud elephants to fight turn back.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘पर्वतीय वनों में विचरण करने वाला तथा अपने प्रतिद्वन्द्वी के साथ युद्ध की इच्छा रखने वाला मदमत्तगजराज, जो अपने मार्ग का अनुसरण करके आगे बढ़ा जा रहा था, पीछे से मेघ की गर्जना सुनकर प्रतिपक्षी हाथी के गर्जने की आशङ्का करके सहसा पीछे को लौट पड़ा

Hinglish
28.33VR-4-28-33

क्वचित् प्रगीता इव षट्पद ओघैःक्वचित् प्रवृत्ता इव नील कण्ठैः । क्वचित् प्रमत्ता इव वारण इन्द्रैःविभाति अनेक आश्रयिणो वनान्ता ॥

kvacit pragītā iva ṣaṭpada oghaiḥkvacit pravṛttā iva nīla kaṇṭhaiḥ | kvacit pramattā iva vāraṇa indraiḥvibhāti aneka āśrayiṇo vanāntā ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अनेकाश्रयिणःsupporting manyवनान्ताःforestlandक्वचित्in some placesषट्पदौघैःwith swarms of beesप्रगीताः इवhummingक्वचित्in some regionsनीलकण्ठै:with peacocksप्रनृत्ता इवas if dancingक्वचित्at some placeवारणेन्द्रैःby the elephantsप्रमत्ताः इवlike the intoxicated onesविभान्तिwere shining.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Swarms of bees hum here. Peacocks dance there. Intoxicated elephants sport in water in other places. (Thus) the forest shows its many features.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘कहीं भ्रमरों के समूह गीत गा रहे हैं, कहीं मोर नाच रहे हैं और कहीं गजराज मदमत्त होकर विचर रहे हैं। इस प्रकार ये वनप्रान्त अनेक भावों के आश्रय बनकर शोभा पा रहे हैं

Hinglish
28.34VR-4-28-34

कदंब सर्जा अर्जुन कंदल आढ्यावनान्त भूमि मधु वारि पूर्णा । मयूर मत्ता अभिरुत प्रवृत्तैःअपान भूमि प्रतिमा विभाति ॥

kadaṃba sarjā arjuna kaṃdala āḍhyāvanānta bhūmi madhu vāri pūrṇā | mayūra mattā abhiruta pravṛttaiḥapāna bhūmi pratimā vibhāti ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
कदम्बसर्जार्जुनकन्दलाढ्याःrich with the shoots of kadamba, sarja, arjuna treesनववारिपूर्णाfilled with fresh rain waterवनान्तभूमिःthe forestlandमयूरमत्ताभिरुतप्रनृत्तै:sounds and dances of intoxicated peahensविभातिshinesआपानभूमिप्रतिमाlike a tavern.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The forest region with its various types of trees like kadamba, sarja and arjuna trees and full of fresh water shines like a tavern where girls in the form of peahens dance in excitement.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘कदम्ब, सर्ज, अर्जुन और स्थल-कमल से सम्पन्न वन के भीतर की भूमि मधु-जल से परिपूर्ण हो मोरों के मदयुक्त कलरवों और नृत्यों से उपलक्षित होकर आपानभूमि (मधुशाला) के समान प्रतीत होती है

Hinglish
28.35VR-4-28-35

मुक्ता समाभम् सलिलम् पतत् वैसुनिर्मलम् पत्र पुटेषु लग्नम् । हृष्टा विवर्ण च्छदना विहंगाःसुरेन्द्र दत्तम् तृषिताः पिबन्ति ॥

muktā samābham salilam patat vaisunirmalam patra puṭeṣu lagnam | hṛṣṭā vivarṇa cchadanā vihaṃgāḥsurendra dattam tṛṣitāḥ pibanti ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सुरेन्द्रदत्तम्offered by lord of gods, Indraमुक्तासकाशम्like pearlsपतत्while fallingसुनिर्मलम्exceedingly pureपत्रपुटेषुin leaf cupsलग्नम्collectedसलिलम्waterतृषिताःthirsty onesविवर्णच्छदनाःwith faded wingsविहङ्गाःbirdsहृष्टाःrejoiceपिबन्तिare drinking.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Thirsty birds rejoice drinking exceedingly pure water held in leafcups offered by Indra (in the form of rain), which looks like pearls collected in the leafcups. As the drops fall on them the hue of their wings seems to change (fade).

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘आकाश से गिरता हुआ मोती के समान स्वच्छ एवं निर्मल जल पत्तों के दोनों में संचित हुआ देख प्यासे पक्षी पपीहे हर्ष से भरकर देवराज इन्द्र के दिये हुए उस जल को पीते हैं। वर्षा से भीग जाने के कारण उनकी पाँखें विविध रंग की दिखायी देती हैं

Hinglish
28.36VR-4-28-36

षत्पद तंत्री मधुर अभिधानम्प्लवंगम् उदीरित कण्ठ तालम् । आविष्कृतम् मेघ मृदंग नादैःवनेषु संगीतम् इव प्रवृत्तम् ॥

ṣatpada taṃtrī madhura abhidhānamplavaṃgam udīrita kaṇṭha tālam | āviṣkṛtam megha mṛdaṃga nādaiḥvaneṣu saṃgītam iva pravṛttam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
वनेषुin the forestषट्पादतन्त्रीमधुराभिधानम्the sweet humming bees like the music of string instrumentsप्लवङ्गमोदीरितकण्ठतालम्the croaking of frogsमेघमृदङ्गनादैःrumbling of clouds like beating of drumsआविष्कृतम्startedसङ्गीतम्musical concertप्रवृत्तम् इवas if commenced.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The sweet humming of bees like the music of string instruments (Vina), the croaking of frogs, the rumbling of clouds sounding like the beating of drums make it appear as if a musical concert has started in the forest.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘भ्रमररूप वीणा की मधुर झंकार हो रही है। मेढकों की आवाज कण्ठताल-सी जान पड़ती है। मेघों की गर्जना के रूप में मृदङ्ग बज रहे हैं। इस प्रकार वनों में संगीतोत्सव का आरम्भ-सा हो रहा है

Hinglish
28.37VR-4-28-37

क्वचित् प्रनृत्तैः क्वचित् उन् नदद्भिःक्वचित् च वृक्ष अग्र निषण्ण कायैः । व्यालंब बर्ह आभरणैः मयूरैःवनेषु संगितम् इव प्रवृत्तम् ॥

kvacit pranṛttaiḥ kvacit un nadadbhiḥkvacit ca vṛkṣa agra niṣaṇṇa kāyaiḥ | vyālaṃba barha ābharaṇaiḥ mayūraiḥvaneṣu saṃgitam iva pravṛttam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
क्वचित्at some locationप्रनृत्तै:by those engaged in dancingक्वचित्at some placeउन्नदद्भिःmaking soundsक्वचित्at some placeवृक्षाग्रनिषण्णकायैःby those settled on the tree topsव्यालम्बबर्हाभरणैःby those adorned with a big plumage hanging at their backवनेषुin the forestमयूरैःpeacocksसङ्गीतम्like musical concertप्रवृत्तम् इवas though engaged.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Here the peacocks are dancing and there they are singing. Elsewhere they are reclining on treetops with their big plumage hanging down. It appears as though the peacocks have started a musical concert in the forest.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘विशाल पंखरूपी आभूषणों से विभूषित मोर वनों में कहीं नाच रहे हैं, कहीं जोर-जोर से मीठी बोली बोल रहे हैं और कहीं वृक्षों की शाखाओं पर अपने सारे शरीर का बोझ डालकर बैठे हुए हैं। इस प्रकार उन्होंने संगीत (नाच-गान) का आयोजन-सा कर रखा है

Hinglish
28.38VR-4-28-38

स्वनैः घनानाम् प्लवगाः प्रबुद्धाविहाय निद्राम् चिर संनिरुद्धाम् । अनेक रूपा आकृति वर्ण नादानव अंबु धारा अभिहता नदन्ति ॥

svanaiḥ ghanānām plavagāḥ prabuddhāvihāya nidrām cira saṃniruddhām | aneka rūpā ākṛti varṇa nādānava aṃbu dhārā abhihatā nadanti ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
घनानाम्of the cloudsस्वनैःsoundsप्रबुद्धाःawakenedअनेकरूपाकृतिवर्णनादाःin different forms, colours and soundsप्लवगाःfrogsचिरसन्निरुद्धाम्preventing for a long timeनिद्राम्sleepविहायgiving upनवाम्बुधाराभिहताःby the flow of rain watersनदन्तिcroaking.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Frogs of different forms, colours and sounds are croaking, awakened from their long sleep by the thunders of clouds and flow of fresh rainwater.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मेघों की गर्जना सुनकर चिरकाल से रोकी हुई निद्रा को त्यागकर जागे हुए अनेक प्रकार के रूप, आकार, वर्ण और बोली वाले मेढक नूतन जल की धारा से अभिहत होकर जोर-जोरसे बोल रहे हैं

Hinglish
28.39VR-4-28-39

नद्यः समुद्वाहित चक्रवाकातटानि शीर्णानि अपवाहयित्वा । दृप्ता नव प्राभृत पूर्ण भोगाद्रुतम् स्व भर्तारम् उपोप यान्ति ॥

nadyaḥ samudvāhita cakravākātaṭāni śīrṇāni apavāhayitvā | dṛptā nava prābhṛta pūrṇa bhogādrutam sva bhartāram upopa yānti ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
समुद्वाहितचक्रवाकाःcarrying the chakravaka birdsदृप्ताःbloated with prideनद्यःriversशीर्णानिbrokenतटानिbanksअपवाहयित्वाavoidingनवप्राभृतपूर्णभोगाःenjoying fully with their new giftsस्वभर्तारम्their lord (sea)द्रुतम्swiftlyउपोपयान्तिapproaching.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Washing away their broken banks which obstruct their way to the sea, the bloated rivers like proud young ladies with chakravaka birds borne on their surface ,which look like protruberant breasts, rush swiftly to meet their lord, the sea, chosen for full enjoyment with the gifts of flowers.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)(कामातुर युवतियों की भाँति) दर्पभरी नदियाँ अपने वक्ष पर (उरोजों के स्थान में) चक्रवाकों को वहन करती हैं और मर्यादा में रखने वाले जीर्ण-शीर्ण कूलकगारों को तोड़-फोड़ एवं दूर बहाकर नूतन पुष्प आदि के उपहार से पूर्ण भोग के लिये सादर स्वीकृत अपने स्वामी समुद्र के समीप वेगपूर्वक चली जा रही हैं

Hinglish
28.40VR-4-28-40

नीलेषु नीला नव वारि पूर्णामेघेषु मेघाः प्रविभान्ति सक्ताः । दवाग्नि दग्धेषु दवाग्नि दग्धाःशैलेषु शैला इव बद्ध मूलाः ॥

nīleṣu nīlā nava vāri pūrṇāmegheṣu meghāḥ pravibhānti saktāḥ | davāgni dagdheṣu davāgni dagdhāḥśaileṣu śailā iva baddha mūlāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नीलेषुdarkमेघेषुcloudsसक्ताःleanedनववारिपूर्णाःfull of fresh waterनीलाःdarkमेघाःcloudsदवाग्निदग्देषुburnt by forest fireशैलेषुmountainबद्धमूलाःyet firmly rootedदवाग्निदग्धाःconsumed by wild fireशैलाःmountainsइवlikeप्रतिभान्तिshining.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Dark clouds filled with fresh water, leaning on dark clouds appear like boulders of rock, scorched with wild fire with their bases yet firmly rooted shining.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘नीले मेघों में सटे हुए नूतन जल से परिपूर्ण नील मेघ ऐसे प्रतीत होते हैं, मानो दावानल से जले हुए पर्वतों में दावानल से दग्ध हुए दूसरे पर्वत बद्धमूल होकर सट गये हों

Hinglish
28.41VR-4-28-41

प्रमत्त संनाददित बर्हिणानिस शक्रगोप अकुल शाद्वलानि । चरन्ति नीप अर्जुन वासितानिगजाः सुरम्याणि वन अन्तराणि ॥

pramatta saṃnādadita barhiṇānisa śakragopa akula śādvalāni | caranti nīpa arjuna vāsitānigajāḥ suramyāṇi vana antarāṇi ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
गजाःelephantsप्रहृष्टसन्नादितबर्हिणानिpeacocks making noise out of joyसशक्रगोपाकुलशाद्वलानिfilled with Indragopa insects crawling on young grass bedsनीपार्जुनवासितानिgiving out smell of kadamba and arjuna blossomsसुरम्याणिdelightfulवनान्तराणिforestlandचरन्तिroam about.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Elephants roam the forestland inhabited by peacocks making noise out of joy, where the grassy land is filled with crawling Indragopa insects and the fragrance of kadamba and arjuna blossoms.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जहाँ मतवाले मोर कलनाद कर रहे हैं, जहाँ की हरी-हरी घासें वीरबहूटियों के समुदाय से व्याप्त हो रही हैं तथा जो नीप और अर्जुन-वृक्षों के फूलों की सुगन्ध से सुवासित हैं, उन परम रमणीय वनप्रान्तों में बहुत-से हाथी विचरा करते हैं

Hinglish
28.42VR-4-28-42

नव अंबु धार आहत केसराणिद्रुतम् परित्यज्य सरोरुहाणि । कदंब पुष्पाणि स केसराणिनवानि हृष्टा भ्रमराः पिबन्ति ॥

nava aṃbu dhāra āhata kesarāṇidrutam parityajya saroruhāṇi | kadaṃba puṣpāṇi sa kesarāṇinavāni hṛṣṭā bhramarāḥ pibanti ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
हृष्टाःdelightedभ्रमराःhoneybeesनवाम्बुधाराहतकेसराणिwith filaments destroyed by rainसरोरुहाणिlotusesद्रुतम्quicklyपरित्यज्यleavingसकेसराणिfresh filamentsनवानिnewकदम्बपुष्पाणिkadamba flowersदृष्ट्वाseeingपतन्तिfalling.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The bees have quit the lotus filaments destroyed by the rain and happily move quickly towards fresh filaments of kadamba flowers.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘भ्रमरों के समुदाय नूतन जल की धारा से नष्ट हुए केसरवाले कमल-पुष्पों को तुरंत त्यागकर केसरशोभित नवीन कदम्ब-पुष्पों का रस बड़े हर्ष के साथ पी रहे हैं

Hinglish
28.43VR-4-28-43

मत्ता गजेन्द्रा मुदिता गवेन्द्रावनेषु विक्रांततरा मृगेन्द्राः । रम्या नगेन्द्रा निभृता नरेन्द्राःप्रक्रीडितो वारि धरैः सुरेन्द्रः ॥

mattā gajendrā muditā gavendrāvaneṣu vikrāṃtatarā mṛgendrāḥ | ramyā nagendrā nibhṛtā narendrāḥprakrīḍito vāri dharaiḥ surendraḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
गजेन्द्राःelephantsमत्ताःproudवनेषुin the forestगवेन्द्राःproud bullsमुदिताःare happyमृगेन्द्राःking of animalsविश्रान्ततराःare taking restनगेन्द्राःmountainsरम्याःbeautifulनरेन्द्राःkingsनिभृताःnot movingसुरेन्द्र:lord of godsवारिधरैःwith cloudsप्रक्रीडितःsporting.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Intoxicated elephants roam the forest. Mighty bulls rejoice. Kings of beasts (lions) lounge. Mountains look beautiful. Kings relax. While Indra, lord of the gods, sports with clouds.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘गजेन्द्र (हाथी) मतवाले हो रहे हैं। गवेन्द्र (वृषभ) आनन्द में मग्न हैं, मृगेन्द्र (सिंह) वन में अत्यन्त पराक्रम प्रकट करते हैं, नगेन्द्र (बड़े-बड़े पर्वत) रमणीय दिखायी देते हैं, नरेन्द्र (राजालोग) मौन हैं युद्ध विषयक उत्साह छोड़ बैठे हैं और सुरेन्द्र (इन्द्रदेव) जलधरों के साथ क्रीडा कर रहे हैं

Hinglish
28.44VR-4-28-44

मेघाः समुद् भूत समुद्र नादामहाजल ओघैः गगन अवलंबाः । नदीः तटाकानि सरांसि वापिःमहीम् च कृत्स्नाम् अपवाहयन्ति ॥

meghāḥ samud bhūta samudra nādāmahājala oghaiḥ gagana avalaṃbāḥ | nadīḥ taṭākāni sarāṃsi vāpiḥmahīm ca kṛtsnām apavāhayanti ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महाजलौघै:with heavy flow of waterसमुद्धूतसमुद्रनादाःsea roaring heavilyगगनावलम्बाःhanging in the skyमेघाःcloudsनदीःriversतटाकानिtanksसरांसिlakes and ponds alsoवापीःwellsकृत्स्नाम्entireमहीं चthe earthअपवाहयन्तिfill with flood waters.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'With their big torrents, clouds hanging over the sky, drowning the roar of the sea, make the rivers, ponds, lakes and tanks overflow and flood the entire earth.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘आकाश में लटके हुए ये मेघ अपनी गर्जना से समुद्र के कोलाहल को तिरस्कृत करके अपने जल के महान् प्रवाहसे नदी, तालाब, सरोवर, बावली तथा समूची पृथ्वी को आप्लावित कर रहे हैं

Hinglish
28.45VR-4-28-45

वर्ष प्रवेगा विपुला पतन्तिप्रवान्ति वाताः समुदीर्ण वेगाः । प्रनष्ट कूलाः प्रवहन्ति शीघ्रम्नद्यो जलम् विप्रतिपन्न मार्गाः ॥

varṣa pravegā vipulā patantipravānti vātāḥ samudīrṇa vegāḥ | pranaṣṭa kūlāḥ pravahanti śīghramnadyo jalam vipratipanna mārgāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
विपुलाःextensivelyवर्षप्रवेगाःaffected by the force of rainपतन्तिare fallingसमुदीर्णघोषाःcreating roaring soundवाताःwindsप्रवान्तिare blowingप्रनष्टकूलाःbanks destroyedविप्रतिपन्नमार्गाःdirection changedनद्यःriversशीघ्रम्swiftlyजलै:waterप्रवहन्तिflowing.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Torrents of rain pour at great speed. Winds roar. Rivers flow swiftly changing their direction due to breach in the banks

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘बड़े वेग से वर्षा हो रही है, जोरों की हवा चल रही है और नदियाँ अपने कगारों को काटकर अत्यन्त तीव्र गति से जल बहा रही हैं। उन्होंने मार्ग रोक दिये हैं

Hinglish
28.46VR-4-28-46

नरैः नरेन्द्रा इव पर्वतेन्द्राःसुरेन्द्र नीतैः पवन उपनीतैः । घन अंबु कुम्भैः अभिषिच्यमानारूपम् श्रियम् स्वाम् इव दर्शयन्ति ॥

naraiḥ narendrā iva parvatendrāḥsurendra nītaiḥ pavana upanītaiḥ | ghana aṃbu kumbhaiḥ abhiṣicyamānārūpam śriyam svām iva darśayanti ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
पर्वतेन्द्राःthe great mountainsसुरेन्द्रनीतैःsent by lord of the godsपवनोपदत्तै:served by the windsघनाम्बुकुम्भैःwater pitchers of cloudsनरैःby peopleनरेन्द्रा इवlike lords of the peopleअभिषिच्यमानाःare consecratedरूपम्formस्वामिवtheir ownश्रियम्kingdom of wealthइवlikeदर्शयन्तिare showing.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The mountains are consecrated with waterpitchers of clouds brought by the winds, offered by Lord Indra. Just as kings, consecrated by men, display their majesty, the mountains exhibit their form and glory. (Clouds are compared with water pots)

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जैसे मनुष्य जल के कलशों से नरेशों का अभिषेक करते हैं, उसी प्रकार इन्द्र के दिये और वायुदेव के द्वारा लाये गये मेघरूपी जल-कलशों से जिनका अभिषेक हो रहा है, वे पर्वतराज अपने निर्मल रूप तथा शोभा सम्पत्ति का दर्शन-सा करा रहे हैं

Hinglish
28.47VR-4-28-47

घन उपगूढम् गगनम् न तारान भास्करो दर्शनम् अभ्युपैति । नवैः जल ओघैः धरणी वितृप्तातमो विलिप्ता न दिशः प्रकाशाः ॥

ghana upagūḍham gaganam na tārāna bhāskaro darśanam abhyupaiti | navaiḥ jala oghaiḥ dharaṇī vitṛptātamo viliptā na diśaḥ prakāśāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
गगनम्skyघनोपगूढम्covered by cloudsभास्करःSunदर्शनम्appearanceस अभ्युपैतिnot to be seenसतारंalong with starsनnotधरणीlandजलौघैःwith water flow ofविसृप्ताglidingतमोविलिप्ताःcovered with darknessदिशःdirectionन प्रकाशाःnot shining.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Ennveloped by clouds, the Sun and stars are not visible. The earth glides with the flow of fresh waters. The directions are not clear, covered by darkness.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मेघों की घटा से समस्त आकाश आच्छादित हो गया है। न रात में तारे दिखायी देते हैं, न दिन में सूर्य नूतन जलराशि पाकर पृथ्वी पूर्ण तृप्त हो गयी है। दिशाएँ अन्धकार से आच्छन्न हो रही हैं, अतएव प्रकाशित नहीं होती हैं उनका स्पष्ट ज्ञान नहीं हो पाता है

Hinglish
28.48VR-4-28-48

महान्ति कूटानि मही धराणाम्धारा विधौतानि अधिकम् विभान्ति । महा प्रमाणैः विपुलैः प्रपातैःमुक्त कलापैः इव लंबमानैः ॥

mahānti kūṭāni mahī dharāṇāmdhārā vidhautāni adhikam vibhānti | mahā pramāṇaiḥ vipulaiḥ prapātaiḥmukta kalāpaiḥ iva laṃbamānaiḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
महीधराणाम्of the mountainsधाराभिधौतानिwashed by the rain waterमहान्तिhugeकूटानिmountain peaksलम्बमानैःby the hangingमुक्ताकलापैरिवlike the strings of pearlsमहाप्रमाणैःby longविपुलैःby manyप्रपातैःwater falling downअधिकम्excessivelyविभान्तिappeared.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The huge mountain peaks are washed by the heavy downpour of rain which look like long strings of pearls hanging.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जल की धाराओं से घुले हुए पर्वतों के विशाल शिखर मोतियों के लटकते हुए हारों की भाँति एवं बहुसंख्यक झरनों के कारण अधिक शोभा पाते हैं

Hinglish
28.49VR-4-28-49

शैलोपल प्रस्खलमान वेगाःशैलोत्तमानाम् विपुलाः प्रपाताः । गुहासु संनादित बर्हिणासुहारा विकीर्यन्त इव अवभान्ति ॥

śailopala praskhalamāna vegāḥśailottamānām vipulāḥ prapātāḥ | guhāsu saṃnādita barhiṇāsuhārā vikīryanta iva avabhānti ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
शैलोपलप्रस्खलमानवेगाःwater rushing down the rocksविपुलाःlargeप्रपाताःwaterfallsशैलोत्तमानाम्of great mountainsसन्नादितबर्हिणासुwhere peacocks are singing loudlyगुहासुin cavesहाराःchainsविकीर्यन्त इवbroken and scatteredअवभान्तिappear.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The waterfalls rushing down the rocks on the huge mountains and flowing through caves, and peacocks singing create an image of broken and scattered chains of pearls.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘पर्वतीय प्रस्तरखण्डों पर गिरने से जिनका वेग टूट गया है, वे श्रेष्ठ पर्वतों के बहुतेरे झरने मयूरों की बोली से गूंजती हुई गुफाओं में टूटकर बिखरते हुए मोतियों के हारों के समान प्रतीत होते हैं

Hinglish
28.50VR-4-28-50

शीघ्र प्रवेगा विपुलाः प्रपातानिर्धौत शृंग उपतला गिरीणाम् । मुक्ता कलाप प्रतिमाः पतन्तोमहा गुह उस्त्संग तलैः ध्रियन्ते ॥

śīghra pravegā vipulāḥ prapātānirdhauta śṛṃga upatalā girīṇām | muktā kalāpa pratimāḥ patantomahā guha ustsaṃga talaiḥ dhriyante ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
शीघ्रप्रवेगाःfast flowविपुलाःhugeगिरीणाम्of the mountainsनिर्धौतशृङ्गोपतलाःwashing the surroundings of the mountain peaksमुक्ताकलापप्रतिमाःlike the chains of pearlsपतन्तःwhile fallingप्रपाताःwaterfallsमहागुहोत्सङ्गतलैःby the laps of huge cavesध्रियन्तेcollected.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The fast flow of waterfalls spread over vast areas completely wash the surroundings of the mountain peaks. It appears like chains of pearls collected in the lap of huge caves.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जिनके वेग शीघ्रगामी हैं, जिनकी संख्या अधिक है, जिन्होंने पर्वतीय शिखरों के निम्न प्रदेशों को धोकर स्वच्छ बना दिया है तथा जो देखने में मुक्तामालाओं के समान प्रतीत होते हैं, पर्वतों के उन झरते हुए झरनों को बड़ी-बड़ी गुफाएँ अपनी गोद में धारण कर लेती हैं

Hinglish
28.51VR-4-28-51

सुरताम् अर्द विच्छिन्नाः स्वर्ग स्त्री हार मौक्तिकाः । पतन्ति च अतुलाः दिक्षु तोय धाराः समन्ततः ॥

suratām arda vicchinnāḥ svarga strī hāra mauktikāḥ | patanti ca atulāḥ dikṣu toya dhārāḥ samantataḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सुरतामर्दविच्छिन्नाःbroken by the rubbing of the bodies in sexualsportस्वर्गस्त्रीहारमौक्तिकाःfrom the chains of the celestial womenचalsoअतुलाःincomparableतोयधाराःwaterfallsसमन्ततःall overदिक्षुin all directionsपतन्तिare fallen.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The strings of incomparable waterfalls all over the mountain appear as though pearls from the chains of sexually indulgent celestial women are dropping down from heaven, broken through physical friction.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सुरत-क्रीडा के समय होने वाले अङ्गों के आमर्दन से टूटे हुए देवाङ्गनाओं के मौक्तिक हारों के समान प्रतीत होने वाली जल की अनुपम धाराएँ सम्पूर्ण दिशाओं में सब ओर गिर रही हैं

Hinglish
28.52VR-4-28-52

विलीयमानैः विहगैः निमीलद्भिः च पंकजैः । विकसन्त्या च मालत्या गतो अस्तम् ज्ञायते रविः ॥

vilīyamānaiḥ vihagaiḥ nimīladbhiḥ ca paṃkajaiḥ | vikasantyā ca mālatyā gato astam jñāyate raviḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
निलीयमानैःby the restingविहगैःby birdsनिमीलद्भिclosingपङ्कजैः चby lotusesविकसन्त्याby bloomingमालत्या चby Jasmines alsoरविःSunअस्तंगतःhas setज्ञायतेis understood.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The time of the setting Sun (as he remains invisible the whole day) is known only by the birds reaching out to their dwellings for rest, and by the closing of lotuses and blossoming jasmines.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘पक्षी अपने घोसलों में छिप रहे हैं, कमल संकुचित हो रहे हैं और मालती खिलने लगी है; इससे जान पड़ता है कि सूर्यदेव अस्त हो गये

Hinglish
28.53VR-4-28-53

वृत्ता यात्रा नरेन्द्राणाम् सेना पथि एव वर्तते । वैराणि चैव मार्गाः च सलिलेन समीकृताः ॥

vṛttā yātrā narendrāṇām senā pathi eva vartate | vairāṇi caiva mārgāḥ ca salilena samīkṛtāḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नरेन्द्राणाम्kingsयात्राexpeditionsवृत्ताhas been stoppedसेनाarmyप्रतिनिवर्ततेis returningसलिलेनwith waterवैराणिenmitiesचैवalsoमार्गाश्चas well as roads alsoसमीकृताःare suspended.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Expeditions by kings come to a stop. The army returns. The flow of water blocks the roads. It suspends enmity (between states).

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘राजाओं की युद्ध-यात्रा रुक गयी। प्रस्थित हुई सेना भी रास्ते में ही पड़ाव डाले पड़ी है। वर्षा के जलने राजाओं के वैर शान्त कर दिये हैं और मार्ग भी रोक दिये हैं। इस प्रकार वैर और मार्ग दोनों की एक-सी अवस्था कर दी है

Hinglish
28.54VR-4-28-54

मासि प्रौष्ठपदे ब्रह्म ब्राह्मणानाम् विवक्षताम् । अयम् अध्याय समयः सामगानाम् उपस्थितः ॥

māsi prauṣṭhapade brahma brāhmaṇānām vivakṣatām | ayam adhyāya samayaḥ sāmagānām upasthitaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
प्रोष्ठपदे मासिin the month of Bhadrapadaब्रह्मthe Vedaविवक्षताम्of those desirous of recitingसामगानाम्study of the singers of Sama vedaब्राह्मणानाम्of brahminsअयम्thisअध्यायसमयःtime of studyउपस्थितःstarted
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'The month of Bhadrapada meant for the recitation of the Vedas by brahmins and for those desirous of singing Sama Veda has started.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘भादों का महीना आ गया। यह वेदों के स्वाध्याय की इच्छा रखने वाले ब्राह्मणों के लिये उपाकर्म का समय उपस्थित हुआ है। सामगान करने वाले विद्वानों के स्वाध्याय का भी यही समय है

Hinglish
28.55VR-4-28-55

निवृत्त कर्म आयतनो नूनम् संचित संचयः । आषाढीम् अभ्युपगतो भरतः कोसल अधिपः ॥

nivṛtta karma āyatano nūnam saṃcita saṃcayaḥ | āṣāḍhīm abhyupagato bharataḥ kosala adhipaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
निवृत्तकर्मायतनःcompleted all his workसञ्चितसञ्चयःcollected the requirementsकोसलाधिपःking of KosalaभरतःBharataआषाढीम्month of Asarhअभ्युपगतःhas arrived नूनम् surely.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Surely Bharata, king of Kosala, would have completed the collection of all his requirement before the commencement of the month of Asarh.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘कोसलदेश के राजा भरत ने चार महीने के लिये आवश्यक वस्तुओं का संग्रह करके गत आषाढ की पूर्णिमा को निश्चय ही किसी उत्तम व्रत की दीक्षा ली होगी

Hinglish
28.56VR-4-28-56

नूनम् आपूर्यमाणायाः सरय्वा वधते रयः । माम् समीक्ष्य समायान्तम् अयोध्याया इव स्वनः ॥

nūnam āpūryamāṇāyāḥ sarayvā vadhate rayaḥ | mām samīkṣya samāyāntam ayodhyāyā iva svanaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अपूर्यमाणायाःfilled with waterसरव्याof Sarayuरयःspeedसमायान्तम्while I approachमाम्meसमीक्ष्यseeingअयोद्यायाःin Ayodhyaस्वनः इवcheers likeवर्धतेis risingनूनम्surely.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Just as the cheerful voices of people of Ayodhya rise as soon as they see me returning, certainly the speed of river Sarayu is rising, filled with rain water.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मुझे वन की ओर आते देख जिस प्रकार अयोध्यापुरी के लोगों का आर्तनाद बढ़ गया था, उसी प्रकार इस समय वर्षा के जल से परिपूर्ण होती हुई सरयू नदी का वेग अवश्य ही बढ़ रहा होगा

Hinglish
28.57VR-4-28-57

इमाः स्फीत गुणा वर्षाः सुग्रीवः सुखम् अश्नुते । विजित अरिः स दारः च राज्ये महति च स्थितः ॥

imāḥ sphīta guṇā varṣāḥ sugrīvaḥ sukham aśnute | vijita ariḥ sa dāraḥ ca rājye mahati ca sthitaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
विजितारिःwon the enemyसदारश्चwith his wifeमहतिin greatराज्येin kingdomस्थितः चhe attainedसुग्रीवःSugrivaस्फीतगुणाःabounding in meritsइमाः वर्षाःduring this rainy seasonसुखम्happinessअश्नुतेexperiencing.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Having defeated his enemy, Sugriva with his wife during the rainy season is wellestablished in the kingdom, abounding in merits.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘यह वर्षा अनेक गुणों से सम्पन्न है। इस समय सुग्रीव अपने शत्रु को परास्त करके विशाल वानर राज्य पर प्रतिष्ठित हैं और अपनी स्त्री के साथ रहकर सुख भोग रहे हैं

Hinglish
28.58VR-4-28-58

अहम् तु हृत दारः च राज्यात् च महतः च्युतः । नदी कूलम् इव क्लिन्नम् अवसीदामि लक्ष्मण ॥

aham tu hṛta dāraḥ ca rājyāt ca mahataḥ cyutaḥ | nadī kūlam iva klinnam avasīdāmi lakṣmaṇa ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
लक्ष्मणLakshmanaहृतदारश्चwith lost wifeमहतःfrom the mightyराज्यात्from the kingdomच्युतश्चdethronedअहं तुI am evenक्लिन्नम्overflowed with waterनदीकूलम् इवlike the bank of riverअवसीदामिI am sinking.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O Lakshmana I have lost my wife. I have been dethroned from the mighty kingdom. I am sinking like a river bank overflowed.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘किंतु लक्ष्मण ! मैं अपने महान् राज्य से तो भ्रष्ट हो ही गया हूँ, मेरी स्त्री भी हर ली गयी है; इसलिये पानी से गले हुए नदी के तट की भाँति कष्ट पा रहा हूँ

Hinglish
28.59VR-4-28-59

शोकः च मम विस्तीर्णो वर्षाः च भृश दुर्गमाः । रावणः च महान् शत्रुः अपारम् प्रतिभाति मे ॥

śokaḥ ca mama vistīrṇo varṣāḥ ca bhṛśa durgamāḥ | rāvaṇaḥ ca mahān śatruḥ apāram pratibhāti me ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ममmyशोकश्चsorrowविस्तीर्णःgreatवर्षाश्चthese rainsभृशदुर्गमाःdifficult to crossरावणश्चRavana alsoमहान्greatशत्रुःenemyमेmeअपारम्to cross overप्रतिभातिit appears.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'My sorrow which increases, the rains which make it hard to cover distances and Ravana the great enemyall these appear difficult to conquer.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मेरा शोक बढ़ गया है। मेरे लिये वर्षा के दिनों को बिताना अत्यन्त कठिन हो गया है और मेरा महान् शत्रु रावण भी मुझे अजेय-सा प्रतीत होता है

Hinglish
28.60VR-4-28-60

अयात्राम् चैव दृष्ट्वा इमाम् मार्गाम् च भृश दुर्गमान् । प्रणते चैव सुग्रीवे न मया किंचित् ईरितम् ॥

ayātrām caiva dṛṣṭvā imām mārgām ca bhṛśa durgamān | praṇate caiva sugrīve na mayā kiṃcit īritam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सुग्रीवेwhen Sugrivaप्रणते चैवis faithful to meइमाम्thisअयात्राम्suspending the expeditionभृशदुर्गमान्very difficultमार्गांश्चroadदृष्ट्वाafter seeingमयाmyselfकिञ्चित्even a littleन ईरितम्not spoken.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetSeeing this suspension of the expedition and the very difficult roads, and since Sugriva is faithful to me, I said nothing.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘एक तो यह यात्राका समय नहीं है, दूसरे मार्ग भी अत्यन्त दुर्गम है। इसलिये सुग्रीव के नतमस्तक होने पर भी मैंने उनसे कुछ कहा नहीं है

Hinglish
28.61VR-4-28-61

अपि च अति परिक्लिष्टम् चिरात् दारैः समागतम् । आत्म कार्य गरीयस्त्वात् वक्तुम् न इच्छामि वानरम् ॥

api ca ati parikliṣṭam cirāt dāraiḥ samāgatam | ātma kārya garīyastvāt vaktum na icchāmi vānaram ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अपिचand alsoअतिपरिक्लिष्टम्one who experienced great difficultiesचिरात्after a long timeदारैःwith his wifeसमागतम्reunitedवानरम्monkeyआत्मकार्यगरीयस्त्वात्due to our task being greaterवक्तुम्to speakनेच्छामिI do not desire.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Since Sugriva has gone through great difficulties and is reunited with his wives after a long time and since our task is great, I did not desire to speak to him now.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वानर सुग्रीव बहुत दिनों से कष्ट भोगते थे और दीर्घकाल के पश्चात् अब अपनी पत्नी से मिले हैं। इधर मेरा कार्य बड़ा भारी है (थोड़े दिनों में सिद्ध होने वाला नहीं है); इसलिये मैं इस समय उससे कुछ कहना नहीं चाहता हूँ

Hinglish
28.62VR-4-28-62

स्वयम् एव हि विश्रम्य ज्ञात्वा कालम् उपागतम् । उपकारम् च सुग्रीवो वेत्स्यते न अत्र संशयः ॥

svayam eva hi viśramya jñātvā kālam upāgatam | upakāram ca sugrīvo vetsyate na atra saṃśayaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सुग्रीवःSugrivaविश्रम्यafter restingकालम्timeउपागतम्has comeज्ञात्वाafter knowingउपकारं चhelp alsoस्वयमेवhimselfवेत्स्यतेwill knowहिindeedअत्रabout thatसंशयःdoubtनno.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetAfter resting and realizing that the time has come, Sugriva will himself recognize the help rendered—of this there is no doubt.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘कुछ दिनों तक विश्राम करके उपयुक्त समय आया हुआ जान वे स्वयं ही मेरे उपकार को समझेंगे; इसमें संशय नहीं है

Hinglish
28.63VR-4-28-63

तस्मात् काल प्रतीक्षो अहम् स्थितो अस्मि शुभ लक्षण । सुग्रीवस्य नदीनाम् च प्रसादम् अभिकांक्षयन् ॥

tasmāt kāla pratīkṣo aham sthito asmi śubha lakṣaṇa | sugrīvasya nadīnām ca prasādam abhikāṃkṣayan ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
शुभलक्षणhero endowed with auspicious qualitiesतस्मात्thereforeअहम्Iसुग्रीवस्यSugriva'sनदीनां चof rivers alsoप्रसादम्his graceअनुपालयन्while waitingकालप्रतीक्षःwaiting for a favourable timeअस्मिI will.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O Lakshmana of auspicious qualities I will wait for the proper time to appease Sugriva as well as the rivers.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘अतः शुभलक्षण लक्ष्मण! मैं सुग्रीव की प्रसन्नता और नदियों के जल की स्वच्छता चाहता हुआ शरत्काल की प्रतीक्षा में चुपचाप बैठा हुआ हूँ

Hinglish
28.64VR-4-28-64

उपकारेण वीरो हि प्रतिकारेण युज्यते । अकृतज्ञो अप्रतिकृतो हन्ति सत्त्ववताम् मनः ॥

upakāreṇa vīro hi pratikāreṇa yujyate | akṛtajño apratikṛto hanti sattvavatām manaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
उपकारेणby a helpवीरःa heroप्रतिकारेणby helping in turnयुज्यतेa suitable step is takenअकृतज्ञःungratefulअप्रतिकृतःone who does not helpसत्त्ववताम्of the virtuous peopleमनःheartहन्तिhurts.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetA hero should in return help whoever has helped him. An ungrateful person hurts the heart of the virtuous by not returning the assistance.'

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘जो वीर पुरुष किसी के उपकार से उपकृत होता है, वह प्रत्युपकार करके उसका बदला अवश्य चुकाता है; किंतु यदि कोई उपकार को न मानकर या भुलाकर प्रत्युपकार से मुँह मोड़ लेता है, वह शक्तिशाली श्रेष्ठ पुरुषों के मन को ठेस पहुँचाता है’

Hinglish
28.65VR-4-28-65

अथ एवम् उक्तः प्रणिधाय लक्ष्मणःकृत अंजलिः तत् प्रतिपूज्य भाषितम् । उवाच रामम् स्वभिराम दर्शनम्प्रदर्शयन् दर्शनम् आत्मनः शुभम् ॥

atha evam uktaḥ praṇidhāya lakṣmaṇaḥkṛta aṃjaliḥ tat pratipūjya bhāṣitam | uvāca rāmam svabhirāma darśanampradarśayan darśanam ātmanaḥ śubham ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
लक्ष्मणःLakshmanaअथthenएवंin this wayमुक्तम्expressedप्रणिधायafter contemplating on itकृताञ्जलिःwith folded palmsभाषितम्speechप्रतिपूज्यafter honouringआत्मनःselfशुभम्auspiciousदर्शनम्opinionप्रदर्शयन्exhibitedस्वभिरामदर्शनम्a delightful oneरामम्to Ramaउवाचsaid.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetHaving heard this, Lakshmana expressed his considered opinion with due respect to handsome Rama:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)श्रीरामचन्द्रजी के ऐसा कहने पर लक्ष्मण ने सोचविचारकर उसकी भूरि-भूरि प्रशंसा की और दोनों हाथ जोड़कर अपनी शुभ दृष्टि का परिचय देते हुए वे नयनाभिराम श्रीराम से इस प्रकार बोले

Hinglish
28.66VR-4-28-66

यत् उक्तम् एतत् तव सर्वम् ईप्सितम्नर इन्द्र कर्ता नचिरा हरि ईश्वरः । शरत् प्रतीक्षः क्षमताम् इमम् भवान्जल प्रपातम् रिपु निग्रहे धृतः ॥

yat uktam etat tava sarvam īpsitamnara indra kartā nacirā hari īśvaraḥ | śarat pratīkṣaḥ kṣamatām imam bhavānjala prapātam ripu nigrahe dhṛtaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
नरेन्द्रO kingयथाasद्धरीश्वरःSugrivaनचिरात्soonतवyourईप्सितम्desireएतत् सर्वम्all thisकर्ताhe will doरिपुनिग्रहेin destroying the enemyधृतःsteadfastभवान्youशरत्प्रतीक्षःawaiting autumnइमम्thisजलप्रपातम्water flowक्षमताम्put up.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O Rama come Autumn, Sugriva will soon do all that you desire. Bear with the rains. Stay steadfast (in your determination) to destroy the enemy. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किंधाकाण्डे अष्टाविंशस्सर्गः।। Thus ends the twentyeighth sarga of Kishkindakanda of the Holy Ramayana, the first epic, composed by sage Valmiki.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘नरेश्वर! जैसा कि आपने कहा है, वानरराज सुग्रीव शीघ्र ही आपका यह सारा मनोरथ सिद्ध करेंगे। अतः आप शत्रु के संहार करने का दृढ़ निश्चय लिये शरत्काल की प्रतीक्षा कीजिये और इस वर्षाकाल के विलम्ब को सहन कीजिये

Hinglish