इतिहासःItihasa
Ramayana · Sarga 4.21

Sarga 21

सर्गः 21

Hanuman consoles Tara

Full sarga summary

Hanuman consoles Tara -- requests her to ask Angada to perform the last rites for Vali -- Tara's reply.

Summary: IIT Kanpur, Valmiki Ramayanam, via the Valmiki Ramayan Dataset (MIT).

Text
In this chapterSanskrit allTransliteration allEnglish allHindi allWord meanings allHinglish none yetMissing layers are left empty, never guessed.
21.1VR-4-21-1

ततो निपतिताम् ताराम् च्युताम् ताराम् इव अंबरात् । शनैः आश्वासयामास हनूमान् हरि यूथपः ॥

tato nipatitām tārām cyutām tārām iva aṃbarāt | śanaiḥ āśvāsayāmāsa hanūmān hari yūthapaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ततःthenअम्बरात्from the skyच्युताम्fallen downतारामिवlike a starनिपतिताम्fallen on the groundताराम्Taraहरियूथपःleader of the monkey clanहनुमान्Hanumanशनैःslowlyआश्वासयामासconsoled.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThereafter Hanuman, leader of the monkey clan, slowly consoled Tara who was (standing before her husband) like a star fallen from the sky.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तारा को आकाश से टूटकर गिरी हुई तारिका के समान पृथ्वी पर पड़ी देख वानरयूथपति हनुमान् ने धीरे-धीरे समझाना आरम्भ किया—

Hinglish
21.2VR-4-21-2

गुण दोष कृतम् जंतुः स्वकर्म फल हेतुकम् । अव्यग्रः तद् अवाप्नोति सर्वम् प्रेत्य शुभ अशुभम् ॥

guṇa doṣa kṛtam jaṃtuḥ svakarma phala hetukam | avyagraḥ tad avāpnoti sarvam pretya śubha aśubham ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
जन्तुःan embodied soulगुणदोषकृतम्by virtue of their good and bad deedsफलहेतुकम्the fruits of actionsसर्वम्allतत्thatशुभाशुभम्whether good and badकर्मdeedप्रेत्यafter deathअव्यग्रःgraduallyआप्नोतिattains.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'On departing from this mortal world an embodied soul reaps gradually the good and evil fruits of action performed under the notion of virtue or vice with an eye to their good or evil consequences.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘देवि! जीव के द्वारा गुणबुद्धि से अथवा दोषबुद्धि से किये हुए जो अपने कर्म हैं, वे ही सुख-दुःखरूप फल की प्राप्ति कराने वाले होते हैं। परलोक में जाकर प्रत्येक जीव शान्तभाव से रहकर अपने शुभ और अशुभ–सभी कर्मों का फल भोगता है

Hinglish
21.3VR-4-21-3

शोच्या शोचसि कम् शोच्यम् दीनम् दीना अनुकंपसे । कः च कस्य अनुशोच्यो अस्ति देहे अस्मिन् बुद्बुद उपमे ॥

śocyā śocasi kam śocyam dīnam dīnā anukaṃpase | kaḥ ca kasya anuśocyo asti dehe asmin budbuda upame ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
शोच्याworryशोच्यम्a matter to grieveकम्whomशोचसिyou are grievingदीनाin a miserable mannerअनुकम्पसेyou show sympathyअस्मिन्in thisदेहेbodyबुद्बुदोपमेlike a bubbleकःwhoकस्यfor whomअनुशोच्यःworthy of worryingअस्तिnow.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'For whom do you grieve except for yourself? You are miserable. Who are you sympathising with? Who are you grieving for? When this body itself is like a bubble, who is worth grieving for?

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘तुम स्वयं शोचनीया हो; फिर दूसरे किसको शोचनीय समझकर शोक कर रही हो? स्वयं दीन होकर दूसरे किस दीन पर दया करती हो? पानी के बुलबुले के समान इस शरीर में रहकर कौन जीव किस जीव के लिये शोचनीय है?

Hinglish
21.4VR-4-21-4

अंगदः तु कुमारो अयम् द्रष्टव्यो जीव पुत्रया । आयत्या च विधेयानि समर्थानि अस्य चिन्तय ॥

aṃgadaḥ tu kumāro ayam draṣṭavyo jīva putrayā | āyatyā ca vidheyāni samarthāni asya cintaya ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
जीवपुत्रयाwho has a son survivingकुमारःprinceअयम्thisअङ्गदःAngadaद्रष्टव्यःshould be looked afterआयत्याम्in futureअस्यhisविधेयानिdutiesसमर्थानिproperlyचिन्तयyou may think of.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'You are mother of a surviving son, Angada. You have to look after him in times to come. Think of the duties to be performed now.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘तुम्हारे पुत्र कुमार अङ्गद जीवित हैं। अब तुम्हें इन्हीं की ओर देखना चाहिये और इनके लिये भविष्य में जो उन्नति के साधक श्रेष्ठ कार्य हों, उनका विचार करना चाहिये

Hinglish
21.5VR-4-21-5

जानासि अनियताम् एवम् भूतानाम् आगतिम् गतिम् । तस्मात् शुभम् हि कर्तव्यम् पण्डितेन इह लौकिकम् ॥

jānāsi aniyatām evam bhūtānām āgatim gatim | tasmāt śubham hi kartavyam paṇḍitena iha laukikam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
भूतानाम्for all beingsआगतिम्transient happeningsअनियताम् एवas it is unstableजानासिyou knowतस्मात्thereforeपण्डितेनby the wiseइहhereलौकिकम्worldlyशुभम्auspiciousकर्तव्यं हिis to be done.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'You are aware of the uncertain and transient happenings in the lives of living beings. Therefore, a wise lady should do auspicious work in this world.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)देवि! तुम विदुषी हो, अतः जानती ही हो कि प्राणियों के जन्म और मृत्यु का कोई निश्चित समय नहीं है। इसलिये शुभ (परलोक के लिये सुखद) कर्म ही करना चाहिये। अधिक रोना-धोना आदि जो लौकिक कर्म (व्यवहार) है, उसे नहीं करना चाहिये

Hinglish
21.6VR-4-21-6

यस्मिन् हरि सहस्राणि शतानि नियुतानि च । वर्तयन्ति कृत आशानि सो अयम् दिष्टांतम् आगतः ॥

yasmin hari sahasrāṇi śatāni niyutāni ca | vartayanti kṛta āśāni so ayam diṣṭāṃtam āgataḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
यस्मिन्in whomकृतांशानिpinning their hopesहरिसहस्राणिthousands of monkeysप्रयुतानिin millionsअर्बुदानि चand tens of millionsवर्तयन्तिsustainसःheअयम्thisदिष्टान्तम्to enjoy the fruits of his good deedsआगतःreached.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Tens of millions of monkeys depended on this hero with their hopes on him. He has reached his ultimate destiny now to enjoy the fruits of his good deeds.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सैकड़ों, हजारों और लाखों वानर जिन पर आशा लगाये जीवन-निर्वाह करते थे, वे ही ये वानरराज आज अपनी प्रारब्ध निर्मित आयु की अवधि पूरी कर चुके

Hinglish
21.7VR-4-21-7

यद् अयम् न्याय दृष्ट अर्थः साम दान क्षमा परः । गतो धर्म जिताम् भूमिम् न एनम् शोचितुम् अर्हसि ॥

yad ayam nyāya dṛṣṭa arthaḥ sāma dāna kṣamā paraḥ | gato dharma jitām bhūmim na enam śocitum arhasi ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
न्यायदृष्टार्थःwho has right visionसामदानक्षमापरःadopts the sama(conciliation) dana (charity) and forgiveness (as means of administration)अयम्this heroयत्suchधर्मजिताम्of those who win righteouslyभूमिम्earthगतःreachedएवम्in that wayशोचितुम्to mournनार्हसिnot proper.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'This hero with a right vision, adopted the means of conciliation, charity and forgiveness (in his administration) and has finally reached a position through righteousness in his death. It is not proper to mourn for him.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘इन्होंने नीतिशास्त्र के अनुसार अर्थ का साधनराज्य-कार्य का संचालन किया है। ये उपयुक्त समयपर साम, दान और क्षमा का व्यवहार करते आये हैं। अतः धर्मानुसार प्राप्त होने वाले लोक में गये हैं। इनके लिये तुम्हें शोक नहीं करना चाहिये

Hinglish
21.8VR-4-21-8

सर्वे च हरि शार्दूलाः पुत्रः च अयम् तव अंगदः । हरि ऋक्ष पति राज्यम् च त्वत् सनाथम् अनिन्दिते ॥

sarve ca hari śārdūlāḥ putraḥ ca ayam tava aṃgadaḥ | hari ṛkṣa pati rājyam ca tvat sanātham anindite ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अनिन्दितेO blemishless ladyसर्वेallहरिशार्दूलाःtigers among monkeysतवyourपुत्रःsonअयम्thisअङ्गदश्चAngada'sहर्यृक्षपतिराज्यं चand the kingdom of monkeys and bearsत्वत्सनाथम्under your protection.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O blemishless lady these great monkeys including your son Angada and the entire kingdom of monkeys and bears are under your protection.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘सती साध्वी देवि! ये सभी श्रेष्ठ वानर, ये तुम्हारे पुत्र अङ्गद तथा वानर और भालुओं का यह राज्य– सब तुमसे ही सनाथ हैं—तुम्हीं इन सबकी स्वामिनी हो

Hinglish
21.9VR-4-21-9

तौ इमौ शोक संतप्तौ शनैः प्रेरय भामिनि । त्वया परिगृहीतो अयम् अंगदः शास्तु मेदिनीम् ॥

tau imau śoka saṃtaptau śanaiḥ preraya bhāmini | tvayā parigṛhīto ayam aṃgadaḥ śāstu medinīm ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
भामिनिO fair sexशोकसन्तप्तौimmersed in griefतौ इमौthey bothशनैःslowlyप्रेरयyou may encourageत्वयाby youपरिगृहीतःprotectedअयम्thisअङ्गदःAngadaमेदिनीम्earthशास्तुhe may command.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O fair sex Encourage these two griefstricken heroes (Angada and Sugriva) gently. Let Angada rule this earth under your protection.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘भामिनि! ये अङ्गद और सुग्रीव दोनों ही शोक से संतप्त हो रहे हैं। तुम इन्हें भावी कार्य के लिये प्रेरित करो। तुम्हारे अधीन रहकर अङ्गद इस पृथ्वी का शासन करें

Hinglish
21.10VR-4-21-10

संततिः च यथा दृष्टा कृत्यम् यत् च अपि सांप्रतम् । राज्ञः तत् क्रियताम् सर्वम् एष कालस्य निश्चयः ॥

saṃtatiḥ ca yathā dṛṣṭā kṛtyam yat ca api sāṃpratam | rājñaḥ tat kriyatām sarvam eṣa kālasya niścayaḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
सन्ततिःa sonयथाthat wayदृष्टाafter seeingसाम्प्रतम्presentlyराज्ञःto king Valiयत्all such thingकृत्यं चापिand doneतत्thatसर्वम्allक्रियताम्may be carried outएषःthisकालस्यat this timeनिश्चयःis the decision.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetLet everything be done for the king that has been judged fit; this is the decision befitting the present time.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘शास्त्र में संतान होने का जो प्रयोजन बतलाया गया है तथा इस समय राजा वाली के पारलौकिक कल्याण के लिये जो कुछ कर्तव्य है, वही करो— यही समय की निश्चित प्रेरणा है

Hinglish
21.11VR-4-21-11

संस्कार्यो हरि राजः तु अंगदः च अभिषिच्यताम् । सिंहासन गतम् पुत्रम् पश्यन्ती शान्तिम् एष्यसि ॥

saṃskāryo hari rājaḥ tu aṃgadaḥ ca abhiṣicyatām | siṃhāsana gatam putram paśyantī śāntim eṣyasi ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
हरिराजःking of monkeysसंस्कार्यःall rituals should be performedअङ्गदश्चby Angadaअभिषिच्यताम्may be consecratedसिंहासनगतम्seated on the throneपुत्रम्sonपश्यन्तीwhile you are looking at himशान्तिम्peaceएष्यसिyou will attain.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'Let all the rituals of the king of vanaras be performed. Let Angada be consecrated. You will attain peace of mind to see your son seated on the throne.'

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘वानरराज का अन्त्येष्टि-संस्कार और कुमार अङ्गद का राज्याभिषेक किया जाय। बेटे को राजसिंहासन पर बैठा देखकर तुम्हें शान्ति मिलेगी’

Hinglish
21.12VR-4-21-12

सा तस्य वचनम् श्रुत्वा भर्तृ व्यसन पीडिता । अब्रवीत् उत्तरम् तारा हनूमन्तम् अवस्थितम् ॥

sā tasya vacanam śrutvā bhartṛ vyasana pīḍitā | abravīt uttaram tārā hanūmantam avasthitam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
भर्तृव्यसनपीडिताtormented by the husband's deathसा ताराthat Taraतस्यhisवचनम्wordsश्रुत्वाon hearingअवस्थितम्waitingहनूमन्तम्to Hanumantaअवस्थितम्who was waitingउत्तरम्replyअब्रवीत्said.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetOn hearing Hanuman's words, Tara, tormented by the death of her husband said to Hanuman who was waiting for her reply:

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)तारा अपने स्वामी के विरह-शोक से पीड़ित थी। वह उपर्युक्त वचन सुनकर सामने खड़े हुए हनुमान् जी से बोली

Hinglish
21.13VR-4-21-13

अंगद प्रतिरूपाणाम् पुत्राणाम् एकतः शतम् । हतस्य अपि अस्य वीरस्य गात्र संश्लेषणम् वरम् ॥

aṃgada pratirūpāṇām putrāṇām ekataḥ śatam | hatasya api asya vīrasya gātra saṃśleṣaṇam varam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अङ्गदप्रतिरूपाणाम्of those who may be prototypes of Angadaपुत्राणाम्of sonsशतम्one hundredएकतःon one sideहतस्यापिeven if he is slayedअस्यhisवीरस्यwarrior'sगात्रसंश्लेषणम्embracing the bodyवरम्is better.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'To embrace even the deadbody of this hero is better than (to embrace) a hundred prototypes of Angada.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘अङ्गद के समान सौ पुत्र एक ओर और मरे होने पर भी इस वीरवर स्वामी का आलिङ्गन करके सती होना दूसरी ओर-इन दोनों में से अपने वीर पति के शरीर का आलिङ्गन ही मुझे श्रेष्ठ जान पड़ता है

Hinglish
21.14VR-4-21-14

न च अहम् हरि राज्यस्य प्रभवामि अंगदस्य वा । पितृव्यः तस्य सुग्रीवः सर्व कार्येषुइ अनंतरः ॥

na ca aham hari rājyasya prabhavāmi aṃgadasya vā | pitṛvyaḥ tasya sugrīvaḥ sarva kāryeṣui anaṃtaraḥ ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
अहम्I amहरिराजस्यof the king of monkeysअङ्गदस्य वाor about Angadaन प्रभवामिnot the rightतस्यhisपितृव्यःfather's brotherसर्वकार्येषुin all tasksअनन्तरःherafter.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetI have no authority over the monkey-king's affairs or over Angada; his paternal uncle Sugriva is the one to act in all matters hereafter.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘मैं न तो वानरों के राज्य की स्वामिनी हूँ और न मुझे अङ्गद के लिये ही कुछ करने का अधिकार है। इसके चाचा सुग्रीव ही समस्त कार्यों के लिये समर्थ हैं और वे ही मेरी अपेक्षा इसके निकटवर्ती भी हैं

Hinglish
21.15VR-4-21-15

न हि एषा बुद्धिः आस्थेया हनूमन् अंगदम् प्रति । पिता हि बंधुः पुत्रस्य न माता हरि सत्तम ॥

na hi eṣā buddhiḥ āstheyā hanūman aṃgadam prati | pitā hi baṃdhuḥ putrasya na mātā hari sattama ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
हनुमान्O Hanumanअङ्गदं प्रतिfor Angadaएषाthat wayबुद्धि:thoughtन आस्थेयाःnot to be entertainedहरिसत्तमbest of monkeysपुत्रस्यson'sपिताfatherबन्धुःrelationमाताmotherनnone else.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan Dataset'O Hanuman the best of monkeys, you need not think about (the future of) Angada. A father plans for a son and not (even) the mother.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)‘कपिश्रेष्ठ हनुमान जी ! अङ्गद के विषय में आपकी यह सलाह मेरे लिये काम में लाने योग्य नहीं है। आपको यह समझना चाहिये कि पुत्र के वास्तविक बन्धु (सहायक) पिता और चाचा ही हैं माता नहीं

Hinglish
21.16VR-4-21-16

न हि मम हरि राज संश्रयात्क्षमतरम् अस्ति परत्र च इह वा । अभिमुख हत वीर सेवितम्शयनम् इदम् मम सेवितुम् क्षमम् ॥

na hi mama hari rāja saṃśrayātkṣamataram asti paratra ca iha vā | abhimukha hata vīra sevitamśayanam idam mama sevitum kṣamam ||

Word by word from the Valmiki Ramayan Dataset (IIT Kanpur / Gyaandweep)
ममmyइह वाin this world orपरत्र वाor in the next worldहरिराजसंश्रयात्other than joining king of monkeysक्षमतरम्a safer courseन अस्ति हिis not foundअभिमुखहतवीरसेवितम्used by this slain warrior in front of meइदंthisशयनम्resting placeसेवितुम्to restममfor meक्षमम्is fitting.
Translation

M. N. Dutt (1891–94), via Valmiki Ramayan DatasetThere is nothing more befitting for me than joining the king of monkeys either here or in the next world. It is proper for me to resort to this resting place (pyre) used by this slain hero in front of me. इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे एकविंशस्सर्गः।। Thus ends the twentyfirst sarga of Kishkindakanda of the Holy Ramayana, the first epic composed by sage Valmiki.

Hindi

Gita Press, Gorakhpur (Hindi, via ramcharit.in)मेरे लिये वानरराज वाली का अनुगमन करने से बढ़कर इस लोक या परलोक में कोई भी कार्य उचित नहीं है। युद्ध में शत्रु से जूझकर मरे हुए अपने वीर स्वामी के द्वारा सेवित चिता आदि की शय्यापर शयन करना ही मेरे लिये सर्वथा योग्य है’

Hinglish